Hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên theo Luật 2015

Luận văn thạc sĩ luật kinh tế về hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên theo Luật hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND 2015.

• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên theo Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015 - Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên

Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên giữ vị trí cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. Cơ quan này đại diện cho ý chí và quyền làm chủ của nhân dân các dân tộc trong tỉnh. Chức năng giám sát giữ vai trò trụ cột bên cạnh quyền quyết định các vấn đề kinh tế - xã hội quan trọng. Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015 tạo hành lang pháp lý toàn diện cho công tác này. Hoạt động giám sát bảo đảm pháp luật được thực thi nghiêm minh trên địa bàn miền núi, biên giới. Hội đồng nhân dân tỉnh thực hiện giám sát thông qua kỳ họp, Thường trực Hội đồng nhân dân, các Ban chuyên trách và từng đại biểu. Đối tượng chịu sự giám sát gồm Ủy ban nhân dân tỉnh, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân và các cơ quan hành chính cùng cấp. Hoạt động này góp phần ngăn ngừa tiêu cực, nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách và bảo đảm an sinh xã hội địa phương. Đề tài luận văn thạc sĩ luật kinh tế làm rõ các giá trị lý luận và thực tiễn nhằm hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước tại tỉnh Điện Biên.

1.1. Cơ sở pháp lý và thẩm quyền giám sát cấp tỉnh

Luật Hoạt động giám sát năm 2015 quy định cụ thể thẩm quyền giám sát của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh. Các hình thức giám sát bao gồm xem xét báo cáo công tác, chất vấn tại kỳ họp, thành lập đoàn giám sát chuyên đề và lấy phiếu tín nhiệm. Thường trực Hội đồng nhân dân và các Ban chuyên môn giữ vai trò nòng cốt trong việc tổ chức thực hiện các cuộc giám sát thường xuyên. Cơ chế pháp lý phân định rõ phạm vi giám sát đối với Ủy ban nhân dân, Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp. Thẩm quyền này bảo đảm việc thực thi chính sách pháp luật minh bạch, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cử tri và thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển bền vững.

1.2. Vai trò của hoạt động giám sát tại tỉnh Điện Biên

Tỉnh Điện Biên có địa bàn miền núi rộng lớn cùng nhiều dân tộc thiểu số sinh sống. Hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh giúp kiểm soát chặt chẽ việc phân bổ các nguồn vốn đầu tư công và các chương trình mục tiêu quốc gia. Giám sát hiệu quả giúp phát hiện sớm các sai phạm trong quản lý đất đai, bảo vệ rừng và khai thác tài nguyên khoáng sản. Đồng thời, hoạt động này truyền tải nguyện vọng chính đáng của đồng bào các dân tộc đến các cơ quan công quyền. Công tác giám sát thực chất nâng cao niềm tin của nhân dân vào bộ máy chính quyền địa phương.

II. Thực trạng hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên

Thực tiễn hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên ghi nhận nhiều kết quả tích cực. Các ban chuyên trách đã tổ chức nhiều đợt giám sát chuyên đề về cải cách hành chính, chính sách giáo dục và quản lý ngân sách. Các phiên chất vấn tại kỳ họp diễn ra sôi nổi, tập trung vào những vấn đề cử tri bức xúc. Nhiều kiến nghị sau giám sát được Ủy ban nhân dân tỉnh tiếp thu và chỉ đạo xử lý kịp thời. Tuy nhiên, hoạt động này vẫn còn bộc lộ một số hạn chế nhất định. Việc theo dõi, đôn đốc thực hiện kết luận giám sát đôi lúc chưa quyết liệt và thiếu chế tài xử lý nghiêm khắc. Một số đại biểu kiêm nhiệm trong cơ quan hành pháp chưa phát huy hết vai trò giám sát độc lập. Hoạt động chất vấn tại một số kỳ họp còn mang tính hình thức, chưa đi sâu vào nguyên nhân cốt lõi của các hạn chế. Trình độ chuyên môn sâu về luật kinh tế và kỹ năng tiếp nhận thông tin của một bộ phận đại biểu còn chưa đồng đều.

