Luận văn: Tội mua bán người dưới 16 tuổi trong BLHS 2015 (Thực tiễn Quảng Ninh)

Luận văn thạc sĩ phân tích tội mua bán người dưới 16 tuổi trong Bộ luật Hình sự 2015, nghiên cứu thực tiễn xét xử tại tỉnh Quảng Ninh.

• Tác giả: Trịnh Hồng Quang
• Người hướng dẫn: Ts. Phạm Mạnh Hùng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự và Tố Tụng Hình Sự
• Đề tài: Tội Mua Bán Ngƣời Dƣới 16 Tuổi Trong Bộ Luật Hình Sự Việt Nam Năm 2015 (Trên Cơ Sở Thực Tiễn Địa Bàn Tỉnh Quảng Ninh)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Toàn cảnh Tội mua bán người dưới 16 tuổi trong BLHS 2015

Tội mua bán người dưới 16 tuổi là một trong những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm trực tiếp đến quyền con người, đặc biệt là quyền được bảo vệ, chăm sóc và phát triển toàn diện của trẻ em. Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017 (BLHS 2015) đã dành riêng Điều 151 BLHS 2015 để quy định về tội phạm này, thể hiện sự nghiêm khắc của pháp luật và quyết tâm của Nhà nước trong việc bảo vệ trẻ em. Luận văn này đi sâu phân tích các khía cạnh lý luận và thực tiễn của tội mua bán người dưới 16 tuổi, từ việc làm rõ các dấu hiệu pháp lý, cơ sở lý luận, đến việc phân tích thực tiễn xét xử và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật. Sự cần thiết của việc hình sự hóa hành vi này xuất phát từ hậu quả nặng nề mà nó gây ra, không chỉ phá vỡ hạnh phúc gia đình, hủy hoại tương lai của nạn nhân của tội phạm, mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến trật tự an toàn xã hội và truyền thống đạo đức. Việc nghiên cứu tội phạm này không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học pháp lý mà còn là cơ sở để các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng pháp luật một cách thống nhất, chính xác, góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng chống mua bán người. So với các quy định trước đây, BLHS 2015 đã có những bước tiến quan trọng trong việc nội luật hóa các quy định của luật quốc tế về chống mua bán người, đặc biệt là Nghị định thư Palermo, nhằm tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc và toàn diện hơn.

1.1. Khái niệm và cơ sở lý luận của tội phạm này

Theo quy định tại Điều 151 BLHS 2015 và các văn bản hướng dẫn như Nghị quyết 02/2019/NQ-HĐTP, tội mua bán người dưới 16 tuổi được định nghĩa là hành vi chuyển giao hoặc tiếp nhận người dưới 16 tuổi để nhận tiền, tài sản, bóc lột tình dục, cưỡng bức lao động, lấy bộ phận cơ thể hoặc vì mục đích vô nhân đạo khác. Cơ sở lý luận của việc quy định tội phạm này dựa trên nguyên tắc bảo vệ quyền con người, đặc biệt là các quyền cơ bản của trẻ em được ghi nhận trong Hiến pháp và các công ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Trẻ em là đối tượng dễ bị tổn thương, cần sự bảo vệ đặc biệt của gia đình và xã hội. Do đó, mọi hành vi coi trẻ em như một món hàng hóa để trao đổi, mua bán đều bị coi là nguy hiểm cho xã hội và phải chịu trách nhiệm hình sự nghiêm khắc.

1.2. Lịch sử phát triển pháp luật về tội mua bán trẻ em

Quá trình hình thành và phát triển của quy định về tội mua bán người dưới 16 tuổi trong pháp luật hình sự Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn. Trước BLHS 1985, hành vi này chưa được quy định thành một tội danh riêng biệt. BLHS 1985 quy định tại Điều 149 về tội "bắt trộm, mua bán hoặc đánh tráo trẻ em". Đến BLHS 1999, tội danh này được quy định tại Điều 120 với tên gọi "Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em", chuyển từ chương các tội xâm phạm chế độ hôn nhân gia đình sang chương các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, cho thấy sự thay đổi trong nhận thức về khách thể bị xâm hại. BLHS 2015 đã tách riêng thành Điều 151 BLHS 2015 và có những sửa đổi, bổ sung quan trọng để phù hợp hơn với thực tiễn và luật quốc tế về chống mua bán người.

1.3. So sánh quy định của Việt Nam và luật quốc tế

Pháp luật Việt Nam về tội mua bán người dưới 16 tuổi ngày càng tiệm cận với luật quốc tế về chống mua bán người, tiêu biểu là Nghị định thư Palermo. Sự tương đồng thể hiện ở việc xác định các hành vi cấu thành tội phạm như tuyển mộ, vận chuyển, chuyển giao, chứa chấp và mục đích bóc lột. Tuy nhiên, vẫn còn điểm khác biệt cơ bản về độ tuổi. Pháp luật Việt Nam quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi, trong khi nhiều văn kiện quốc tế quy định là người dưới 18 tuổi. Sự khác biệt này có thể tạo ra những khoảng trống pháp lý và khó khăn trong hợp tác quốc tế, đặc biệt là trong các vụ án có yếu tố nước ngoài. Việc nghiên cứu, so sánh là cần thiết để có những kiến nghị giải pháp hoàn thiện pháp luật phù hợp.

II. Phân tích 4 yếu tố cấu thành tội mua bán người dưới 16 tuổi

Để xác định một hành vi có phạm tội mua bán người dưới 16 tuổi hay không, cần phân tích đầy đủ bốn yếu tố cấu thành tội phạm theo lý luận luật hình sự. Bốn yếu tố này bao gồm: khách thể của tội phạm, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Việc phân tích rõ ràng từng yếu tố không chỉ giúp định tội danh chính xác mà còn là cơ sở để phân biệt với tội chiếm đoạt người dưới 16 tuổi (Điều 153) và các tội phạm khác có liên quan. Khách thể của tội phạm này là các quan hệ xã hội quan trọng liên quan đến quyền bất khả xâm phạm về thân thể, danh dự, nhân phẩm và quyền được chăm sóc, bảo vệ của trẻ em. Mặt khách quan của tội phạm được thể hiện qua các hành vi cụ thể như chuyển giao, tiếp nhận, tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp người dưới 16 tuổi. Chủ thể của tội phạm phải là người có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định. Cuối cùng, mặt chủ quan của tội phạm được đặc trưng bởi lỗi cố ý trực tiếp, người phạm tội nhận thức rõ hành vi và mong muốn hậu quả xảy ra. Hiểu rõ các yếu tố này là nền tảng cho mọi hoạt động điều tra, truy tố và xét xử, đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật.

2.1. Phân tích khách thể của tội phạm và đối tượng tác động

Khách thể của tội phạm là quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ và bị tội phạm xâm hại. Đối với tội mua bán người dưới 16 tuổi, khách thể chính là quyền được sống, quyền tự do thân thể, quyền được bảo vệ về danh dự, nhân phẩm và quyền được phát triển bình thường của người dưới 16 tuổi. Tội phạm này không chỉ xâm phạm đến quyền lợi của nạn nhân mà còn xâm phạm đến trật tự quản lý xã hội, đạo đức và truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Đối tượng tác động của tội phạm chính là con người, cụ thể là người dưới 16 tuổi, bị coi như một món hàng hóa để trao đổi, mua bán.

2.2. Các dấu hiệu pháp lý về mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội phạm bao gồm các hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định cụ thể tại Khoản 1, Điều 151 BLHS 2015. Các hành vi này bao gồm: (1) Chuyển giao hoặc tiếp nhận người dưới 16 tuổi để nhận lợi ích vật chất; (2) Chuyển giao hoặc tiếp nhận người dưới 16 tuổi nhằm mục đích bóc lột (tình dục, lao động, lấy bộ phận cơ thể...); (3) Tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp để thực hiện các hành vi trên. Tội phạm được coi là hoàn thành từ thời điểm người phạm tội thực hiện một trong các hành vi nêu trên, không phụ thuộc vào việc mục đích cuối cùng đã đạt được hay chưa. Hậu quả pháp lý không phải là dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành cơ bản nhưng là căn cứ để định khung tăng nặng.

2.3. Yếu tố chủ thể và mặt chủ quan đặc trưng của tội phạm

Chủ thể của tội phạm là người từ đủ 16 tuổi trở lên có năng lực trách nhiệm hình sự. Đối với trường hợp phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi cũng có thể phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật. Về mặt chủ quan của tội phạm, lỗi của người phạm tội luôn là lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là mua bán người dưới 16 tuổi, thấy trước được hậu quả nhưng vẫn mong muốn thực hiện. Động cơ, mục đích phạm tội rất đa dạng, có thể vì vụ lợi, đê hèn hoặc các mục đích vô nhân đạo khác. Đây là các yếu tố quan trọng để xem xét khi quyết định hình phạt và xác định các tình tiết tăng nặng định khung.

III. Phân tích chi tiết khung hình phạt theo Điều 151 BLHS 2015

Khung hình phạt tội mua bán người dưới 16 tuổi được quy định tại Điều 151 BLHS 2015 thể hiện rõ chính sách hình sự nghiêm khắc của Nhà nước đối với loại tội phạm này. Điều luật được cấu trúc thành các khoản với các mức hình phạt tăng dần, dựa trên tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội. Khung cơ bản tại Khoản 1 quy định mức phạt tù từ 07 năm đến 12 năm. Các khoản tiếp theo quy định các tình tiết tăng nặng định khung, có thể nâng mức hình phạt lên đến 20 năm, tù chung thân. Việc phân hóa trách nhiệm hình sự một cách chi tiết giúp Tòa án có cơ sở để cá thể hóa hình phạt, đảm bảo tính công bằng, tương xứng với hành vi phạm tội và nhân thân người phạm tội. So với Bộ luật Hình sự 1999, BLHS 2015 đã bổ sung và làm rõ nhiều tình tiết tăng nặng, chẳng hạn như hành vi "đem nạn nhân ra khỏi biên giới", "lợi dụng tình trạng khẩn cấp, thiên tai", góp phần bịt các lỗ hổng pháp lý và tăng cường sức răn đe. Việc áp dụng đúng các khung hình phạt là yếu tố then chốt để đảm bảo hậu quả pháp lý tương xứng với tội ác đã gây ra, bảo vệ quyền lợi của nạn nhân của tội phạm.

3.1. Phân tích khung hình phạt cơ bản tại Khoản 1 Điều 151

Khoản 1 Điều 151 quy định khung hình phạt cơ bản với mức phạt tù từ 07 đến 12 năm. Khung hình phạt này được áp dụng cho các hành vi mua bán người dưới 16 tuổi ở mức độ thông thường, chưa có các tình tiết tăng nặng đặc biệt. Các hành vi này bao gồm chuyển giao, tiếp nhận vì lợi ích vật chất hoặc vì mục đích bóc lột, cũng như hành vi tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp để thực hiện việc chuyển giao. Mức hình phạt này đã thể hiện sự nghiêm khắc, xếp tội phạm này vào nhóm tội rất nghiêm trọng, phản ánh đúng tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi.

3.2. Các tình tiết tăng nặng định khung tại Khoản 2 và Khoản 3

Khoản 2 và Khoản 3 của Điều 151 liệt kê các tình tiết tăng nặng định khung, làm tăng mức hình phạt một cách đáng kể. Khoản 2 có mức phạt từ 12 đến 20 năm tù, áp dụng cho các trường hợp như: phạm tội có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, lợi dụng chức vụ quyền hạn, đối với từ 02 đến 05 người, gây thương tích hoặc tổn hại sức khỏe cho nạn nhân. Khoản 3 là khung hình phạt cao nhất, từ 18 năm đến 20 năm tù hoặc tù chung thân, áp dụng cho các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng như: có tính chất man rợ, đối với 06 người trở lên, làm nạn nhân chết hoặc tự sát. Các tình tiết này giúp phân hóa rõ ràng mức độ tội phạm, đảm bảo xử lý nghiêm những kẻ chủ mưu, cầm đầu và những hành vi gây ra hậu quả đặc biệt nặng nề.

3.3. So sánh hình phạt với BLHS 1999 và các tội liên quan

So với Điều 120 BLHS 1999, Điều 151 BLHS 2015 đã nâng mức khởi điểm của khung hình phạt cơ bản (từ 3 năm lên 7 năm) và chi tiết hóa nhiều tình tiết tăng nặng. Điều này cho thấy sự thay đổi trong chính sách hình sự theo hướng nghiêm khắc hơn. Khi so sánh với tội chiếm đoạt người dưới 16 tuổi (Điều 153), hình phạt của tội mua bán người thường nặng hơn do tính chất "thương mại hóa" con người. Việc so sánh giúp nhận diện đúng bản chất của từng tội phạm, tránh nhầm lẫn trong quá trình định tội danh và quyết định hình phạt, đảm bảo sự thống nhất trong thực tiễn xét xử.

IV. Thực tiễn xét xử và vướng mắc Tội mua bán người dưới 16 tuổi

Thực tiễn xét xử tội mua bán người dưới 16 tuổi trong những năm qua cho thấy tình hình tội phạm diễn biến phức tạp với nhiều thủ đoạn tinh vi, đặc biệt tại các địa bàn giáp biên giới. Việc phân tích các vụ án cụ thể, đặc biệt là các án lệ về tội mua bán người, giúp làm rõ những khó khăn, vướng mắc mà các cơ quan tiến hành tố tụng gặp phải. Một trong những thách thức lớn là công tác thu thập chứng cứ, đặc biệt trong các vụ án có yếu tố nước ngoài hoặc khi nạn nhân không hợp tác do bị đe dọa. Việc xác định tuổi của nạn nhân đôi khi cũng gặp khó khăn, ảnh hưởng trực tiếp đến việc định tội danh giữa tội mua bán người (Điều 150) và tội mua bán người dưới 16 tuổi (Điều 151). Bên cạnh đó, nhận thức và áp dụng pháp luật giữa các cơ quan đôi khi chưa thống nhất, dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm hoặc xử lý chưa tương xứng. Nghiên cứu sâu về thực tiễn xét xử không chỉ giúp đánh giá hiệu quả của BLHS 2015 mà còn là cơ sở thực tiễn quan trọng để đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực thực thi pháp luật, góp phần vào công cuộc phòng chống mua bán người.

4.1. Thống kê phân tích số liệu các vụ án tại địa bàn trọng điểm

Theo số liệu từ luận văn gốc tại địa bàn tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2015-2018, tội mua bán người dưới 16 tuổi chiếm một tỷ lệ đáng kể trong cơ cấu tội phạm mua bán người nói chung. Phân tích các đặc điểm về nhân thân người phạm tội cho thấy đa số có trình độ học vấn thấp, không có việc làm ổn định. Nạn nhân của tội phạm thường là các em gái ở vùng nông thôn, miền núi, có hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Mục đích phạm tội chủ yếu là đưa sang Trung Quốc bán làm vợ hoặc bóc lột tình dục. Những con số thống kê này là minh chứng rõ nét cho tính chất phức tạp và hậu quả nghiêm trọng của tội phạm, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt hơn nữa của các cơ quan chức năng.

4.2. Những hạn chế vướng mắc trong thực tiễn xét xử

Quá trình áp dụng Điều 151 BLHS 2015 trên thực tế đã bộc lộ một số hạn chế. Vướng mắc lớn nhất là việc chứng minh "mục đích" phạm tội, nhất là "mục đích vô nhân đạo" hoặc "mục đích bóc lột". Nhiều trường hợp, đối tượng chối tội, khai báo gian dối gây khó khăn cho việc chứng minh. Bên cạnh đó, việc giám định tuổi của nạn nhân, thu thập tài liệu, chứng cứ từ nước ngoài trong các vụ án xuyên quốc gia là một thách thức không nhỏ. Sự phối hợp giữa các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử đôi khi chưa đồng bộ cũng là một trong những nguyên nhân ảnh hưởng đến hiệu quả giải quyết vụ án.

4.3. Nguyên nhân của tồn tại và bài học từ các án lệ nổi bật

Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn xét xử đến từ cả yếu tố chủ quan và khách quan. Về khách quan, đó là sự tinh vi của tội phạm, sự nhẹ dạ cả tin của nạn nhân và những khó khăn trong hợp tác quốc tế. Về chủ quan, đó là năng lực của một bộ phận cán bộ thực thi pháp luật còn hạn chế, hệ thống văn bản hướng dẫn chưa đầy đủ. Các án lệ về tội mua bán người đã được công bố là nguồn tham khảo quý giá, giúp các Tòa án có đường lối xét xử thống nhất, đặc biệt trong việc xác định các tình tiết định tội, định khung như "phạm tội có tổ chức", "vì động cơ đê hèn". Việc nghiên cứu kỹ các án lệ này là yêu cầu bắt buộc để nâng cao chất lượng xét xử.

V. Top giải pháp nâng cao hiệu quả phòng chống mua bán người

Để nâng cao hiệu quả công tác phòng chống mua bán người, đặc biệt là tội mua bán người dưới 16 tuổi, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp từ hoàn thiện chính sách pháp luật đến nâng cao hiệu quả thực thi. Việc đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật phải dựa trên cơ sở lý luận vững chắc và phân tích sâu sắc từ thực tiễn xét xử. Các giải pháp không chỉ tập trung vào việc sửa đổi, bổ sung BLHS 2015 mà còn cần chú trọng đến các văn bản hướng dẫn thi hành, đảm bảo tính thống nhất và khả thi. Song song với đó, công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về thủ đoạn của tội phạm và các biện pháp phòng tránh đóng vai trò nền tảng trong việc bảo vệ trẻ em. Tăng cường hợp tác quốc tế, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ và phát triển kinh tế - xã hội bền vững để xóa đói giảm nghèo cũng là những giải pháp mang tính chiến lược, tác động trực tiếp đến việc giảm thiểu nguồn cung cho tội phạm. Chỉ khi kết hợp hài hòa các giải pháp này, cuộc đấu tranh với tội phạm mua bán người mới thực sự đạt được hiệu quả mong muốn.

5.1. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật hình sự và văn bản hướng dẫn

Một trong những giải pháp hoàn thiện pháp luật quan trọng là cần có hướng dẫn chi tiết hơn từ Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về các tình tiết định tính như "vì mục đích vô nhân đạo", "gây hậu quả nghiêm trọng". Cần xem xét nghiên cứu, đề xuất sửa đổi độ tuổi "trẻ em" trong pháp luật Việt Nam lên dưới 18 tuổi để tương thích với luật quốc tế về chống mua bán người, tạo thuận lợi cho hợp tác quốc tế. Việc xây dựng thêm các án lệ về tội mua bán người với các tình huống pháp lý phức tạp cũng là một giải pháp hữu hiệu để tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn.

5.2. Tăng cường tuyên truyền giáo dục nhằm bảo vệ trẻ em

Công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cần được đẩy mạnh với nội dung và hình thức đa dạng, phù hợp với từng đối tượng, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới. Nội dung tuyên truyền cần tập trung vào việc nhận diện thủ đoạn của tội phạm, kỹ năng tự bảo vệ trẻ em và thông tin về các kênh hỗ trợ, tố giác tội phạm. Việc phát huy vai trò của gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội trong việc giáo dục, quản lý và tạo môi trường an toàn cho trẻ em là yếu tố then chốt để phòng ngừa tội phạm từ gốc rễ.

5.3. Nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế trong đấu tranh tội phạm

Tội phạm mua bán người thường mang tính xuyên quốc gia. Do đó, việc tăng cường và nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế là giải pháp tất yếu. Việt Nam cần tiếp tục thực hiện đầy đủ các cam kết trong các hiệp định tương trợ tư pháp về hình sự, các công ước quốc tế đã tham gia. Cần chủ động xây dựng các cơ chế phối hợp song phương và đa phương trong việc trao đổi thông tin, điều tra chung, truy bắt tội phạm và giải cứu, hồi hương, hỗ trợ nạn nhân của tội phạm. Đây là chìa khóa để phá vỡ các đường dây tội phạm có tổ chức và xử lý triệt để các vụ án phức tạp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu, công ƣớc đã khẳng định: “Để phát triển đầy đủ và hài hòa nhân cách của mình, trẻ em cần đƣợc lớn lên trong môi trƣờng gia đình, trong bầu không khí hạnh phúc, yêu thƣơng và cảm thông…”. Ngày 26/1/1990, Việt Nam đã ký Công ƣớc về quyền trẻ em 1989 và phê chuẩn Công ƣớc ngày ngày 20/2/1990, mà không kèm theo bảo lƣu nào. Việt Nam là quốc gia thứ hai trên thế giới và cũng là quốc gia đầu tiên ở châu Á phê chuẩn Công ƣớc này. Việc phê chuẩn Công ƣớc đã tạo cơ sở pháp lý quốc tế cho việc bảo vệ trẻ em ở Việt Nam, đồng thời cũng đặt ra những nghĩa vụ đối với việc thực thi.

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, có một đạo luật chuyên ngành điều chỉnh các quan hệ xã hội cơ bản liên quan đến trẻ em - Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004, Luật trẻ em năm 2016. Luật Trẻ em có các quy định nghiêm cấm các hành vi nhƣ cha mẹ bỏ rơi con, ngƣời giám hộ bỏ rơi trẻ em đƣợc mình giám hộ; dụ dỗ, lôi kéo trẻ em đi lang thang, lợi dụng trẻ em lang thang để trục lợi; cản 15 trở việc học tập của trẻ em; áp dụng biện pháp có tính chất xúc phạm, hạ thấp danh dự, nhân phẩm hoặc dùng nhục hình đối với trẻ em vi phạm pháp luật … Luật HNGĐ năm 2014 xác định các nguyên tắc cơ bản: nhà nƣớc, xã hội và gia đình có trách nhiệm bảo vệ phụ nữ, trẻ em, không thừa nhận sự phân biệt đối xử giữa các con, con trai và con gái, con đẻ và con nuôi, con trong giá thú và con ngoài giá thú. Luật HNGĐ nghiêm cấm mọi hành vi ngƣợc đãi, hành hạ ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh, chị, em và các thành viên khác trong gia đình. Quyền và lợi ích của trẻ em còn đƣợc thể hiện trong các quy định của chế định con nuôi trên nguyên tắc khuyến khích việc nhận trẻ em có hoàn cảnh khó khăn làm con nuôi, nghiêm cấm lợi dụng việc nuôi con nuôi để thực hiện những hành vi vi phạm đạo đức và pháp luật.

Bộ Luật Dân sự Việt Nam xác định chế định về năng lực chủ thể pháp luật dân sự của ngƣời chƣa thành niên, chế định giám hộ; chế định thừa kế với việc bảo vệ quyền lợi cho trẻ em là con nuôi. Ngƣời chƣa thành niên bình đẳng so với các cá nhân khác trong năng lực pháp luật dân sự. Là thành viên chính thức của ILO, Việt Nam đã tham gia phê chuẩn nhiều Công ƣớc của tổ chức này về lao động trẻ em. Bộ luật lao động đã giành một chƣơng riêng - chƣơng XI về lao động ngƣời chƣa thành niên và một số lao động khác.

Bộ luật Lao động đã quy định những điều cấm và những nghĩa vụ ràng buộc đối với ngƣời sử dụng lao động trong việc sử dụng lao động trẻ em, trong việc bảo vệ lao động nữ trong thời kỳ thai nghén, nuôi con nhỏ, chỉ đƣợc sử dụng trẻ em vào những công việc phù hợp với sức khỏe để đảm bảo sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách của họ. BLLĐ đã quy định những biện pháp chế tài áp dụng đối với những hành vi vi phạm đối với các đối tƣợng sử dụng lao động. Để phù hợp với các quy định về đỡ đầu, giám hộ đƣợc quy định tại Bộ luật Dân sự, Luật HNGĐ, Bộ luật Lao động quy định đối với ngành nghề và công việc đƣợc nhận trẻ em chƣa đủ 15 tuổi vào làm việc, học nghề, tập nghề thì việc nhận và sử dụng những trẻ em này phải có sự đồng ý và theo dõi của cha mẹ hoặc ngƣời đỡ đầu. 16 Hệ thống pháp luật về xử lý vi phạm hành chính đã có những quy định tƣơng đối đầy đủ để xử lý những hành vi vi phạm quyền trẻ em cũng nhƣ xử lý những hành vi vi phạm do trẻ em thực hiện.

Tuổi chịu trách nhiệm hành chính đƣợc quy định đối với những ngƣời từ đủ 14 tuổi trở lên (từ đủ 14 đến dƣới 16 tuổi chịu trách nhiệm hành chính về vi phạm hành chính do cố ý; từ đủ 16 tuổi trở lên - về mọi hành vi vi phạm hành chính). Pháp lệnh đã quy định khi phạt tiền đối với ngƣời từ đủ 16 tuổi đến dƣới 18 tuổi thì ngƣời có thẩm quyền áp dụng mức phạt không quá 1/2 mức phạt đối với ngƣời thành niên. Việc bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của trẻ em còn đƣợc thể hiện ở các quy định nghiêm ngặt về tạm giữ ngƣời theo thủ tục hành chính, khi ngƣời chƣa thành niên vi phạm bị tạm giữ trên 6 giờ nhất thiết phải thông báo cho cha mẹ hoặc ngƣời giám hộ của họ biết. Ngƣời dƣới 16 tuổi (Trẻ em) là đối tƣợng đặc biệt cần đƣợc quan tâm, chăm sóc và bảo vệ.

Một trong các quyền, lợi ích hợp pháp của ngƣời dƣới 16 tuổi có nguy cơ lớn và trên thực tế bị xâm hại khá nặng nề bởi các loại tội phạm xâm hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm. Công cụ pháp lý quan trọng nhất đƣợc Nhà nƣớc ta sử dụng để bảo vệ trẻ em tránh khỏi những nguy cơ xâm hại kể trên, đồng thời cũng là căn cứ pháp lý để trừng phạt nghiêm khắc các đối tƣợng phạm tội trong lĩnh vực này là các tội phạm quy định tại chƣơng XIV Bộ luật hình sự năm 2015, bao gồm: Điều 123. Tội giết ngƣời, khoản 1, điểm b, giết ngƣời dƣới 16 tuổi; Điều 124. Tội giết hoặc vứt con mới đẻ; Điều 127.

Tội làm chết ngƣời trong khi thi hành công vụ, khoản 2, điểm b, đối với ngƣời dƣới 16 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai; Điều 130. Tội bức tử, khoản 2, điểm b, đối với ngƣời dƣới 16 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai; Điều 133. Tội đe dọa giết ngƣời, khoản 2, điểm d, đối với ngƣời dƣới 16 tuổi; Điều 134. Tội cố ý gây thƣơng tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe ngƣời khác, khoản 1, điểm c, đối với ngƣời dƣới 16 tuổi, ngƣời già yếu,…; Điều 140.

Tội hành hạ ngƣời khác, khoản 2, điểm a, đối với ngƣời dƣới 16 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai,…; Điều 142. Tội hiếp dâm ngƣời dƣới 16 tuổi; Điều 144. Tội cƣỡng dâm ngƣời từ đủ 13 đến dƣới 16 tuổi; Điều 145. Tội giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với ngƣời từ đủ 13 đến dƣới 16 tuổi; Điều 146.

Tội 17 dâm ô đối với ngƣời dƣới 16 tuổi; Điều 147. Tội sử dụng ngƣời dƣới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm; Điều 151. Tội mua bán ngƣời dƣới 16 tuổi; điều 152. Tội đánh tráo ngƣời dƣới 01 tuổi; Điều 153.

Tội chiếm đoạt ngƣời dƣới 16 tuổi. Trong những năm gần đây, tình trạng mua bán ngƣời dƣới 16 tuổi diễn biến ngày càng phức tạp và có chiều hƣớng gia tăng cả về số vụ và số đối tƣợng phạm tội với tính chất ngày càng nghiêm trọng, nhất là tại các tỉnh biên giới phía Bắc giáp Trung Quốc. Đảng và Nhà nƣớc đã có các chính sách, biện pháp mạnh mẽ nhằm ngăn chặn, phòng ngừa loại tội phạm này. Ngày 17/9/1997, Thủ tƣớng Chính phủ đã ra Chỉ thị 776/TTg về “Tăng cƣờng trách nhiệm thực hiện các biện pháp ngăn chặn việc đƣa trái phép phụ nữ và trẻ em ra nƣớc ngoài”.

Trong Chƣơng trình quốc gia phòng chống tội phạm đƣợc ban hành theo Nghị quyết số 09/1998/NQ-CP ngày 31/7/1998 của Chính phủ đã đƣa ra 4 Đề án; trong đó có Đề án 4 quy định một số nội dung về đấu tranh phòng chống các tội phạm xâm phạm trẻ em và tội phạm do ngƣời chƣa thành niên gây ra. Đặc biệt, Quyết định số 130/2004/QĐ-TTg ngày 14/7/2004 của Thủ tƣớng Chính phủ về Chƣơng trình hành động phòng chống tội phạm buôn bán phụ nữ và trẻ em từ năm 2004 đến 2010 đã quy định cụ thể chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan, ban, ngành trong phòng chống tội phạm mua bán phụ nữ, trẻ em. Ngày 30 tháng 11 năm 2005 Thủ tƣớng Chính phủ đã có Quyết định số 312/2005/QĐ-TTg về việc phê duyệt các đề án thuộc Chƣơng trình hành động phòng, chống tội phạm buôn bán phụ nữ, trẻ em từ năm 2005 đến năm 2010, Chƣơng trình phòng, chống mua bán ngƣời giai đoạn 2016 – 2020 của Chính phủ, Chƣơng trình thúc đẩy quyền tham gia của trẻ em; Chƣơng trình phòng, chống bạo lực đối với trẻ em; Chƣơng trình phòng, chống tai nạn thƣơng tích trẻ em và các chƣơng trình chăm sóc, giáo dục, bảo vệ trẻ em,. Việc mua bán ngƣời dƣới 16 tuổi thực sự là tội ác, gây nhức nhối cho toàn xã hội và là sự quan tâm đặc biệt của cả xã hội.

Trẻ em bị buôn bán đã phải rơi vào những hoàn cảnh sống rất thƣơng tâm, bị méo mó nhân cách và ảnh hƣởng nặng nề về tâm lý, ảnh hƣởng trực tiếp đến cuộc sống, sức khỏe, nhân phẩm, tinh thần của trẻ mà còn tác động tiêu cực đến xã hội. Bên cạnh đó, hiện nay đã xuất hiện những 18 tổ chức, đƣờng dây buôn bán ngƣời hoạt động xuyên quốc gia, đe dọa nghiêm trọng đến quyền đƣợc bảo vệ, đƣợc sống hạnh phúc của con ngƣời nói chung và của trẻ em nói riêng. Trƣớc thực trạng đó, việc tiếp tục áp dụng chế tài pháp lý của các ngành luật tƣơng ứng khác ít nghiêm khắc hơn luật hình sự đối với hành vi mua bán ngƣời dƣới 16 tuổi sẽ không còn đủ sức ngăn chặn nữa. Do đó, việc bảo vệ ngƣời dƣới 16 tuổi bằng Luật Hình sự với các chế tài nghiêm khắc là hết sức cần thiết.

BLHS năm 1985 đã tội phạm hóa những hành vi này thành tội bắt trộm, mua bán hoặc đánh tráo trẻ em quy định tại Chƣơng các tội xâm phạm chế độ hôn nhân gia đình và các tội phạm đối với ngƣời chƣa thành niên. Đến lần pháp điển hóa thứ hai, BLHS năm 1999 đã đƣa tội này về Chƣơng các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con ngƣời với tội danh mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em cho phù hợp với khách thể loại bị xâm phạm. Việc quy định tội phạm này trong BLHS là hết sức quan trọng, tạo cơ sở pháp lý cho công tác phòng, chống, bảo vệ trẻ em khỏi nạn buôn bán ngƣời. BLHS năm 2015 coi tội mua bán ngƣời dƣới 16 tuổi là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của con ngƣời ngƣời thể hiện ở mức hình phạt quy định đối với tội phạm này rất nghiêm khắc, hình phạt cao nhất đƣợc quy định là tù chung thân.