CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VE LY HON CÓ YEU TO NƯỚC NGOÀI 1. Một số van đề về khái niệm, đặc điểm và hậu quả pháp lý của ly hôn có yếu tố nước ngoài 1. Khái niệm ly hôn Theo Từ điển luật học “Ly hồn là chấm đứt quan hệ vợ chong do toà án nhân dân công nhận hoặc quyết định theo yêu cầu của vợ hoặc chong hodc ca hai vợ chồng”Š. Còn theo quy định tại khoản 14 Điều 3 Luật hôn nhân va gia đình năm 2014, “Ly hôn là việc cham dứt quan hệ vợ chồng theo bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa an”.
Nói cách khác, ly hôn là một quá trình phá vỡ quan hệ hôn nhân hợp pháp giữa hai vợ chồng hay châm dứt một cách hợp pháp và chính thức mọi quan hệ vẻ nhân thân va tài sản giữa vợ va chong. Nó là một quyết định khó khăn và có thể gây đau đớn cho những người liên quan, thường xảy ra khi cuộc sống hôn nhân không thé tiếp tục do không còn hạnh phúc. Từ khái niệm ly hôn cho thay, nó không chỉ đơn thuần là việc chấm dứt quan hệ hôn nhân, mà còn kéo theo những hậu qua năng né, phức tạp về đời sống tinh thần, tải chính và xã hội của mỗi người; ảnh hưởng không chỉ đối với hai người là vợ chong mà còn đối với cả con cái, những người thân thích khác trong gia đình và xã hội. Ly hôn có thể xảy ra vì nhiều lý do khác nhau, như xung đột và mâu thuẫn không thể giải quyết, ngoại tình, bạo lực gia đình, không hòa hợp trong cuộc sống hang ngày hay mat lòng tin và sự tương thích với nhau.
Ly hôn có thé là một quyết định đồng thuận giữa ca hai bên (thuận tình), nhưng cũng có 8 Bộ Tư pháp, Viện Khoa học pháp ly, Tir điển luật học, NXB Từ điển bách khoa - NXB Tư pháp, Hà Nội 2006, trang 460 14 thé là theo yéu cầu của một bên muốn chấm đứt hôn nhân mặc du không có sự đồng ý của bên còn lại. Quy trình ly hôn thường bắt đầu từ việc nộp đơn ly hôn tại tòa án, sau đó tòa án sẽ tiếp nhận đơn, tiến hành thụ lý va giai quyết các thủ tục tố tụng tiếp theo. Theo pháp luật thì Toà án có thể mở phiên tòa giải quyết việc ly hôn và xem xét các yêu cầu về phân chia tai sản chung của vợ chong, quyển nuôi con/tro cap nuôi con, hỗ trợ tài chính. Quy trình này có thể kéo đải trong một khoảng thời gian nhất định theo quy định của pháp luật nên yêu cầu phải có sự can đảm, kiên nhẫn của các bên và sự hỗ trợ từ chuyên gia pháp lý như Luật sư.
Nhưng Toa án cũng có thể không cần mở phiên toà nếu hai bên thuận tinh ly hôn và không yêu cau Toa án giải quyết các van dé về tài san, con cái. Ly hôn thường mang lại những hậu qua phức tạp về tâm lý, tài chính và ảnh hưởng đến công việc, quan hệ. cho cả hai bên. Nó có thê gây căng thắng tỉnh thần, cảm giác thất bại, cô đơn và mất định hướng.
Đồng thời, việc chia tài sản va quyển nuôi con cũng có thê gây tranh cãi, xung đột, thậm chí phat sinh kiện tụng dai dang kéo dài, khó thống nhất giữa hai bên nên Toa án thường phải tiễn hành nhiều phiên toa giải quyết theo luật định. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy, ly hôn cũng có thé là một sự giải phóng cho mỗi người và tạo cơ hội để họ bắt đầu cuộc sống mới. Nó có thê giúp hai TBƯỜI tiến tới hạnh phúc khác và sự phát triển cá nhân. Như vậy, ly hôn là một quyết định tốt dé chấm dứt một môi quan hệ không thé dung hoa trong hôn nhân cho mdi người có cơ hội tìm kiếm hạnh phúc mới.