2.1. Kết quả giám sát chuyên đề và chất vấn tại kỳ họp

Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên đã triển khai nhiều đoàn giám sát trọng điểm theo Luật Hoạt động giám sát năm 2015. Ban Kinh tế - Ngân sách và Ban Văn hóa - Xã hội chủ động thẩm tra hàng trăm báo cáo, dự thảo nghị quyết quan trọng. Hoạt động giám sát việc thực hiện chính sách đối với cán bộ giáo dục và các dự án di dân tái định cư đạt kết quả rõ nét. Các phiên chất vấn trực tiếp tại hội trường làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu các sở, ban, ngành địa phương. Kết quả giám sát cung cấp luận cứ thực tiễn quan trọng cho việc ban hành các chính sách phát triển kinh tế.

2.2. Những tồn tại và vướng mắc pháp lý trong thực tiễn

Hoạt động giám sát tại địa phương còn gặp nhiều khó khăn do quy định pháp luật chưa đồng bộ. Chế tài xử lý đối với các cơ quan chậm thực hiện kết luận giám sát còn thiếu tính cưỡng chế. Cơ cấu đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh còn tỷ lệ lớn cán bộ thuộc khối cơ quan hành chính nhà nước. Tình trạng này tạo ra sự e dè trong việc thực hiện quyền chất vấn và giám sát trực tiếp. Nguồn thông tin phục vụ giám sát chủ yếu dựa vào báo cáo của cơ quan chịu giám sát, thiếu kênh kiểm chứng độc lập. Cơ sở vật chất và kinh phí phục vụ hoạt động giám sát tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa còn hạn chế.

III. Giải pháp nâng cao giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên

Nâng cao chất lượng hoạt động giám sát đòi hỏi các giải pháp đồng bộ từ thể chế đến tổ chức thực hiện. Cơ quan có thẩm quyền cần sửa đổi, bổ sung Luật Hoạt động giám sát năm 2015 nhằm cụ thể hóa chế tài pháp lý. Tỉnh Điện Biên cần chuẩn hóa quy trình giám sát chuyên đề và tái giám sát việc thực hiện các kết luận đã ban hành. Công tác tập huấn kỹ năng chất vấn, kỹ năng thu thập và phân tích thông tin cho đại biểu phải được tổ chức định kỳ. Hội đồng nhân dân tỉnh cần tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý hồ sơ và theo dõi tiến độ giải quyết kiến nghị. Việc đổi mới phương thức tiếp xúc cử tri giúp nắm bắt kịp thời các vấn đề bức xúc tại cơ sở. Sự phối hợp chặt chẽ giữa Thường trực Hội đồng nhân dân, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các cơ quan thông tấn báo chí tạo sức mạnh tổng hợp. Đây là chìa khóa bảo đảm hoạt động giám sát diễn ra công khai, minh bạch và đạt hiệu lực thực tế cao.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật và chế tài thực thi

Luật Hoạt động giám sát cần bổ sung quy định rõ ràng về trách nhiệm pháp lý của người đứng đầu cơ quan chịu giám sát. Việc không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ kiến nghị giám sát phải bị xử lý kỷ luật nghiêm khắc. Quy trình lấy phiếu tín nhiệm và bỏ phiếu tín nhiệm cần được chuẩn hóa với tiêu chí đánh giá minh bạch, khách quan. Bên cạnh đó, pháp luật cần quy định cụ thể quyền hạn của các Ban Hội đồng nhân dân trong việc yêu cầu cung cấp tài liệu tài chính, kế toán. Hoàn thiện thể chế tạo cơ sở vững chắc để đại biểu thực thi quyền lực nhân dân giao phó.

3.2. Nâng cao năng lực và cơ cấu đại biểu chuyên trách

Tỉnh Điện Biên cần tăng tỷ lệ đại biểu Hội đồng nhân dân hoạt động chuyên trách trong các ban chuyên môn. Cơ cấu đại biểu cần giảm bớt cán bộ thuộc khối cơ quan hành chính để bảo đảm tính độc lập, khách quan khi giám sát. Các khóa bồi dưỡng chuyên sâu về pháp luật kinh tế, phân tích chính sách công và kỹ năng tranh luận cần được triển khai thường xuyên. Đại biểu là người dân tộc thiểu số cần được hỗ trợ phương tiện và kỹ năng tiếp cận cử tri tại thôn bản vùng cao. Nâng cao năng lực đại biểu là nhân tố quyết định thành công của hoạt động giám sát dân cử.

