Chương 1: NHỮNG TIỀN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG 1, THỰC TRẠNG GIANG DAY VĂN CHƯƠNG TRONG NHÀ TRƯỜNG 1.1 Giảng dạy văn chương trong n r năm 70 của thế kỷ XX Giảng day văn chương trong nhà trường ở giai đoạn này chủ yếu dựa trên các phương pháp giảng dạy truyền thống. Xuất phát từ phương pháp cổ xưa, thay đổ với cái trap và cây roi, lớp học tiến hành dưới nhịp roi của thay kèm theo giọng ê a của trò, các phương pháp giảng dạy truyền thống “mang bóng dáng lối tư duy cũ kỹ trong xã hội, trò chỉ nghe và làm theo lời thay. Thay là người phán truyền như cha đạo, học trò là con chiên”. Do vậy, về cơ bản văn học trong nhà trường thời kỳ này được giảng dạy như một sự áp đặt.
Quá trình lên lớp như là quá trình truyền thụ một chiều của thây. Bài học dễ trở thành những kiến thức khô cứng. Trò chỉ việc nghe, ghi chép, hoc thuộc và trả bài đúng như những gi thầy đã cung cấp. Lối giảng day này làm hạn chế những suy nghĩ, cảm thụ của HS và hiệu quả giảng dạy không cao.
HS phải chấp nhận những thông tin như là những tín diéu dù thông tin ấy có lạc hậu hay không phù hợp. Giờ dạy cũng khó diễn ra sinh dộng vì vai trò của chủ thể HS chưa được phát huy đúng mức. Trong cách dạy truyền thống đó, hệ phương pháp được GV sử dụng gồm có diễn giảng, thuyết trình, giảng thuật, đàm thoại (đặt câu hỏi), và hoạt động học độc lập của HS (chuẩn bị và làm bài ở nhà). Song diễn giảng được xem như là "cốt tử” trong giờ dạy.
Đánh giá kết quả giờ lên lớp chủ yếu cũng dựa vào những ! Phan Trọng Luận , Xd hội- Văn học- Nhà trường, NXBDHQGHN 2002, trang 29 z43: Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Nguyễn Thị Hồng Hà kiến thức mà GV đã truyền thụ trên lớp, còn phương pháp mà GV đã sử dụng để truyền thụ những kiến thức ấy là như thế nào, thái độ tham gia xây dựng bài của HS ra sao chưa được xem xét, đánh giá hợp lí. Có thể nói, dạy học văn theo cơ chế truyền thống là quá trình dạy học lấy hoạt động dạy của thay làm trung tâm. Kết quả là quá trình day học này chỉ thu được từ HS một sự sao chép. Bài kiểm tra như một bài phôto giáo án của thay.
Các trò chỉ việc trình bày lại. Trình bày đẩy đủ là điểm cao, không đẩy đủ là điểm thấp. Đánh giá các bài kiểm tra của HS chỉ thấy được sự khác biệt giữa mức độ thuộc bài hoặc không thuộc bài. Khả năng cảm nhận, tiếng nói riêng của bản thân các em về bài học chưa hoặc rất ít được phát huy.
Cơ chế dạy hoc này đã kéo theo sự khủng hoảng vé chất lượng đào tao trong nhà trường, cả về nội dung lẫn phương pháp.Từ những năm 70 cua thế kỷ XX, sự phát triển của khoa học kĩ thuật và các ngành có liên quan đã tác động mạnh mẽ đến cơ chế dạy học truyền thống này. Cùng với sự phát triển cuả khoa học kĩ thuật, những biến động tích cực lẫn tiêu cực của xã hội cũng tác động dữ dội vào việc dạy và học văn. Thông qua hệ thống thông tin đại chúng, sách vở, tạp chí.HS dẫn có một cảm quan nhạy bén. Các em bắt đầu nhìn nhận và đánh giá lại mọi hiện tượng của đời sống.
Hiện thực bày ra trước mắt HS những vấn để nóng bỏng, và những bài học khen chê chủ quan của GV trong khuôn khổ tác phẩm xem ra không còn thuyết phục. Nói như GS Phan Trọng Luận thì "tâm lý học sinh dif đội, manh liệt và quyết liệt nữa”, “làm sao cứ buộc học sinh nghe một chiếu lời ca ngợi những điều lý tưởng hoá trong khí chung quanh họ nhan nhãn những điều tiêu cực đối lập những gì trong sách vở nhà trường đang ca ngợi. Khó -14- Luan văn tốt nghiệp GVHD: TS Nguyễn Thị Hồng Hà mà bất buộc họ tin một cách giản đơn, mù quáng, cảm tính như một con chiên sùng đạo" !, Thực trạng giảng dạy văn chương lâm vào sự khủng hoảng nghiêm trọng đòi hỏi phải có một lối thoát mới. Lối thoát ấy phải được thực hiện đổng bộ ở cả hai bình diện nội dung và phương pháp.
Song đổi mới phương pháp là diéu khó khăn và phức tạp hơn cả. văn chương ở nhà trường phổ thông Do sức ép của toàn xã hội, đến những năm 70 của thế kỷ XX giảng dạy văn chương đứng trước một yêu cẩu tất yếu phải đổi mới cả về nội dung lẫn phương pháp. Song quan trọng nhất là phải đưa việc dạy văn trong nhà trường hướng tới những phương pháp mới, phát huy khả năng học tập tích cực cuả HS. Thực chất vấn dé cải tiến phương pháp giảng văn đã được dé cập từ đầu thế kỳ XX.
Nhưng có thể nói cái mốc đánh dấu sự đổi mới là từ sau 1975, đặc biệt là sau Đại Hội VI của Đảng (1986). Đổi mới giờ dạy học văn muốn thành công trước hết phải đổi mới về phương pháp. Giờ dạy không lấy hoạt động dạy của thay làm trung tâm mà phải hướng vào hoạt động học của trò, phải nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của HS. HS vừa là đối tượng vừa là chủ thể của quá trình giảng dạy.
Với mục tiêu trên, dạy học văn bắt đầu dấy lên làn sóng mạnh mẽ về đổi mới phương pháp. Sách vở, tạp chí, và nhiều công trình nghiên cứu tập trung vào sự đổi mới, cốt để tìm ra một phương pháp học tích cực hơn. Người ta công kích những phương pháp cũ đã làm hạn chế khả năng tư duy của HS và đưa ra phương ! Phan Trọng Luận , Xã hội- Văn học- Nha trường ,sđd rang l6 -iE= Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Nguyễn Thị Hồng Hà pháp mới nhằm tạo tâm thế học tập tích cực cho HS. Đó là thời kỳ bùng nổ của phương pháp dạy học nêu vấn để.
Thực chất, trong hệ thống phương pháp hiện đại còn có các phương pháp khác như: đọc sáng tạo, gợi mở, thảo luận Xêmina. nhưng phương pháp nêu vấn để được xem như là "cái hển" của sự đổi mới. Có rất nhiều bài viết được đăng trên các tạp chí về phương pháp dạy học mới này. Hầu hết các bài viết đều cho thấy tính ưu việt của phương pháp nêu vấn để.
Ở những trường day học văn theo lối dạy trước đây bắt đầu có những đổi mới rõ rệt. GV chú ý hơn đến hoạt động học của học trò mình. Giờ học bước đâu đã thoát khỏi lời độc diễn của thay, HS có diéu kiện bộc lộ những suy nghĩ, tâm tư cũng như kha năng cảm thu của mình. Đó là những nét khả quan trong thực trạng giảng dạy văn mà những nhà sư phạm, nhà giáo đã đóng góp được.
Song, phải nhìn nhận khách quan rằng, trong thời đại khoa học kĩ thuật phát triển như hiện nay thì thế giới văn chương trong nhà trường thực chất vẫn còn yếu thế. Thực tế là những năm gần đây, bộ môn văn trong nhà trường đã không còn là tiêu điểm hấp dẫn HS. Trong khi văn chương là tâm hồn, là cảm xúc, dạy văn cũng là dạy cách làm người thì sự lơ là của HS đối với môn văn thật đáng để báo động. Tinh trạng HS chán văn, sợ văn là diéu không còn xa lạ.
Giờ học văn nhưng các em không tìm được hứng thú, "sợi tơ lòng" muôn điệu trong các em không thé hoà nhịp với tâm tình của nhà văn, nhà thơ. Các em tỏ ra rất ghét đọc văn, thậm chí không bao giờ đọc. Tiết dạy phải mất rất nhiều thời gian để gọi các em đọc vì hau như việc đặn dd các em đọc bài ở nhà là điều không mấy khả thi. Cứ như thế một giờ văn cứ trôi qua nhàn nhạt trong tư thế học đối phó của HS.
Giờ văn không được các em hưởng ứng mặc dù đó có thể là giờ dạy mà GV hướng vào phát huy năng lực tư duy tích cực của HS. Kết quả là sau mỗi tiết dạy của GV, HS rất thờ ơ trước những thông điệp của nhà văn , z16- Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Nguyễn Thị Hồng Hà Tất nhiên tình trạng này không phổ biến ở những trường chuyên, lớp chọn. Nhưng trong hệ thống trường học nước ta, tỉ lệ trường chuyên so với tỉ lệ trường không chuyên, bán công, dân lập thì có đáng là bao, Ấy vậy nên thực trạng giảng dạy văn chương trong nhà trường đã và đang đặt ra nhiều vấn để trăn trở. Lan sóng đổi mới trong dạy văn đã nổi lên từ những năm 70 của thế kỷ XX.
Song, đến thế kỷ XXI này, chuyện day văn vẫn ở trong tình trang đáng buồn. ở một số trường, chất lượng dạy học văn đã được khẳng định, đã đào tạo ra những HS chuyên văn, giỏi văn. Thế nhưng, bài thi tốt nghiệp môn văn của HS đã phản ánh trung thực năng lực văn của số đông HS còn quá yếu. Giải quyết những trăn trở trên không phải là nhiệm vụ của riêng người nào mà bất kỳ ai làm công tác giáo dục cũng đều có bổn phận góp phẩn làm cho việc dạy và học văn ngày một tốt hơn.
Ta phải thừa nhận rằng, việc đổi mới day học văn chưa được thực hiện đồng bộ giữa nội dung và phương pháp, giữa trường chuyên và không chuyên. Đổi mới day văn trước giờ chỉ được chú ý nhiều vé mặt nội dung.Trong khi đổi mới phương pháp là điều rất quan trọng thi lại không được quan tâm đúng mức, hoặc đổi mới phương pháp nếu có được để cập đến thì hiệu quả cũng chưa cao.Hay ở những trường chuyên và không chuyên, việc đổi mới cũng chưa được thực hiện đồng bộ. Các GV ở trường chuyên đa số có diéu kiện để nâng cao kiến thức, kỹ năng. Cho nên việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường chuyên có tính khả thi hơn.
Ngược lại. ở các trường không chuyên, nhất là các trường vùng sâu, vùng xa, thì việc đổi mới phương pháp dạy học văn gặp rất nhiều khó khăn. Hơn nữa,"bên cạnh những suy nghĩ, việc làm đúng đắn, khoa học, vẫn dang tổn tại dai ding một vài quan niệm bảo thủ với sức ỳ rất lớn, dường như "miễn ET< Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Nguyễn Thị Hồng Hà dịch" với đổi mới phương pháp. Phổ biến hơn là thái độ ngộ nhận, chủ quan, vội vã.
cực đoan về các phương pháp. biện pháp dạy văn truyền thống và đổi mới" ` Tình trạng nhiều GV vẫn lên lớp theo kiểu "thuyết trình" như cũ không phải là không phổ biến. Nhất là đối với trường ở tỉnh, huyện vùng sâu, vùng xa.