Tóm lại, ly hôn là việc chấm dứt quan hệ hôn nhân của vợ chồng và thường kéo theo những hệ qua phức tạp, đòi hỏi vợ chồng phái xem xét kỹ lưỡng trước khi quyết định dé dam bảo đó là lựa chọn tốt nhất cho mỗi người cũng như con cái, nêu có. Khái niệm ly hôn có yếu tỔ nước ngoài Từ khái niệm ly hôn nêu trên, có thể hiểu Ly hôn có yếu tổ nước ngoài là việc chém đứt quan hệ vợ chồng theo bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án Việt Nam, Toà án hoặc cơ quan có thẩm quyền nước ngoài. O đây, khái niệm “yếu tố nước ngoài” trong ly hôn được xác định tương tự như yếu tố nước ngoai trong quan hệ dân sự do Tư pháp quốc tế điều chỉnh. Do là khi quan hệ ly hôn thuộc một trong các trường hợp sau đây: ¡) có ít nhất một trong hai bên là người nước ngoài; 11) giữa công dân Việt Nam với nhau do cơ quan có thâm quyền nước ngoài giải quyết; giữa công dân Việt Nam với nhau liên quan đến tài sản (chung) ở nước ngoải.
Ly hôn có yếu tố nước ngoài thường phức tap hon so với ly hôn trong nước, vì nó dain đến xung đột thâm quyển và xung đột pháp luật, nên cần phải được xem xét giải quyết én thoả trên co sở áp dụng chuân xác các quy định pháp luật có liên quan, cũng như quy định của diéu ước quốc tế giữa các quốc gia, nếu có. Điều đó cũng có nghĩa, nó đòi hỏi sự tuân thủ/áp dung các quy định pháp luật của quốc gia nơi quan hệ hôn nhân đã diễn ra (nơi thường trú chung) và pháp luật quốc gia nơi người vợ hoặc chồng là công dân (có quốc tịch). Đó còn chưa kê, nếu trong thời kỳ hôn nhân ma vợ chồng có tài sản chung tại quốc gia thứ ba, thì còn phải tuân theo/áp dụng pháp luật của nước thứ ba trong việc phân chia tài sản. Việc xác định quyền và nghĩa vụ của mỗi bên trong việc chia tài sản, quyển nuôi con và hỗ trợ tài chính cũng 1a van dé phức tạp do có sự liên quan đến pháp luật của hai hay nhiều nước trong khi pháp luật các nước lại rất khác nhau.
Quá trình giải quyết ly hôn có yếu tổ nước ngoài thông thường cũng bắt đầu từ việc hai vợ chồng hoặc một bên nộp đơn ly hôn tại tòa án hoặc cơ quan có thâm quyển. Trên cơ sở các quy định của điều ước quốc tế liên quan (nếu có) và pháp luật tố tụng, Tòa án thụ lý đơn, sau đó sẽ tiến hành các thủ tục pháp lý theo quy 16 định. Trong đó, van dé quan trọng nhất không kém phan phức tap 1a Toa án cần xác định tiễn hành các hoạt động tương trợ tư pháp (TTTP) với Toà án/cơ quan tư pháp của nước ngoài liên quan nhằm yêu cầu hỗ trợ tiễn hành các thủ tục tố tụng riêng biệt. Trên cơ sở kết quả TTTP, Toà án sẽ tiến hành các nước tiếp theo trong quá trình giải quyết ly hôn có yếu tổ nước ngoài (nội dung nay sẽ được trình bày kỹ hơn ở phan sau).
Tương tự như ly hôn trong nước, ly hôn có yêu tổ nước ngoai cũng ảnh hưởng không chỉ đến hai chồng vợ mà còn đến con cái và các quan hệ gia đình. Nhung nó sẽ phức tap hơn rat nhiều nếu vợ chồng (khác quốc tịch, khác nơi cu trú) yêu cau Toà án giải quyết các van dé vẻ tài sản chung của họ ở nước ngoài. Trong trường hợp này, sau khi giải quyết xong thường có yêu câu về việc công nhận và cho thi hành bản án/quyết định ly hôn của Toà án nước ngoài liên quan đến tài sản. Day là thủ tục phức tạp trong tổ tung dân sự quốc tế, đòi hỏi tiến hành theo đúng quy định của điều ước quốc tế và pháp luật tô tụng của hai bên.
Nhưng như đã nêu ở mục trên, do không đủ thời gian nghiên cứu, nên tác giả xin giới hạn phạm vi nội dung không di sâu nghiên cứu về van dé này. Tóm lại, ly hôn có yếu tố nước ngoài là quá trình cham dứt quan hệ hôn nhân có yếu té nước ngoài. Quá trình này yêu cầu sự tuân thủ/áp dụng pháp luật liên quan đến xác định quốc tịch, nơi cư trú, nơi có tài sản chung của vợ chồng. Nó là van dé phức tạp không chi do khác biệt về quan niệm, quan điểm, chính sách ly hôn xét trên phương diện pháp luật, văn hóa, phong tục tập quán giữa các quốc gia, mà còn ảnh hướng sâu sắc đến các quyên nhân thân, quyền tài sản của vợ chồng cũng như quan hệ giữa cha mẹ và các con, nếu có.
Do đó, trong việc giải quyết ly hôn có yếu tố nước ngoài đòi hỏi phải có sự hiểu biết không chỉ về quy định pháp luật của mỗi quốc gia, mà can có kiến thức chuyên môn sâu về lĩnh vực Tư pháp quốc tế và Công pháp quốc tế, thì mới có thể giải quyết một cách hiệu qua. Quá trình nảy cũng cân có sự tham gia của các chuyên 17 gia pháp lý và luật sư dé đảm bao quyền lợi của các bên theo quy định của pháp luật. Như vậy, xét dưới khía cạnh văn học pháp ly, như tác gia Đỗ Thị Vân Anh đã viết: “Ly hôn là việc xác nhận/công nhận sự kiện hôn nhân này là một cuộc hôn nhân đã chết. Đương nhiên, đó không phải là do ý chí của nhà lập pháp, cũng không phái sự tùy tiện của những cá nhân, ma do bản chat của sự kiện đã xác định cuộc hôn nhân này đã chết, đã hết.
Việc xác nhận sự kiện chết của hôn nhân 1a tùy thuộc vào bản chat của hôn nhân chứ không phải vào nguyện vọng của những bên liên quan. Nhà lập pháp chỉ đưa ra những tiêu chí, điều kiện để xác định hôn nhân tan vỡ hợp pháp, trong đó, việc Tòa án cho phép chấm dứt/phá bỏ hôn nhân chỉ là việc ghi nhận sự tan vỡ từ bên trong của nó thông qua các thu tục tố tụng do luật định”°. Dac điểm của ly hôn có yếu tổ nước ngoài Ngoài những đặc điểm chung giống như ly hôn trong nước (giữa công dân Việt Nam với nhau), ly hôn có yếu tố nước ngoài còn có những đặc điểm riêng sau đây xét trên khía cạnh lý luận của Tư pháp quốc tế: Thứ nhất, đây là quan hệ ly hôn có yếu tô nước ngoai liên quan đến ít nhất hai quốc gia nên nó dẫn đến hiện tượng xung đột thâm quyền và xung đột pháp luật. Nghĩa 1a, Toa án hoặc co quan tư pháp của quốc gia nao có thâm quyển giải quyết việc ly hôn vả trong quá trình giải quyết sẽ áp dụng pháp luật của nước nào (bao gồm cả pháp luật tố tung và pháp luật nội dung).