IV. Ý nghĩa thực tiễn giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên

Hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên giữ vị trí then chốt trong xây dựng chính quyền địa phương vững mạnh. Đề tài luận văn thạc sĩ luật kinh tế mang lại giá trị tham khảo khoa học và ứng dụng thực tiễn sâu sắc. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống giải pháp hoàn thiện quy trình giám sát chuyên đề và nâng cao chất lượng chất vấn. Các cơ quan dân cử tại địa bàn miền núi có thể áp dụng mô hình phối hợp giám sát giữa các cấp Hội đồng nhân dân. Hoạt động giám sát thực chất giúp ngân sách nhà nước được sử dụng đúng mục đích, thúc đẩy các dự án kinh tế trọng điểm về đích đúng tiến độ. Việc nâng cao hiệu lực giám sát góp phần củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc và giữ vững an ninh chính trị khu vực biên giới. Đây là cơ sở nền tảng để xây dựng tỉnh Điện Biên phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.

4.1. Đóng góp lý luận cho ngành luật kinh tế

Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận về kiểm soát quyền lực nhà nước tại cơ quan dân cử cấp tỉnh. Nghiên cứu phân tích sâu sắc các khía cạnh pháp lý của Luật Hoạt động giám sát năm 2015 trong điều kiện kinh tế miền núi đặc thù. Các đề xuất trong tài liệu làm phong phú thêm lý luận về giám sát tài chính công và quản lý tài nguyên địa phương. Đề tài là nguồn tài liệu hữu ích cho việc giảng dạy, nghiên cứu luật kinh tế và luật hiến pháp. Kết quả nghiên cứu góp phần định hướng sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật trong tương lai.

4.2. Khả năng ứng dụng thực tế tại địa phương

Các giải pháp đề xuất có thể áp dụng trực tiếp vào chương trình giám sát hàng năm của Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên. Thường trực và các Ban Hội đồng nhân dân có thêm cẩm nang thực hành để xây dựng kế hoạch khảo sát, giám sát chuyên đề đạt hiệu quả cao. Mô hình nâng cao kỹ năng chất vấn giúp các đại biểu tự tin đối thoại với thủ trưởng các cơ quan hành pháp. Hoạt động giám sát minh bạch tạo tiền đề thu hút đầu tư, bảo đảm an sinh xã hội cho đồng bào các dân tộc Điện Biên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu thời kỳ đổi mới đã nhấn mạnh cải tiến tổ chức và hoạt động của Quốc hội và Hội đồng nhân dân để làm đúng chức năng quy định. Các nghị quyết Đại hội VII, Đại hội VIII, IX và X, XI, XII của Đảng đã tiếp tục khẳng định vấn đề nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan dân cử (Quốc hội, HĐND) để các cơ quan này thực sự là cơ quan đại diện của nhân dân và là cơ quan quyền lực Nhà nước trong việc xem xét và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, của địa phương. Như vậy, ở vào mỗi thời kỳ phát triển của cách mạng, trong đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam luôn luôn quán triệt tư tưởng xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân. 12 Như vậy, có thể thấy rằng quan điểm của Đảng ta từ khi xây dựng nhà nước năm 1945 đến nay luôn đề cao vai trò của HĐND trong đó chú trọng HĐND cấp tỉnh, cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân địa phương.

Trong thời kỳ đổi mới, một trong những chức năng của HĐND ngày càng được nhấn mạnh, tập trung đổi mới là chức năng giám sát. Yêu cầu khách quan đổi mới hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh 1. Khái niệm giám sát của Hội đồng nhân dân 1. Khái niệm Hoạt động giám sát, kiểm tra, kiểm sát, thanh tra là những hoạt động thực hiện quyền lực nhà nước.

