CHƯƠNG 1 NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH XỬ LÝ TÀI SẢN BẢO ĐẢM TRONG NGÂN HÀNG 1. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến pháp luật điều chỉnh về xử lý tài sản bảo đảm trong ngân hàng. Khái niệm về giao dịch bảo đảm. Giao dịch bảo đảm là một thiết chế ra đời khá sớm ở nhiều quốc gia có hệ thống pháp luật phát triển trên thế giới.
Kinh nghiệm của nhiều nước trên thế giới cho thấy thiết chế này được xây dựng đã tạo ra một hành lang pháp lý an toàn cho hoạt động tín dụng nói chung và sự phát triển của nền kinh tế nói riêng; góp phần không nhỏ vào sự ổn định của các quan hệ dân sự, kinh tế, tránh các tranh chấp phát sinh từ việc không thực hiện hoặc có thực hiện nhưng không đúng nghĩa vụ dân sự của bên có nghĩa vụ. Việc xác lập các giao dịch bảo đảm luôn hướng tới mục tiêu bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia giao dịch, đặc biệt là quyền lợi của bên có quyền trong giao dịch này. Áp dụng biện pháp bảo đảm, bên có quyền không chỉ có quyền theo hợp đồng buộc bên có nghĩa vụ thực hiện nghĩa vụ, mà còn có quyền xử lý tài sản mà bên có nghĩa vụ dùng để bảo đảm. Theo quy định tại Khoản 1, Điều 323 Bộ luật dân sự 2005 quy định khái niệm về giao dịch bảo đảm đó là :“Giao dịch bảo đảm là giao dịch dân sự do các bên thỏa thuận hoặc pháp luật quy định về thực hiện biện pháp bảo đảm được quy định tại khoản 1 Điều 318 của Bộ luật này” Từ đó, Giao dịch bảo đảm là giao dịch dự phòng do các bên chủ thể thỏa thuận để bảo đảm lợi ích của bên có quyền bằng cách cho phép bên có quyền được xử lý những tài sản thuộc sở hữu của bên có nghĩa vụ để khấu trừ giá trị nghĩa vụ trong trường hợp nghĩa vụ đó bị vi phạm.
Khái niệm cho vay và các hình thức cho vay của tổ chức tín dụng. Cho vay là hoạt động kinh tế khách quan, xuất hiện khi trong xã hội loài người có tình trạng tạm thời thừa và tạm thời thiếu vốn. Khái niệm cho vay, theo nghĩa chung nhất được hiểu là việc một người thỏa thuận để cho người khác được quyền sử dụng tài sản của mình (vật cùng loại) trong một thời gian nhất định với điều kiện có hoàn trả, dựa trên cơ sở sự tín nhiệm của mình với người đó. Cho vay là hoạt động kinh doanh chủ yếu của ngân hàng thương mại để tạo ra lợi nhuận.
Doanh thu từ hoạt động cho vay mới bù đắp nổi chi phí tiền gửi, chi phí dự trử, chi phí kinh doanh và quản lý, chi phí vốn trôi nổi, chi phí thuế các loại và các chi phí rủi ro đầu tư. 4 Luan van Xét về mặt lý thuyết, hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng có thể được phân loại dựa vào nhiều tiêu chí khác nhau và mỗi cách phân loại đều đem lại những ý nghĩa, tác dụng nhất định. Do đó, các hình thức cho vay của tổ chức tín dụng được phân loại : Căn cứ vào thời hạn sử dụng vốn, hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng có thể được phân chia thành hai loại : Cho vay ngắn hạn : Là hình thức cho vay trong thời hạn sử dụng vốn vay do các bên thỏa thuận là đến một năm. Hình thức cho vay này nhằm tài trợ cho tài sản lưu động hoặc nhu cầu sử dụng vốn ngắn hạn của nhà nước, doanh nghiệp, hộ sản xuất.
Cho vay trung và dài hạn : Là hình thức cho vay trong đó thời hạn sử dụng vốn vay do các bên thỏa thuận là từ trên một năm trở lên. Hình thức cho vay này thường được sử dụng để thỏa mãn nhu cầu mua sắm tài sản cố định của khách hàng trong kinh doanh hoặc thỏa mãn nhu cầu như : sinh hoạt, tiêu dùng, mua sắm nhà ở, phương tiện đi lại,… Căn cứ vào tính chất có bảo đảm của khoản vay, hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng có thể phân chia thành hai loại : Cho vay có bảo đảm bằng tài sản : Đây là những khoản cho vay mà bên cạnh việc cho khách hàng vay vốn, Ngân hàng còn nắm giữ tài sản của người vay với mục đích xử lý tài sản đó để thu hồi vốn vay khi người đi vay vi phạm hợp đồng tín dụng. Quá trình cung ứng vốn của Ngân hàng thương mại, không kể dưới hình thức nào đều làm tăng khối lượng tiền vào nền kinh tế, làm tăng khối lượng hàng hoá trên thị trường. Ngoài ra khi thực hiện việc cho vay Ngân hàng không trực tiếp quản lý nguồn vốn của mình vì thế có rất nhiều rủi ro xảy ra, nguy cơ không thu hồi đủ vốn vay là rất cao vì thế các Ngân hàng khi cho vay thường yêu cầu người vay phải có tài sản bảo đảm cho khoản vay.
Cho vay không có bảo đảm bằng tài sản : Là khoản cho vay mà Ngân hàng không nắm giữ tài sản của người đi vay để xử lý nhằm thu hồi nợ mà thay vào đó là điều kiện ràng buộc khác khi ký hợp đồng tín dụng. Những điều kiện này có thể là: người đi vay không được giao dịch với Ngân hàng nào khác, hoạt động kinh doanh của người đi vay phải được Ngân hàng quản lý. Có như vậy Ngân hàng mới quản lý được tình hình tài chính của người đi vay. Căn cứ vào mục đích sử dụng vốn, hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng với khách hàng được chia thành hai loại : Cho vay kinh doanh : Mục đích của loại cho vay này là Ngân hàng cho các doanh nghiệp vay để phục vụ hoạt động kinh doanh của mình, nhằm mở rộng sản xuất hay đáp ứng một nhu cầu nào đó về tiền của doanh nghiệp.
Dựa vào đặc điểm của từng 5 Luan van ngành mà Ngân hàng sẽ thiết lập các điều kiện cho vay, phương thức cho vay, cách thức trả nợ dựa trên nguồn thu tiền bán hàng của doanh nghiệp. Có thể phân chia loại hình này theo tiêu thức cho vay doanh nghiệp sản xuất và cho vay thương mại hay có thể cho vay theo các ngành nghề kinh tế: Cho vay ngành công nghiệp, ngành nông nghiệp, cho vay ngành dịch vụ. Cho vay tiêu dùng : Là hình thức cho vay trong đó các bên cam kết số tiền vay sẽ được bên vay sử dụng vào việc thỏa mãn nhu cầu sinh hoạt hay tiêu dùng như mua sắm đồ gia dụng, phương tiện đi lại,… Căn cứ vào phương thức cho vay, hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng với khách hàng được chia thành các loại sau : Cho vay từng lần : Phương thức cho vay từng lần áp dụng đối với khách hàng có nhu cầu vay vốn từng lần. Mỗi lần vay vốn, khách hàng và tổ chức tín dụng thực hiện thủ tục vay vốn cần thiết và kí hợp đồng tín dụng.
Cho vay theo hạn mức tín dụng : Cho vay theo hạn mức tín dụng là cách thức cho vay bằng cách ngân hàng xác định cho khách hàng của mình một hạn mức tín dụng trong khoảng thời gian nhất định. Cho vay theo dự án đầu tư : Phương thức này được áp dụng đối với khách hàng vay vốn để thực hiện các dự án đầu tư phát triển sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và các dự án đấu tư phục vụ đời sống. Cho vay hợp vốn : Việc cho vay hợp vốn thực hiện theo quy chế đồng tài trợ của tổ chức tín dụng do Thống đốc Ngân hàng nhà nước ban hành văn bản hướng dẫn và các thoả thuận giữa các tổ chức tham gia đồng tài trợ. Cho vay trả góp : Phương thức này khi cho vay, Ngân hàng Nhà nước nơi cho vay và khách hàng cùng thoả thuận số lãi tiền vay phải trả cộng với số nợ gốc được chia ra để trả nợ theo nhiều kỳ trong thời hạn cho vay.
Cho vay theo hạn mức tín dụng dự phòng : Khi cho vay theo phương này thì ngân hàng cho vay và khách hàng thoả thuận trong hợp đồng tín dụng: hạn mức tín dụng dự phòng thời hạn hiệu lực của tín dụng dự phòng: ngân hàng cho vay cam kết đáp ứng nguồn vốn cho khách hàng bằng Việt Nam đồng hoặc ngoại tệ. Cho vay theo hạn mức thấu chi : Là việc cho vay mà Ngân hàng nhà nước Việt Nam thoả thuận bằng văn bản chấp thuận cho khách hàng chi vượt quá số tiền có trên tài khoản thanh toán của khách hàng phù hợp với các quy định của chính phủ và Ngân hàng nhà nước Việt Nam về hoạt động thanh toán qua các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán. Khái niệm, đặc điểm và các hình thức bảo đảm tiền vay bằng tài sản. Khi tiến hành cho vay, ngân hàng thường ưu tiên cho những khách hàng truyền thống có uy tín hoặc những khách hàng có tình hình tài chính lành mạnh, phương án sản xuất kinh doanh hiệu quả hoặc theo chỉ định của chính phủ.
Uy tín của khách hàng trên quan điểm của ngân hàng được cấu thành bởi các yếu tố như quan hệ lâu dài, trả nợ sòng phẳng. Hiệu quả của các dự án cũng được các ngân hàng đặc biệt quan tâm. Đây là những tài sản bảo đảm vô tình có tính an toàn khá cao đối với ngân hàng. Tuy nhiên rủi ro trong hoạt động cho vay không thể đoán trước được vì nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố chứ không chỉ phụ thuộc vào khách hàng.
Lúc đó việc xử lý những rủi ro này lại trở nên dễ dàng hơn với những khách hàng được cho vay với hình thức có tài sản bảo đảm có thực. Do đó, Tài sản bảo đảm là tài sản mà bên bảo đảm dùng để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự đối với bên nhận bảo đảm. Nhìn chung các biện pháp bảo đảm tiền vay bằng tài sản có đặc điểm đó là : Thứ nhất, các biện pháp bảo đảm tiền vay bằng tài sản là sự thỏa thuận của các bên tham gia quan hệ tín dụng. Để đảm bảo cho việc thực hiện nghĩa vụ trong các bên khi tham gia giao dịch, các bên khi tham gia giao dịch đều có sự thỏa thuận bằng hợp đồng để đảm bảo rằng việc thực hiện giao dịch này đều dựa trên nguyên tắc tự nguyện của pháp luật.
Các biện pháp bảo đảm bằng tài sản là hoàn toàn không bị bắt buộc và phụ thuộc vào sự thỏa thuận giữa các bên. Tùy theo từng trường hợp cụ thể, các bên thỏa thuận để bảo đảm quyền lợi của mình không bị xâm phạm khi một bên vi phạm hợp đồng tín dụng.