Luận văn thạc sĩ: Thực trạng và giải pháp Xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam (ĐHQGHN)

Luận văn thạc sĩ: Thực trạng và giải pháp xoá đói giảm nghèo ở Việt Nam. Phân tích toàn diện, đề xuất các giải pháp hiệu quả, bền vững.

• Tác giả: Hoàng Triều Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Dũng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam - Thực trạng và giải pháp
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan luận văn xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam 2004

Nghiên cứu về xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam là một chủ đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, đặc biệt trong bối cảnh đất nước đang trong giai đoạn chuyển đổi và hội nhập. Luận văn thạc sĩ "Xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam - Thực trạng và giải pháp" của tác giả Hoàng Triều Hoa (2004) đã cung cấp một cái nhìn toàn diện về vấn đề này. Tài liệu phân tích các quan niệm, nguyên nhân của đói nghèo, đánh giá thực trạng tại Việt Nam và rút ra kinh nghiệm từ các quốc gia trên thế giới. Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất các giải pháp mang tính hệ thống nhằm thúc đẩy công cuộc xóa đói giảm nghèo một cách bền vững. Bối cảnh toàn cầu cho thấy khoảng cách giàu nghèo ngày càng gia tăng, đặt ra thách thức lớn cho nhân loại. Theo thống kê được trích dẫn, chênh lệch thu nhập giữa 20% dân số giàu nhất và 20% dân số nghèo nhất đã tăng từ 30 lần (1960) lên 74 lần (1997). Đối với Việt Nam, sau nhiều năm Đổi mới, đời sống người dân được cải thiện nhưng đói nghèo vẫn là một vấn đề nhức nhối, cản trở sự phát triển chung. Vì vậy, việc nghiên cứu sâu về thực trạng đói nghèo và tìm kiếm giải pháp hiệu quả là nhiệm vụ cấp thiết. Luận văn này đóng vai trò như một tài liệu tham khảo quan trọng, hệ thống hóa cơ sở lý luận và phân tích thực tiễn, làm nền tảng cho việc hoạch định các chính sách xã hội và chiến lược phát triển kinh tế hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng.

1.1. Các quan niệm và định nghĩa về tình trạng nghèo đói

Để thực hiện xóa đói giảm nghèo, việc đầu tiên là phải thống nhất quan niệm về nghèo đói. Theo định nghĩa của ESCAP (1993), "Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả mãn các nhu cầu cơ bản của con người". Đây là cách tiếp cận theo nghèo tuyệt đối, tập trung vào việc thiếu hụt các nhu cầu tối thiểu như ăn, mặc, ở, y tế, giáo dục. Bên cạnh đó, khái niệm nghèo tương đối lại xem xét tình trạng một bộ phận dân cư sống dưới mức trung bình của cộng đồng, liên quan trực tiếp đến vấn đề bất bình đẳng xã hội. Ngân hàng Thế giới (WB) còn đưa ra một định nghĩa đa chiều hơn, dựa trên ý kiến của chính người nghèo. Theo đó, nghèo đói không chỉ là thiếu thốn vật chất mà còn bao gồm các yếu tố tâm lý như cảm giác bất lực, bị coi thường; sự thiếu hụt cơ sở hạ tầng như nước sạch, đường sá; và đặc biệt là sự thiếu hụt tài sản, bao gồm vốn nhân lực (giáo dục, sức khỏe) và vốn xã hội.

1.2. Phương pháp xác định chuẩn nghèo đói quốc tế và Việt Nam

Việc xác định chuẩn nghèo đói là cơ sở để đo lường và đánh giá mức độ nghèo. Theo chuẩn quốc tế do Tổng cục Thống kê và WB xác định, có hai phương pháp chính. Thứ nhất là "đường nghèo đói về lương thực", dựa trên nhu cầu calo tối thiểu 2.100 Kcal/người/ngày. Những người có mức chi tiêu dưới ngưỡng này được coi là nghèo lương thực. Thứ hai là "đường nghèo đói chung", bao gồm chi phí cho lương thực và các mặt hàng phi lương thực thiết yếu khác. Tại Việt Nam, vào thời kỳ 2001-2005, chuẩn nghèo quốc gia được quy định theo thu nhập bình quân đầu người mỗi tháng, phân theo từng vùng: 80.000 đồng cho vùng nông thôn miền núi và hải đảo, 100.000 đồng cho vùng nông thôn đồng bằng, và 150.000 đồng cho khu vực thành thị. Cách tiếp cận này giúp nhận diện đối tượng và địa bàn cần ưu tiên can thiệp trong các chương trình xóa đói giảm nghèo.

II. Phân tích thực trạng đói nghèo tại Việt Nam giai đoạn 2004

Luận văn đã phân tích sâu sắc thực trạng đói nghèo ở Việt Nam trong giai đoạn sau Đổi mới đến đầu những năm 2000. Mặc dù đất nước đạt được những thành tựu ấn tượng về tăng trưởng kinh tế, tỷ lệ hộ nghèo giảm đáng kể, nhưng đói nghèo vẫn tồn tại dai dẳng và có sự khác biệt lớn giữa các vùng miền, các nhóm dân cư. Theo chuẩn quốc tế, tỷ lệ nghèo của Việt Nam đã giảm từ 58,1% (1993) xuống còn 28,9% (2002), một thành tựu được thế giới công nhận. Tuy nhiên, sự phân hóa giàu nghèo lại có xu hướng gia tăng. Nghèo đói tập trung chủ yếu ở khu vực nông thôn, đặc biệt là các vùng có điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Tây Nguyên là vùng nghèo nhất nước, tiếp đến là miền núi phía Bắc và duyên hải miền Trung. Tình trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc điều chỉnh các chính sách xóa đói giảm nghèo sao cho phù hợp với đặc thù từng vùng, đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển. Việc hiểu rõ các đặc điểm của đói nghèo, từ nguyên nhân đến sự phân bố, là tiền đề quan trọng để xây dựng các giải pháp can thiệp hiệu quả và bền vững. Phân tích này cho thấy cuộc chiến chống đói nghèo không chỉ là nâng cao thu nhập mà còn là cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản.

2.1. Đặc điểm đói nghèo giữa khu vực nông thôn và thành thị

Sự khác biệt về đói nghèo giữa nông thôn và thành thị là rất rõ nét. Theo số liệu năm 2002, trên 90% người nghèo của cả nước sinh sống tại khu vực nông thôn. Tỷ lệ nghèo lương thực ở nông thôn là 13,6%, cao hơn nhiều so với mức 1,9% ở thành thị. Người nghèo ở nông thôn chủ yếu là nông dân, thiếu đất sản xuất, trình độ tay nghề thấp, và khó tiếp cận vốn, công nghệ cũng như thị trường. Trong khi đó, đói nghèo thành thị tuy có tỷ lệ thấp hơn nhưng lại mang những đặc điểm phức tạp riêng. Người nghèo ở đô thị thường làm việc trong khu vực kinh tế phi chính thức, công việc không ổn định, thu nhập bấp bênh. Họ cũng là những người chịu ảnh hưởng từ quá trình sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước và dòng di cư từ nông thôn ra thành phố, gây áp lực lên cơ sở hạ tầng và dịch vụ xã hội.

2.2. Thách thức đói nghèo ở vùng sâu vùng xa dân tộc thiểu số

Đói nghèo ở Việt Nam mang tính vùng miền sâu sắc. Các vùng núi cao, vùng sâu, vùng xa là những "lõi nghèo" của cả nước. Năm 2002, tỷ lệ nghèo ở miền núi phía Bắc là 43,9% và Tây Nguyên là 51,8%. Đặc biệt, dân tộc thiểu số là nhóm dễ bị tổn thương nhất. Mặc dù chỉ chiếm 14% dân số cả nước, nhưng họ chiếm tới 30% tổng số người nghèo vào năm 2002. Cuộc sống của đồng bào gặp nhiều khó khăn do địa hình cách trở, hạ tầng kém phát triển, khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục hạn chế. Tỷ lệ suy dinh dưỡng và mù chữ ở các vùng này luôn ở mức cao. Điều này cho thấy công tác xóa đói giảm nghèo cần có những chính sách đặc thù, tập trung nguồn lực hỗ trợ các nhóm yếu thế này vươn lên.

2.3. Các nguyên nhân cốt lõi ảnh hưởng đến tình trạng đói nghèo

Luận văn chỉ ra nhiều nguyên nhân dẫn đến đói nghèo, tạo thành một vòng luẩn quẩn khó thoát. Nguyên nhân hàng đầu là nguồn lực hạn chế: người nghèo thiếu đất đai, vốn sản xuất, trình độ học vấn thấp và khó tiếp cận tín dụng ưu đãi. Yếu tố dân số cũng ảnh hưởng lớn, khi các hộ nghèo thường đông con. Ngoài ra, thiên tai, rủi ro trong sản xuất và cuộc sống luôn là mối đe dọa đẩy các hộ cận nghèo tái nghèo. Bất bình đẳng giới cũng là một nguyên nhân quan trọng, khi phụ nữ (đặc biệt ở nông thôn) có ít cơ hội tiếp cận giáo dục, đào tạo và nguồn lực hơn nam giới. Cuối cùng, sự yếu kém của một số chính sách vĩ mô, như cơ cấu đầu tư chưa hợp lý hay những tác động phụ của quá trình chuyển đổi kinh tế, cũng góp phần làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo.

III. Hướng dẫn cách xóa đói giảm nghèo từ kinh nghiệm quốc tế

Để xây dựng chiến lược xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam hiệu quả, việc tham khảo kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước là vô cùng quan trọng. Luận văn đã dành một chương để phân tích các bài học thành công từ những nước có điều kiện tương đồng, đặc biệt là các nước trong khu vực ASEAN và Trung Quốc. Một điểm chung nổi bật từ kinh nghiệm quốc tế là tầm quan trọng của tăng trưởng kinh tế bền vững và bao trùm. Tăng trưởng tạo ra nguồn lực cho đầu tư xã hội và cơ hội việc làm cho người nghèo. Tuy nhiên, tăng trưởng đơn thuần là chưa đủ. Các quốc gia thành công đều có sự can thiệp mạnh mẽ và có hệ thống của nhà nước thông qua các chính sách cụ thể. Họ tập trung đầu tư vào các lĩnh vực then chốt có tác động lan tỏa lớn như nông nghiệp, phát triển nông thôn, giáo dục và y tế. Những kinh nghiệm này cung cấp những gợi ý quý báu cho Việt Nam trong việc lồng ghép mục tiêu giảm nghèo vào chiến lược phát triển tổng thể, đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và công bằng xã hội. Việc học hỏi mô hình quốc tế không phải là sao chép máy móc mà là sự chắt lọc, điều chỉnh cho phù hợp với hoàn cảnh và đặc thù của Việt Nam.

3.1. Bài học từ các nước ASEAN trong phát triển nông nghiệp

Các nước ASEAN như Malaysia, Thái Lan và Indonesia đã đạt được những tiến bộ vượt bậc trong giảm nghèo nhờ chiến lược đúng đắn. Bài học cốt lõi là tập trung đầu tư cho phát triển nông nghiệp nông thôn, nơi tập trung phần lớn người nghèo. Indonesia thành công nhờ đầu tư vào cơ sở hạ tầng nông thôn, đặc biệt là thủy lợi. Thái Lan áp dụng mô hình gắn chính sách quốc gia với phát triển nông thôn thông qua việc khuyến khích các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở làng quê. Malaysia thực hiện "Chính sách kinh tế mới" với mục tiêu kép là giảm nghèo và tái cơ cấu xã hội, trong đó chính phủ dành một phần ngân sách đáng kể cho khu vực nông thôn. Hơn nữa, tất cả các nước này đều chú trọng đầu tư vào vốn nhân lực thông qua phổ cập giáo dục tiểu học và cải thiện dịch vụ y tế, giúp người nghèo nâng cao năng lực và cơ hội thoát nghèo.

3.2. Bí quyết từ chiến lược chống nghèo đói toàn diện của Trung Quốc

Trung Quốc là một ví dụ điển hình về thành công trong xóa đói giảm nghèo với tốc độ và quy mô ấn tượng. Trước cải cách, Trung Quốc có khoảng 200 triệu người nghèo. Thông qua các chương trình chiến lược như "8-7" (giải quyết nạn đói cho 80 triệu người trong 7 năm), Trung Quốc đã cơ bản giải quyết được vấn đề ăn no, mặc ấm. Kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy sự cần thiết của một chiến lược toàn diện, hướng đầu tư vào nông nghiệp nhưng đồng thời coi trọng phát triển các ngành phi nông nghiệp ở nông thôn để giải quyết việc làm. Họ cũng thực hiện quyết liệt chính sách giảm tỷ lệ sinh và nâng cao trình độ văn hóa giáo dục. Trọng tâm của chiến lược là phát huy sự tham gia của toàn xã hội, khai thác tối đa nguồn nhân lực vào cuộc chiến chống đói nghèo, biến đây thành nhiệm vụ chung của mọi lực lượng.

IV. Top chính sách xóa đói giảm nghèo chủ yếu đang áp dụng ở Việt Nam

Nhận thức sâu sắc rằng xóa đói giảm nghèo là nhiệm vụ trọng tâm, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã ban hành và triển khai một hệ thống các chính sách đồng bộ, tác động đa chiều đến đời sống người nghèo. Các chính sách này được xây dựng dựa trên quan điểm giảm nghèo bền vững, không chỉ hỗ trợ trực tiếp mà còn tạo điều kiện để người nghèo tự vươn lên. Nguồn lực được huy động từ ngân sách nhà nước, vốn vay nước ngoài, và sự đóng góp của cộng đồng. Luận văn đã hệ thống hóa các nhóm chính sách xóa đói giảm nghèo chủ yếu, bao gồm chính sách đầu tư, chính sách tín dụng, và các chính sách xã hội. Điểm nổi bật là sự lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia với chương trình giảm nghèo, tạo ra sức mạnh tổng hợp. Ví dụ, chương trình xây dựng nông thôn mới, chương trình nước sạch và vệ sinh môi trường đều góp phần cải thiện điều kiện sống và giảm nghèo. Cách tiếp cận này cho thấy quyết tâm chính trị cao và sự ưu tiên hàng đầu của Việt Nam cho mục tiêu phát triển con người, đặc biệt là nhóm dân cư yếu thế.

4.1. Chính sách đầu tư từ ngân sách nhà nước và vốn ODA

Đầu tư công là nguồn lực then chốt cho công tác giảm nghèo. Ngân sách nhà nước được ưu tiên cho các chương trình, dự án tại các xã, huyện nghèo, đặc biệt là vùng dân tộc thiểu số và miền núi. Nguồn vốn này tập trung vào xây dựng cơ sở hạ tầng thiết yếu như giao thông, thủy lợi, điện, trường học, trạm y tế. Bên cạnh đó, nguồn vốn ODA từ các đối tác phát triển như WB, ADB đóng vai trò quan trọng, hỗ trợ Việt Nam thực hiện các dự án quy mô lớn về phát triển nông nghiệp, chuyển đổi cơ cấu sản xuất, và nâng cao năng lực. Sự kết hợp giữa nguồn lực trong nước và quốc tế đã giúp cải thiện đáng kể bộ mặt nông thôn và tạo ra sinh kế bền vững cho người nghèo.

4.2. Vai trò của chính sách thuế và tín dụng ưu đãi cho hộ nghèo

Tiếp cận vốn là một trong những rào cản lớn nhất đối với hộ nghèo. Để giải quyết vấn đề này, Chính phủ đã triển khai mạnh mẽ chính sách tín dụng ưu đãi thông qua Ngân hàng Chính sách xã hội (trước đây là Ngân hàng Phục vụ người nghèo). Các hộ nghèo được vay vốn với lãi suất thấp để đầu tư sản xuất, kinh doanh. Chính sách này không chỉ cung cấp "cần câu" mà còn khuyến khích người nghèo thay đổi tư duy, mạnh dạn làm ăn. Ngoài ra, các chính sách ưu đãi về thuế cũng được áp dụng cho các doanh nghiệp đầu tư vào vùng khó khăn, sử dụng nhiều lao động địa phương, qua đó góp phần tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân, thực hiện mục tiêu xóa đói giảm nghèo tại chỗ.

4.3. Tầm quan trọng của chính sách xã hội về giáo dục và y tế

Các chính sách xã hội là trụ cột quan trọng, đảm bảo an sinh và tạo cơ hội phát triển công bằng. Trong lĩnh vực y tế, Nhà nước hỗ trợ cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí cho người nghèo, giúp họ tiếp cận dịch vụ khám chữa bệnh mà không phải lo lắng về chi phí. Về giáo dục, chính sách miễn giảm học phí, cấp sách vở, và trao học bổng cho học sinh nghèo đã giúp duy trì tỷ lệ đến trường, phá vỡ vòng luẩn quẩn của đói nghèo qua các thế hệ. Bên cạnh đó, các chính sách cứu trợ xã hội thường xuyên và đột xuất cũng kịp thời hỗ trợ các đối tượng yếu thế, người gặp rủi ro do thiên tai, dịch bệnh, giúp họ ổn định cuộc sống và không bị rơi vào tình trạng cùng cực.

V. Đánh giá kết quả đạt được trong công tác xóa đói giảm nghèo

Nỗ lực không ngừng của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội đã mang lại những thành tựu to lớn trong công cuộc xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam. Luận văn của Hoàng Triều Hoa, cùng với các báo cáo sau này, đều khẳng định Việt Nam là một trong những câu chuyện thành công nhất trên thế giới về giảm nghèo. Các kết quả này không chỉ được thể hiện qua những con số thống kê ấn tượng về tỷ lệ hộ nghèo, mà còn qua sự cải thiện rõ rệt về chất lượng cuộc sống của người dân, đặc biệt là ở những vùng khó khăn nhất. Tăng trưởng kinh tế cao và ổn định trong nhiều năm đã tạo ra nguồn lực dồi dào để đầu tư trở lại cho con người. Các chương trình mục tiêu quốc gia đã phát huy hiệu quả, làm thay đổi bộ mặt nông thôn, rút ngắn khoảng cách phát triển giữa các vùng miền. Những thành tựu này là minh chứng rõ ràng cho tính đúng đắn của đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, đồng thời khẳng định ý chí vươn lên của chính người dân. Đây là nền tảng vững chắc để Việt Nam tiếp tục thực hiện các Mục tiêu Phát triển Bền vững.

5.1. Thành tựu ấn tượng trong việc giảm tỷ lệ nghèo đói chung

Thành tựu nổi bật nhất là tốc độ giảm nghèo nhanh và bền vững. Như đã nêu, tỷ lệ nghèo theo chuẩn quốc tế đã giảm một nửa, từ 58,1% (1993) xuống còn 29% (2002). Điều này có nghĩa là gần một phần ba dân số đã thoát nghèo trong vòng chưa đầy một thập kỷ. Tỷ lệ nghèo lương thực, thực phẩm cũng giảm mạnh trên tất cả các vùng. Ví dụ, vùng Đồng bằng sông Hồng giảm từ 24,2% (1993) xuống chỉ còn 5,3% (2002). Tốc độ giảm nghèo cao và duy trì trong thời gian dài đã giúp Việt Nam hoàn thành sớm nhiều Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ và được cộng đồng quốc tế đánh giá rất cao.

5.2. Cải thiện cơ sở hạ tầng và giải quyết việc làm cho người nghèo

Thành công của công tác xóa đói giảm nghèo còn thể hiện ở việc cải thiện mạnh mẽ cơ sở hạ tầng thiết yếu. Đến năm 2003, hơn 97% số xã đã có đường ô tô đến trung tâm, tỷ lệ dân cư nông thôn sử dụng điện lưới tăng từ 48% (1993) lên 77% (2002). Việc tiếp cận nước sạch và trạm y tế xã cũng được cải thiện đáng kể. Song song đó, các chương trình giải quyết việc làm đã thu hút hàng triệu lao động mỗi năm, đặc biệt thông qua việc phát triển kinh tế tư nhân, các làng nghề truyền thống và kinh tế trang trại. Tỷ lệ thất nghiệp ở thành thị giảm và tỷ lệ sử dụng thời gian lao động ở nông thôn tăng lên, góp phần nâng cao thu nhập và ổn định đời sống cho người dân.

VI. Định hướng giải pháp thúc đẩy xóa đói giảm nghèo bền vững

Mặc dù đã đạt được những thành tựu to lớn, công cuộc xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là nguy cơ tái nghèo và khoảng cách giàu nghèo còn lớn. Dựa trên những phân tích lý luận và thực tiễn, luận văn đã đề xuất một hệ thống các quan điểm và giải pháp nhằm thúc đẩy công cuộc này một cách bền vững trong giai đoạn tiếp theo. Quan điểm xuyên suốt là phải coi xóa đói giảm nghèo là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị, toàn xã hội và của chính người nghèo. Các giải pháp không chỉ mang tính hỗ trợ, mà phải tập trung vào việc tạo ra một môi trường phát triển thuận lợi để người nghèo có thể phát huy nội lực, tự vươn lên. Định hướng này đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và thực hiện công bằng xã hội, đảm bảo thành quả của phát triển được chia sẻ cho mọi người dân. Đây là con đường duy nhất để đạt được mục tiêu giảm nghèo một cách triệt để và bền vững, xây dựng một xã hội thịnh vượng và công bằng.

6.1. Quan điểm xóa đói giảm nghèo phải gắn với tăng trưởng kinh tế

Một trong những quan điểm cốt lõi là xóa đói giảm nghèo phải gắn liền với tăng trưởng kinh tế. Tăng trưởng tạo ra nguồn lực và điều kiện vật chất để thực hiện các chương trình giảm nghèo. Ngược lại, giảm nghèo thành công sẽ góp phần mở rộng thị trường, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và đảm bảo ổn định xã hội, tạo động lực cho tăng trưởng bền vững. Bên cạnh đó, quá trình này phải được gắn chặt với các chính sách xã hội khác như việc làm, y tế, giáo dục để tạo ra một mạng lưới an sinh vững chắc, giúp người dân chống chọi với các cú sốc và rủi ro. Quan điểm này nhấn mạnh cách tiếp cận toàn diện, không tách rời mục tiêu kinh tế khỏi mục tiêu xã hội.

6.2. Các giải pháp tạo môi trường và hỗ trợ điều tiết trong tương lai

Luận văn đề xuất hai nhóm giải pháp chính. Nhóm thứ nhất là các giải pháp tạo môi trường, bao gồm việc tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng đồng bộ ở vùng nông thôn, vùng khó khăn, và đẩy mạnh cải cách hành chính để người nghèo dễ dàng tiếp cận các nguồn lực. Nhóm thứ hai là các giải pháp hỗ trợ và điều tiết trực tiếp. Nhóm này tập trung vào việc nâng cao hiệu quả của các chương trình tín dụng ưu đãi, đa dạng hóa các hình thức hỗ trợ sản xuất, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, và tăng cường chất lượng các dịch vụ công cơ bản như giáo dục và y tế cho người nghèo. Mục tiêu cuối cùng là trao quyền và nâng cao năng lực cho người nghèo, giúp họ trở thành chủ thể trong quá trình thoát nghèo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bức tranh kinh tế toàn cầu cuối thế kỷ XX, khoảng cách giàu nghèo gia tăng nhanh chóng khi chênh lệch thu nhập giữa 20% dân số giàu nhất và 20% dân số nghèo nhất thế giới đã tăng từ 30 lần năm 1960 lên 60 lần năm 1990 và đạt 74 lần vào năm 1997. Các quốc gia phát triển với chỉ 1/5 dân số thế giới đã chiếm tới 86% GDP toàn cầu, trong khi các nước nghèo nhất chỉ tạo ra vỏn vẹn 1% GDP. Bước vào công cuộc Đổi mới từ năm 1986, Việt Nam chuyển dịch mạnh mẽ từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Quá trình này đem lại sự khởi sắc vượt bậc nhưng đồng thời đặt ra thách thức gay gắt về phân hóa xã hội và đói nghèo dai dẳng tại các vùng khó khăn.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ bản chất kinh tế chính trị của hiện tượng đói nghèo, đánh giá toàn diện thực trạng giảm nghèo tại Việt Nam và xác định hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm thúc đẩy giảm nghèo bền vững. Mục tiêu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa lý luận và kinh nghiệm quốc tế; phân tích sâu sắc các chiều cạnh nghèo đói theo vùng lãnh thổ và nhóm dân cư; đánh giá hiệu quả của các chính sách công; từ đó đề xuất định hướng chiến lược gắn tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thực tiễn Việt Nam trong tiến trình tăng trưởng kinh tế từ năm 1991 đến năm 2003 trên phạm vi cả nước. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện rõ nét qua các thước đo định lượng: tỷ lệ nghèo chung theo chuẩn quốc tế giảm từ 58,1% năm 1993 xuống còn 28,9% năm 2002, tỷ lệ nghèo lương thực giảm từ 24,9% xuống 10,9%, tạo cơ sở thực tiễn vững chắc để xây dựng các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ cho giai đoạn tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn tiếp cận vấn đề đói nghèo trên nền tảng lý thuyết kinh tế chính trị Mác - Lênin kết hợp với các lý thuyết kinh tế phát triển hiện đại. Hai lý thuyết cốt lõi được vận dụng xuyên suốt gồm: lý thuyết về mối quan hệ biện chứng giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội trong thời kỳ quá độ, và lý thuyết vòng luẩn quẩn của sự nghèo đói (vicious circle of poverty) do sự thiếu hụt tích lũy vốn nhân lực, tài sản và cơ hội tiếp cận thị trường.

Mô hình nghiên cứu phân tích nghèo đói đa diện qua 5 khái niệm then chốt:

• Nghèo tuyệt đối: Tình trạng bộ phận dân cư không thỏa mãn được các nhu cầu tối thiểu sinh học (chuẩn năng lượng 2.100 Kcal/người/ngày kết hợp chi tiêu phi lương thực tối thiểu).
• Nghèo tương đối: Hiện tượng một nhóm dân cư sống dưới mức sống trung bình của cộng đồng, phản ánh sự bất bình đẳng xã hội.
• Chuẩn nghèo quốc gia: Thước đo thu nhập do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành cho từng thời kỳ (giai đoạn 2001 - 2005 quy định mức 80.000 đồng/người/tháng cho vùng núi hải đảo, 100.000 đồng cho nông thôn đồng bằng và 150.000 đồng cho thành thị).
• Vốn nhân lực của người nghèo: Tổng hòa thể lực, trình độ học vấn và kỹ năng lao động quyết định năng suất và thu nhập.
• Khoảng cách nghèo (Poverty Gap): Thước đo độ sâu của nghèo đói, phản ánh mức chênh lệch bình quân giữa chi tiêu của người nghèo so với ngưỡng nghèo.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ các cuộc Khảo sát Mức sống Dân cư Việt Nam (VLSS 1992 - 1993, VLSS 1997 - 1998) và Điều tra Mức sống Hộ gia đình (VHLSS 2002) do Tổng cục Thống kê thực hiện với sự hỗ trợ của Ngân hàng Thế giới. Cỡ mẫu nghiên cứu quy mô lớn mang tính đại diện quốc gia, bao gồm từ 4.800 hộ gia đình (năm 1993) lên tới 30.000 hộ gia đình (năm 2002) trên toàn bộ 61 tỉnh thành lúc bấy giờ.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng nhiều giai đoạn (stratified multi-stage cluster sampling), đảm bảo tính đại diện cao cho 8 vùng sinh thái, các khu vực thành thị - nông thôn và các nhóm dân tộc thiểu số.

Phương pháp phân tích chủ đạo là duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp phân tích thống kê mô tả, so sánh đối chiếu liên thời gian và phân tích kinh tế lượng về hiệu quả chi tiêu công (cost-effectiveness analysis). Việc lựa chọn phương pháp này cho phép vừa bóc tách bản chất kinh tế chính trị vĩ mô của sự phân hóa giàu nghèo, vừa lượng hóa chính xác tác động cận biên của từng dòng vốn đầu tư công (như giao thông, thủy lợi, giáo dục) đến tỷ lệ thoát nghèo của người dân trong dòng thời gian nghiên cứu từ năm 1991 đến năm 2004.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, Việt Nam đã đạt được bước tiến thần kỳ trong việc kéo giảm tỷ lệ đói nghèo diện rộng. Tỷ lệ nghèo chung theo chuẩn quốc tế đã giảm mạnh từ 58,1% năm 1993 xuống 37,4% năm 1998 và chỉ còn 28,9% năm 2002, tương đương mức giảm 29,2 điểm phần trăm chỉ trong một thập kỷ. Tỷ lệ nghèo về lương thực thực phẩm giảm hơn một nửa, từ 24,9% năm 1993 xuống 10,9% năm 2002. Đồng thời, khoảng cách nghèo thu hẹp từ 18,5% xuống còn 6,9%, cho thấy mức sống trung bình của người nghèo đã tiệm cận gần hơn với ngưỡng chuẩn.

Thứ hai, đói nghèo mang tính đặc thù sâu sắc theo địa bàn và có sự chênh lệch lớn giữa các vùng sinh thái. Khu vực nông thôn tập trung trên 90% số người nghèo của cả nước, với tỷ lệ nghèo năm 2002 là 35,6% (nghèo lương thực là 13,6%), cao gấp hơn 5 lần khu vực thành thị (6,6% tỷ lệ nghèo chung và 1,9% nghèo lương thực). Vùng Tây Bắc có tỷ lệ nghèo cao nhất cả nước với 68,0%, tiếp đến là Tây Nguyên với 51,8% và Miền núi phía Bắc với 43,9%, trong khi vùng Đông Nam Bộ có tỷ lệ nghèo thấp nhất ở mức 10,6%.

Thứ ba, sự tụt hậu và bất bình đẳng nghiêm trọng đối với nhóm đồng bào dân tộc thiểu số. Nhóm dân tộc thiểu số chỉ chiếm khoảng 14% tổng dân số cả nước nhưng lại chiếm tới 30% tổng số người nghèo vào năm 2002. Tỷ lệ nghèo của người dân tộc thiểu số năm 2002 ở mức rất cao 69,3% (so với 23,1% của người Kinh và người Hoa), trong đó nghèo lương thực chiếm 41,5%. Tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng thiếu cân ở vùng dân tộc thiểu số Tây Nguyên và duyên hải miền Trung lên tới 45,3%, so với mức bình quân 23,2% của người Kinh và Hoa.

Thứ tư, hiệu quả vượt trội của việc đầu tư cơ sở hạ tầng giao thông nông thôn đối với mục tiêu thoát nghèo. Phân tích chi tiêu công cho thấy, cứ mỗi 1 tỷ đồng đầu tư vào đường sá nông thôn giúp 270,6 người thoát nghèo trên quy mô cả nước (đặc biệt tại Bắc Trung Bộ con số này đạt tới 686,7 người và Tây Nguyên đạt 362,1 người). Con số này vượt trội hoàn toàn so với đầu tư vào tưới tiêu thủy lợi (chỉ giúp 10,6 người thoát nghèo trên mỗi tỷ đồng) và giáo dục (giúp 46,8 người thoát nghèo trên mỗi tỷ đồng).

Thảo luận kết quả

Các dữ liệu nghiên cứu phản ánh quy luật tăng trưởng nhanh đi kèm phân hóa kinh tế tự nhiên trong thời kỳ đầu chuyển đổi sang kinh tế thị trường. Thành tựu giảm nghèo ấn tượng bắt nguồn từ những cải cách thể chế ruộng đất (giao đất nông nghiệp theo Nghị quyết 10), tự do hóa lưu thông thương mại và triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xóa đói giảm nghèo (Chương trình 135).

Tuy nhiên, nguyên nhân khiến đói nghèo dai dẳng tại vùng núi và nhóm dân tộc thiểu số xuất phát từ địa hình cô lập, thiếu đất sản xuất (tỷ lệ không có đất tại Đồng bằng sông Cửu Long tăng lên 29% năm 2002), và rủi ro thiên tai cao khi hàng năm có khoảng 1,0 đến 1,2 triệu người cần cứu trợ đột xuất. So sánh với kinh nghiệm quốc tế như chiến lược "8-7" của Trung Quốc (xóa nghèo cho 80 triệu người trong 7 năm) hay chính sách phát triển doanh nghiệp nông thôn của Thái Lan và Malaysia, sự can thiệp trực tiếp của Nhà nước vào hạ tầng và giáo dục cơ sở chính là đòn bẩy quyết định.

Về mặt trực quan hóa, bức tranh này được minh chứng sống động qua các biểu đồ cột kép so sánh tỷ lệ nghèo giữa các vùng sinh thái giai đoạn 1993 - 2002 và bảng cơ cấu chi tiêu công phân tích tỷ suất hoàn vốn xã hội của các danh mục đầu tư. Việc ưu tiên phát triển đường sá đã mở toang cánh cửa kết nối thị trường, biến tiềm năng nông nghiệp hàng hóa thành thu nhập thực tế cho người dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách giao đất, bảo đảm tư liệu sản xuất và mở rộng tín dụng ưu đãi. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cùng Ủy ban nhân dân các tỉnh cần rà soát lại quỹ đất nông - lâm trường để giải quyết tình trạng thiếu đất canh tác cho khoảng 20% hộ nghèo nông thôn, đặc biệt tại Tây Nguyên và Tây Nam Bộ. Ngân hàng Chính sách Xã hội cần tăng định mức vay từ 3 - 5 triệu đồng/hộ lên 10 - 15 triệu đồng/hộ, duy trì mức lãi suất ưu đãi thấp hơn thương mại ít nhất 0,5%/tháng, mục tiêu giải ngân cho 100% hộ nghèo đủ điều kiện sản xuất trong giai đoạn 2005 - 2008.

Thứ hai, tập trung nguồn vốn ngân sách đầu tư đồng bộ mạng lưới giao thông liên xã và hạ tầng thiết yếu. Bộ Giao thông Vận tải và Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần ưu tiên phân bổ nguồn vốn ngân sách và ODA cho hạ tầng đường liên thôn, liên xã tại các vùng có tỷ lệ nghèo trên 40%. Đẩy mạnh thực hiện mục tiêu đến năm 2007 đạt 100% số xã có đường ô tô đến trung tâm, nâng tỷ lệ dân cư nông thôn tiếp cận nước sạch từ mức 39,6% năm 2002 lên trên 60% vào năm 2008.

Thứ ba, mở rộng bảo trợ xã hội và nâng cao năng lực vốn nhân lực thông qua giáo dục - y tế. Bộ Y tế và Bộ Tài chính cần đẩy nhanh việc triển khai Quyết định 139/2002/QĐ-TTg về Quỹ khám chữa bệnh cho người nghèo, phấn đấu nâng tỷ lệ bao phủ thẻ bảo hiểm y tế cho người nghèo từ 23,2% năm 2002 lên 60% vào năm 2006. Bộ Giáo dục và Đào tạo thực hiện miễn giảm 100% học phí và hỗ trợ sách vở cho học sinh nghèo, kéo giảm tỷ lệ chênh lệch nhập học trung học phổ thông giữa nhóm giàu nhất và nghèo nhất từ tỷ lệ 4/1 xuống mức 2/1.

Thứ tư, tái cơ cấu kinh tế nông thôn gắn với thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân tạo việc làm. Bộ Công Thương và các địa phương cần phát triển các cụm công nghiệp vừa và nhỏ, làng nghề truyền thống để thu hút lao động dôi dư. Khai thác thế mạnh chi phí tạo việc làm thấp của khối tư nhân (chỉ khoảng 70 - 100 triệu đồng/việc làm so với 180 - 200 triệu đồng của khối doanh nghiệp nhà nước), bảo đảm giải quyết việc làm mới cho 1,2 đến 1,3 triệu lao động mỗi năm, giảm tỷ lệ thất nghiệp thành thị xuống dưới 5% vào năm 2006.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách, cán bộ quản lý nhà nước tại Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Ủy ban Dân tộc và các cơ quan tham mưu kinh tế. Luận văn cung cấp hệ thống luận cứ thực chứng và dữ liệu kinh tế lượng về hiệu quả chi tiêu công, hỗ trợ thiết kế các Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo và phân bổ ngân sách tối ưu.

Nhóm thứ hai là giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế phát triển, Xã hội học và Quản lý công. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận kết hợp giữa lý thuyết kinh tế chính trị với phân tích định lượng từ bộ dữ liệu khảo sát mức sống dân cư quy mô lớn.

Nhóm thứ ba là các tổ chức quốc tế, đối tác phát triển và tổ chức phi chính phủ như Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), UNDP. Các cơ quan này có thể sử dụng các phát hiện của luận văn để đánh giá hiệu quả vốn viện trợ ODA (giai đoạn đã hỗ trợ 7,7 tỷ USD qua 80 dự án) và xây dựng khung hợp tác chiến lược hỗ trợ Việt Nam.

Nhóm thứ tư là các nhà quản trị doanh nghiệp, ngân hàng chính sách và các quỹ tín dụng vi mô. Các phân tích về chi phí tạo việc làm và nhu cầu tín dụng nông thôn giúp các tổ chức tài chính thiết kế các sản phẩm cho vay sinh kế vi mô phù hợp với năng lực hoàn vốn của hộ nghèo.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ nghèo chung của Việt Nam đã thay đổi thế nào trong giai đoạn 1993 - 2002? Tỷ lệ nghèo chung theo chuẩn quốc tế đã giảm ngoạn mục từ 58,1% năm 1993 xuống còn 37,4% năm 1998 và tiếp tục giảm xuống 28,9% năm 2002. Tỷ lệ nghèo lương thực cũng giảm mạnh từ 24,9% xuống 10,9%, giúp gần một phần ba dân số cả nước thoát khỏi tình trạng nghèo khổ chỉ trong vòng chưa đầy một thập kỷ.

Tại sao đầu tư vào đường giao thông nông thôn lại có hiệu quả giảm nghèo cao nhất? Số liệu kinh tế lượng chứng minh mỗi 1 tỷ đồng đầu tư vào đường sá giúp 270,6 người thoát nghèo (đạt đỉnh 686,7 người tại Bắc Trung Bộ), cao hơn nhiều so với thủy lợi (10,6 người). Giao thông thuận lợi giúp phá vỡ thế cô lập, giảm chi phí vận chuyển nông sản, tạo điều kiện cho người dân tiếp cận thị trường tiêu thụ và các dịch vụ y tế, giáo dục.

Tình trạng đói nghèo ở nhóm đồng bào dân tộc thiểu số có những đặc điểm gì đáng lưu ý? Người dân tộc thiểu số chiếm 14% dân số nhưng chiếm tới 30% tổng số người nghèo năm 2002. Tỷ lệ nghèo của nhóm này ở mức rất cao là 69,3%, tỷ lệ nghèo lương thực chiếm 41,5%. Trẻ em dân tộc thiểu số dưới 5 tuổi tại Tây Nguyên và duyên hải miền Trung có tỷ lệ suy dinh dưỡng thiếu cân lên tới 45,3%.

Khu vực kinh tế tư nhân đóng vai trò như thế nào trong công tác giải quyết việc làm cho người nghèo? Khu vực tư nhân có suất đầu tư tạo việc làm rất thấp, chỉ cần khoảng 70 - 100 triệu đồng để tạo ra một việc làm mới, so với mức 180 - 200 triệu đồng của doanh nghiệp nhà nước. Trong giai đoạn 2002 - 2003, khối kinh tế tư nhân đã tạo thêm hơn 400.000 việc làm, đóng vai trò đòn bẩy hấp thu lao động nông nghiệp dôi dư.

Quyết định 139/2002/QĐ-TTg đã mang lại tác động gì cho công tác chăm sóc y tế người nghèo? Quyết định 139 thành lập Quỹ khám chữa bệnh cho người nghèo, giúp chi trả chi phí y tế trực tiếp – khoản chi vốn chiếm tới 4,31% tổng chi tiêu của hộ nghèo nhất. Chính sách này đã hỗ trợ cấp phát thẻ bảo hiểm y tế cho 23,2% người nghèo vào năm 2002, giảm thiểu nguy cơ tái nghèo do gánh nặng bệnh tật.

Kết luận

• Đánh giá toàn diện bức tranh chuyển đổi kinh tế với thành tựu giảm tỷ lệ nghèo từ 58,1% năm 1993 xuống 28,9% năm 2002, đưa Việt Nam trở thành hình mẫu giảm nghèo thành công trên trường quốc tế.
• Nhận diện sâu sắc các "lõi nghèo" tập trung tại khu vực nông thôn (chiếm trên 90% người nghèo), vùng Tây Bắc (68,0%), Tây Nguyên (51,8%) và trong cộng đồng các dân tộc thiểu số (69,3%).
• Chứng minh bằng mô hình định lượng tính ưu việt của đầu tư hạ tầng giao thông nông thôn khi mang lại hiệu suất 270,6 người thoát nghèo trên mỗi 1 tỷ đồng vốn phân bổ.
• Khẳng định tầm quan trọng của các chính sách an sinh xã hội tích hợp như Quyết định 139/2002/QĐ-TTg về y tế và vai trò tạo việc làm chi phí thấp của khu vực kinh tế tư nhân (70 - 100 triệu đồng/việc làm).
• Xây dựng hệ thống giải pháp liên hoàn kết hợp giữa giao đất sản xuất, mở rộng tín dụng ưu đãi, đầu tư cơ sở hạ tầng và nâng cấp vốn nhân lực cho người nghèo.

Về lộ trình tiếp theo, các cơ quan nghiên cứu và quản lý nhà nước cần tiếp tục theo dõi biến động mức sống hộ gia đình giai đoạn 2004 - 2010, từng bước chuyển đổi phương pháp xác định chuẩn nghèo đơn chiều sang chuẩn nghèo đa chiều hiện đại. Độc giả, các nhà nghiên cứu và cán bộ hoạch định chính sách hãy tham khảo toàn văn luận văn để tiếp cận đầy đủ hệ thống dữ liệu thống kê, khung phân tích kinh tế chính trị chuyên sâu và các giải pháp giảm nghèo bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, đề tài nghiên cứu gồm 3 chương Chƣơng 1: Đói nghèo và xoá đói giảm nghèo – Những vấn đề lý luận và kinh nghiệm quốc tế Chƣơng 2: Thực trạng đói nghèo và xoá đói giảm nghèo ở Việt Nam Chƣơng 3: Một số giải pháp nhằm thúc đẩy xoá đói giảm nghèo ở Việt Nam CHƢƠNG 1 đói nghèo và xoá đói giảm nghèo – Những vấn đề lý luận và kinh nghiệm quốc tế 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 Các quan niệm về nghèo đói Trong chiến lược phát triển của các quốc gia trên thế giới, tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội là hai mục tiêu luôn gắn liền với nhau. Duy trì tăng trưởng cao và bền vững phải đồng thời với việc giải quyết các vấn đề xã hội, trong đó xoá đói giảm nghèo là mục tiêu quan trọng nhất. Đối với Việt Nam, là một nước đang phát triển, giải quyết vấn đề nghèo đói cũng là nhằm thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Muốn xoá đói giảm nghèo, trước hết cần phải hiểu thế nào là nghèo đói.1 Định nghĩa nghèo đói Hiện nay, quan niệm về nghèo đói chưa phải đã thống nhất.

Hội nghị chống nghèo đói khu vực Châu Á - Thái Bình Dương do ESCAP tổ chức tại Băng Cốc, Thái Lan tháng 9/1993 đã đưa ra định nghĩa: “Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả mãn các nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế – xã hội và phong tục tập quán của địa phương”. Như vậy, theo quan điểm này, nghèo mang ý nghĩa tuyệt đối, là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng thoả mãn các nhu cầu tối thiểu (ăn, mặc, ở, nhu cầu văn hoá, y tế, giáo dục và giao tiếp ) để duy trì cuộc sống. Đây có thể được xem như là một định nghĩa chung nhất về nghèo, một định nghĩa có tính chất hướng dẫn về phương pháp đánh giá, nhận diện nét chính yếu, phổ biến về nghèo. Bên cạnh đó, nghèo còn được hiểu theo nghĩa tương đối như sau: “Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư sống dưới mức trung bình của cộng đồng”.

Định nghĩa này có liên quan đến vấn đề bất bình đẳng trong xã hội. Mức sống trung bình ở các nước là khác nhau, giữa các vùng, các địa phương là khác nhau nên nghèo theo quan niệm trên chỉ mang ý nghĩa tương đối. 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Ngoài ra, còn có rất nhiều quan niệm khác nhau về nghèo đói. Theo Ngân hàng phát triển Châu Á: “Nghèo đói là tình trạng thiếu những tài sản cơ bản và cơ hội mà mỗi con người có quyền được hưởng.

Mọi người cần được tiếp cận với giáo dục cơ sở và các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ cơ bản. Các hộ nghèo có quyền duy trì cuộc sống bằng chính lao động của họ và được trả công một cách hợp lý, cũng như được sự bảo trợ khi có biến động bên ngoài”. Vào năm 1999, Ngân hàng thế giới đã thực hiện điều tra người nghèo ở 23 nước (trong đó có Việt Nam). Thông qua ý kiến của người nghèo, các nhà nghiên cứu đã xác định được 5 nội dung do người nghèo tự định nghĩa về nghèo đói như sau: - Nghèo đói là một hiện tượng đa dạng phức tạp.

Những yếu tố dẫn đến nghèo đói khác nhau rất lớn giữa các nền kinh tế và các nhóm xã hội, và các nhân tố dùng để đo sự nghèo đói cũng rất khác nhau. - Nghèo đói thường được coi là sự thiếu các thứ vật chất cần thiết cho cuộc sống: lương thực là đặc biệt quan trọng cùng với đất đai và nhà ở. Vì vậy việc thiếu tiền (hoặc phương tiện để có thể mua sắm vật chất cho cuộc sống) là một thước đo quan trọng của nghèo đói - Có những yếu tố tâm lý quan trọng liên quan tới nghèo đói, đặc biệt là cảm giác không có quyền hành. Những người nghèo thường cảm thấy bị coi thường trong cách đối xử của các cá nhân hoặc cộng đồng.

Điều này thường thấy trong những trường hợp họ xin được trợ giúp tạm thời hoặc lâu dài. - Sự thiếu hạ tầng cơ sở cũng tác động đến nghèo đói và thường được coi là một biến chính liên quan đến nghèo đói. Điều này thường bao gồm từ nguồn nước, một yếu tố quan trọng trong sinh hoạt hàng ngày và trong nông nghiệp, đến đường sá, một yếu tố quan trọng cho việc tiếp cận tới lao động và cho tiêu thụ sản phẩm. Chẳng hạn, trẻ em 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thường không đến trường bởi vì trong điều kiện đường sá hiện nay chúng phải đi quá xa.

- Những người nghèo nhấn mạnh đến sự thiếu tài sản hơn là thiếu thu nhập. Sự thiếu thốn vốn bao gồm vốn cơ sở (nông trại, doanh nghiệp và nhà cửa), vốn nhân lực (giáo dục và sức khoẻ), vốn xã hội (các quan hệ công đồng) và môi trường. Như vậy, ngay trong bản thân quan niệm của người nghèo họ cũng tự đánh giá được sự nghèo đói bao gồm nhiều khía cạnh khác nhau. Nghèo về vật chất như thiếu lương thực, thực phẩm, thiếu các điều kiện về cơ sở hạ tầng hay nghèo cũng làm ảnh hưởng đến tâm lý như cảm giác không có quyền hành, bị các cá nhân hoặc cộng đồng coi thường 1.2 Các phương pháp tiếp cận chuẩn đói nghèo Để đánh giá về mức độ nghèo đói, người ta có thể dựa vào nhiều tiêu chí khác nhau.

- Lấy lương thực làm cơ sở để đánh giá (đánh giá mức độ nghèo qua lượng lương thực mà gia đình hoặc những người thiếu lương thực tiêu thụ mỗi năm) - Lấy tài sản làm cơ sở (nhà ở tồi tàn, không có gia súc, thiếu gạo) - Lấy thu nhập làm cơ sở - Lấy những chỉ dẫn cụ thể làm cơ sở (tỷ lệ bỏ học, suy dinh dưỡng trầm trọng…) - Lấy tài sản kết hợp với thu nhập làm cơ sở.1 Phƣơng pháp xác định chuẩn đói nghèo quốc tế Theo chuẩn quốc tế do Tổng cục Thống kê, Ngân hàng thế giới xác định và được thực hiện trong các cuộc khảo sát mức sống dân cư ở Việt Nam (năm 1992 – 1993 và năm 1997 – 1998), có hai phương pháp xác định mức 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chuẩn nghèo đói thông qua đường nghèo đói về lương thực và đường nghèo đói chung. Đường nghèo đói về lương thực và thực phẩm là đường nghèo đói ở mức thấp nhất, được xác định theo chuẩn mà hầu hết các nước đang phát triển cũng như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các cơ quan khác đã xây dựng mức Kcal tối thiểu cần thiết cho mỗi thể trạng con người, là chuẩn về nhu cầu 2.100 Kcal/người/ngày. Những người có mức chi tiêu dưới mức chi cần thiết để đạt được lượng Kcal này gọi là nghèo về lương thực, thực phẩm. Theo ngân hàng thế giới, nếu một hộ gia đình chi tiêu trung bình cho một đầu người dưới 1.000 đồng/năm thì được coi là hộ nghèo về lương thực thực phẩm [19, 23].

Đường đói nghèo chung, là đường nghèo đói ở mức cao hơn, bao gồm cả mặt hàng lương thực thực phẩm và tính thêm chi phí cho các mặt hàng phi lương thực, thực phẩm. Tính thêm những chi phí này với đường đói nghèo về lương thực và thực phẩm ta sẽ có đường đói nghèo chung. Với cách xác định này, một hộ gia đình được coi là nghèo nếu chi tiêu trung bình theo đầu người dưới 1.2 Phƣơng pháp xác định chuẩn đói nghèo của Chƣơng trình xoá đói giảm nghèo quốc gia. Năm 1997, Việt Nam đưa ra chuẩn nghèo đói thuộc phạm vi của chương trình quốc gia để áp dụng cho thời kỳ 1996 – 2000: Hộ nghèo là hộ có thu nhập tuỳ theo từng vùng ở các mức tương ứng như sau: - Vùng nông thôn miền núi, hải đảo: dưới 15 kg gạo/người/tháng (tương đương 55 ngàn đồng) - Vùng nông thôn đồng bằng, trung du: dưới 20 kg gạo/người/tháng (tương đương 70 ngàn đồng) 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Vùng thành thị: dưới 25 kg gạo/người/tháng (tương đương 90 ngàn đồng).

- Xã nghèo: là xã có tỷ lệ hộ nghèo đói từ 40% trở lên, thiếu cơ sở hạ tầng (đường giao thông, trường học, trạm y tế, điện sinh hoạt, nước sinh hoạt, thuỷ lợi nhỏ và chợ) Từ năm 2001, mức chuẩn nghèo mới áp dụng cho thời kỳ 2001 – 2005 như sau: - Vùng núi nông thôn và hải đảo: 80 ngàn đồng/người/tháng - Vùng nông thôn đồng bằng: 100 ngàn đồng/người/tháng - Khu vực thành thị: 150 ngàn đồng/người/tháng Nhiều cuộc điều tra cho thấy, người dân nông thôn về cơ bản đo lường mức độ nghèo đói bằng tiền, song cũng có những khía cạnh không mang tính tiền tệ. Ở vùng nông thôn Việt Nam, cách tính chung là nếu thiếu lương thực thực phẩm trong khoảng từ 3 đến 6 tháng thì coi là nghèo đói. Điều này liên quan đến việc thiếu đất trồng (kể cả về diện tích và chất lượng đất) và súc vật nuôi. Nghèo đói cũng liên quan đến các hàng hoá vật chất: quần áo, đồ đạc và dụng cụ bếp núc.

Vốn nhân lực cũng đóng vai trò quan trọng, trẻ em được học tiếp lên bậc tiểu học cũng được coi là đặc điểm của gia đình khá giả, trẻ em của những gia đình nghèo thường chỉ học bậc tiểu học. Sức khoẻ kém cũng là một trong những thước đo nghèo đói.2 Những nguyên nhân và yếu tố chính ảnh hưởng đến đói nghèo Nghèo đói là một hiện tượng kinh tế – xã hội, vừa là vấn đề của lịch sử để lại, vừa là vấn đề của phát triển mà bất kỳ quốc gia nào trên thế giới cũng vấp phải. Do vậy, để giải quyết tình trạng đói nghèo, cần phải xác định đúng những nguyên nhân dẫn tới hiện tượng này.1 Các nguồn lực hạn chế Người nghèo thường thiếu nhiều nguồn lực, họ bị rơi vào vòng luẩn 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] quẩn của nghèo đói. Người nghèo có khả năng tiếp tục nghèo vì họ không thể đầu tư vào nguồn vốn nhân lực của họ.

Ngược lại, nguồn vốn nhân lực lại cản trở họ thoát khỏi nghèo đói. Những người nghèo là những người có trình độ học vấn thấp, ít có cơ hội kiếm được việc làm tốt, ổn định. Mức thu nhập của họ hầu như chỉ bảo đảm nhu cầu dinh dưỡng tối thiểu và do vậy, họ không có điều kiện để nâng cao trình độ của mình trong tương lai để thoát khỏi cảnh nghèo khó.