Đây là những hoạt động mang tính tất yếu khách quan của tất cả các Nhà nước ở mọi thời đại lịch sử. Việc tìm hiểu khái niệm giám sát của cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị không thể chung chung như giám sát của nhà trường với học sinh, giám sát của bố mẹ với con cái mà gắn với tính pháp lý của nó. Xem xét các khái niệm giám sát, kiểm tra, kiểm sát, thanh tra dưới góc độ này, theo Hiến pháp năm 2013, Nhà nước không chỉ ban hành Hiến pháp, pháp luật để quản lý xã hội mà còn thường xuyên tiến hành hoạt động giám sát, kiểm tra việc thực hiện Hiến pháp, pháp luật. Để bảo đảm thực hiện một cách có hiệu quả chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước, bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa, có thể nêu ra một số hình thức giám sát, kiểm tra của các cơ quan nhà nước như: giám sát của Quốc hội, HĐND, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể; kiểm tra, thanh tra của hệ thống cơ quan hành pháp; kiểm tra, kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân các cấp; kiểm tra của Tòa án nhân dân (thông qua hoạt động giám đốc thẩm).

Ngoài ra, cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức, viên chức nhà nước còn chịu sự kiểm tra, giám sát của công dân, các tổ chức xã hội và đoàn thể quần chúng đối với hoạt động của mình. 13 Có thể nêu một số điểm khác nhau giữa thẩm quyền giám sát của cơ quan dân cử với chức năng giám sát, kiểm tra, thanh tra của các cơ quan nhà nước khác như sau: - Kiểm tra là khái niệm rộng, được hiểu là hoạt động thường xuyên của cơ quan, tổ chức cấp trên với cơ quan, tổ chức cấp dưới nhằm xem xét, đánh giá mọi mặt hoạt động của cấp dưới khi cần thiết, hoặc kiểm tra một vấn đề cụ thể. - Thanh tra là phạm trù dùng chỉ hoạt động của các tổ chức có chức năng thanh tra, giữa chủ thể thanh tra và đối tượng thanh tra thường không có quan hệ trực thuộc. Thanh tra là một chức năng thiết yếu của cơ quan quản lý Nhà nước; là phương thức bảo đảm pháp chế, tăng cường kỷ luật trong quản lý Nhà nước, thực hiện quyền dân chủ xã hội chủ nghĩa (Điều 1, Pháp lệnh Thanh tra năm 1990).

Đây là hoạt động tự kiểm tra, giám sát của cơ quan quản lý nhà nước đối với việc thi hành Hiến pháp, pháp luật trong quá trình điều hành của Chính phủ. Kết quả của công tác thanh tra là chỉ xử lý các vi phạm pháp luật trong hoạt động quản lý của các cơ quan nhà nước chưa đến mức tội phạm. Khác với hoạt động kiểm tra là trong hoạt động thanh tra, cơ quan, tổ chức tiến hành thanh tra có thể áp dụng các biện pháp cưỡng chế để bảo đảm hoạt động thanh tra được tiến hành thuận lợi. - Kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát nhân dân tối cao là hoạt động kiểm sát các hoạt động tư pháp, góp phần bảo đảm cho pháp luật được thực hiện nghiêm chỉnh và thống nhất.

Đối tượng chịu sự kiểm sát là hoạt động của các cơ quan tư pháp, bao gồm các cơ quan: điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án và các cơ quan thực hiện các hoạt động bổ trợ tư pháp. Đây là mối quan hệ giữa các cơ quan tư pháp và chủ yếu là quan hệ về mặt tố tụng. Khi phát hiện vi phạm, hậu quả pháp lý của hoạt động này là Viện kiểm sát nhân dân tối cao có quyền ra kháng nghị đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân có vi phạm hoặc khởi tố về hình sự (nếu có dấu hiệu tội phạm). 14 - Quyền giám đốc xét xử của Tòa án nhân dân tối cao là hoạt động xem xét, kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân các cấp, Tòa án quân sự theo trình tự tố tụng.

Như vậy, giám sát, kiểm sát, kiểm tra, thanh tra xét đến cùng là những hoạt động kiểm sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật của các cơ quan nhà nước có vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn khác nhau. Sự khác nhau của hoạt động giám sát, kiểm tra giữa các cơ quan chính là ở thẩm quyền, đối tượng, phạm vi, nội dung, phương thức thực hiện và hậu quả pháp lý của nó. Để hiểu đúng chức năng giám sát của HĐND cần phải thống nhất về mặt quan điểm là hoạt động giám sát, kiểm tra không chỉ do cơ quan dân cử mà còn do nhiều cơ quan nhà nước khác thực hiện, tùy theo vị trí, chức năng, thẩm quyền của các cơ quan này do pháp luật định mà hoạt động giám sát của HĐND chỉ là một trong các hoạt động đó. Như vậy, khái niệm "giám sát" dưới góc độ ngôn ngữ thông thường được hiểu là: việc theo dõi, xem xét, kiểm tra của chủ thể có quyền đối với chủ thể khác để qua đó có được các nhận định về hoạt động của chủ thể này.

Qua khái niệm "giám sát" nêu trên, có thể đưa ra năm nhận xét sau: Thứ nhất, dùng để chỉ các hoạt động theo dõi, xem xét, kiểm tra đối với đối tượng nhất định, từ đó đưa ra nhận định về một việc làm nào đó đã được thực hiện đúng hay sai so với các quy định hiện hành; Thứ hai, luôn phải gắn với một hoặc một số đối tượng cụ thể; Thứ ba, chủ thể hoạt động giám sát phải có những quyền hạn, nghĩa vụ nhất định đối với đối tượng chịu sự giám sát; Thứ tư, phải được tiến hành dựa trên những quy định do chủ thể có quyền giám sát đặt ra; Thứ năm, luôn là hoạt động có mục đích nhằm đưa ra những nhận định chính xác của chủ thể có quyền giám sát đối với hoạt động của đối tượng chịu sự giám sát, qua đó có biện pháp xử lý đối với những việc làm trái quy định của đối tượng chịu sự giám sát, bảo đảm cho những quy định của chủ thể có quyền giám sát được chấp hành đúng. Phân biệt giám sát của Hội đồng nhân dân và một số hình thức giám sát khác Không chỉ HĐND mới có chức năng giám sát mà các cơ quan khác cũng có chức năng này như: Quốc hội, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên trong đó, giám sát của cơ quan dân cử nói chung, hoạt động giám sát của HĐND nói riêng mang tính đặc thù so với các hoạt động giám sát của các cơ quan khác, ngay bản thân hoạt động giám sát của HĐND với hoạt động giám sát của Quốc hội cũng có sự khác nhau. Giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên có phạm vi rộng lớn, bao trùm lên toàn bộ bộ máy nhà nước "Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân….giám sát, phản biện xã hội…". Nhưng hoạt động giám sát này không mang tính quyền lực nhà nước.

Điều đó có nghĩa là không áp dụng các hình thức, cách thức, phương pháp mang tính quyền lực nhà nước mà mang tính nhân dân dưới các hình thức theo dõi, phát hiện, nhận xét, phản biện và kiến nghị. Giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có bốn điểm khác biệt so với giám sát của HĐND, đó là: - Về tính chất, hoạt động giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là giám sát mang tính nhân dân, hỗ trợ cho công tác giám sát, kiểm tra, thanh tra trong nội bộ bộ máy nhà nước. - Về đối tượng giám sát, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, đại biểu dân cử, cán bộ, công chức. - Về hình thức thực hiện, hoạt động giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện dưới hình thức động viên nhân dân thực hiện quyền giám sát, tham gia giám sát cùng với cơ quan quyền lực nhà nước.

- Về hậu quả pháp lý: Mặt trận Tổ quốc không có quyền xử lý khi phát hiện sai phạm mà chỉ kiến nghị với cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Giám sát của Quốc hội và HĐND là hoạt động giám sát của cơ quan dân cử, mang tính quyền lực nhà nước, đây là một khâu, một yếu tố cấu thành quyền 16 lực nhà nước, không tách rời quyền lực nhà nước. Xét về bản chất, việc thực hiện quyền giám sát của Quốc hội và HĐND là các cơ quan này thay mặt nhân dân sử dụng quyền lực nhà nước do chính nhân dân giao cho. Bởi nhân dân sử dụng quyền lực nhà nước thông qua Quốc hội và HĐND là những cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, do nhân dân bầu ra và chịu trách nhiệm trước nhân dân.

Tuy nhiên, hoạt động giám sát của Quốc hội là giám sát tối cao, "Quốc hội theo dõi, xem xét, đánh giá hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát trong việc tuân theo Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội và xử lý theo thẩm quyền hoặc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý. Giám sát tối cao được thực hiện tại kỳ họp Quốc hội (Điều 2, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND).