CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC QUẢN LÝ HTX 1. Lý luận về tổ chức quản lý HTX 1. Khái niệm, đặc điểm của HTX Trong lịch sử loài người, con người đã biết hợp tác với nhau để cùng tồn tại, cùng lao động và cùng phát triển. Vì thế có thể nói hợp tác xã là một thuộc tính cơ bản của xã hội con người, hợp tác giúp con người chế ngự thiên nhiên, tồn tại và phát triển mạnh mẽ.
Hợp tác là sự kết hợp các yếu tố tinh thần và thể chất tạo ra một sức mạnh, một ý chí tập thể. Đó là sự kết hợp sức lực, trí tuệ các cá nhân đơn lẻ, của các đơn vị nhỏ thành các lực lượng lớn hơn nhằm thực hiện một công việc mà mỗi cá nhân, mỗi đơn vụ gặp khó khăn, thậm chí không thể thực hiện được nếu thiếu sự hợp tác. Hợp tác có tính khách quan trọng đời sống xã hội cũng như trong quá trình lao động, sáng tạo của con người, nó là yếu tố thúc đẩy kinh tế phát triển. Hợp tác bắt nguồn từ chính chất xã hội, do vậy xã hội càng phát triển thì các quá trình hợp tác càng chặt chẽ về tính chất, lớn mạnh về quy mô.
Có nhiều loại hợp tác trong các lĩnh vực của đời sống xã hội như: hợp tác kinh tế, hợp tác chính trị, hợp tác quân sự, hợp tác lao động…Trong đó hợp tác kinh tế là sự kết hợp với nhau trong lĩnh vực kinh tế nhằm tạo ra một sức mạnh kinh tế lớn hơn, một ưu thế, một khả năng tốt hơn. Hợp tác kinh tế diễn ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh, tiêu dùng, phân phối. Với mỗi loại hình đơn vị kinh tế sẽ có những đặc thù hợp tác khác nhau. Có rất nhiều loại hình hợp tác trong nền kinh tế tuỳ thuộc vào tính chất, kết quả của sự hợp tác, trong đó có một loại hình hợp tác kinh tế mà lịch sử ra đời, tồn tại và phát triển là hợp tác xã.
Hợp tác xã là loại hình kinh tế hợp tác phát triển ở trình độ cao, là một tổ chức kinh tế giống như doanh nghiệp nhưng có những đặc thù khác các doanh nghiệp. 8 Ngày nay, trên thế giới, bản chất của hợp tác xã được thể hiện khá sinh động tại nhiều các văn bản có nhiều giá trị pháp lý cao. Trong khuyến cáo của tổ chức lao động quốc tế và trong định nghĩa về hợp tác xã được coi là có giá trị nhất trên thế giới của Liên minh hợp tác xã quốc tế (ICA) trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm phát triển HTX trên thế giới thì: “Hợp tác xã là hiệp hội hay là tổ chức tự chủ của các cá nhân liên kết với nhau một cách tự nguyện nhằm đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hoá thông qua một doanh nghiệp được sở hữu chung và kiểm soát một cách có dân chủ”. Tổ chức lao động quốc tế định nghĩa HTX là sự liên kết của những người đang gặp khó khăn kinh tế giống nhau, tự nguyện liên kết lại trên cơ sở bình đẳng quyền lợi và nghĩa vụ, sử dụng tài sản mà họ đã chuyển giao vào HTX phù hợp với các nhu cầu chung và giải quyết những khó khăn đó chủ yếu bằng sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm và bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác phục vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung.
Theo luật HTX của một số nước như Canada, Anh, Cộng hoà Liên bang Đức, Philipin… đều quan niệm HTX là một tổ chức kinh tế do những cá nhân, tập thể tự nguyện liên kết lại với nhau vì mục đích chung nhằm hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau tiến hành công việc sản xuất, kinh doanh nhằm đạt hiệu quả cao nhất dựa trên một nguyên tắc cao nhất là bình đẳng về vai trò của cá xã viên. Theo Luật hợp tác xã của Cộng hoà liên bang Đức (1989) thì: Hợp tác xã là Hiệp hội không hạn chế số lượng thành viên, mục đích khuyến khích thành viên hành nghề hoặc làm kinh tế dựa vào doanh nghiệp tập thể. (Điều 1) Luật Hợp tác xã của Indonesia (1967) định nghĩa: “Hợp tác xã Indonesia là tổ chức kinh tế của nhân dân mang đặc tính xã hội, có thành viên là các cá nhân hoặc các tập thể hợp pháp tự nguyện xây dựng lên một thực thể kinh tế, với nghĩa đồng lòng phấn đấu trên cơ sở tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau. Theo tinh thần định nghĩa trên thì HTX là một tổ chức được điều chỉnh và quản lý theo Luật HTX và dựa trên nền tảng vững chắc của sự tự nguyện, liên kết, hợp tác, bình đẳng.
Căn cứ vào các định nghĩa về HTX trên thì Luật HTX của một 9 số nước đã cụ thể hoá rất rõ nét được tính chất, đặc điểm, các nguyên tắc của HTX, theo tinh thần chung của quốc tế và lấy nó làm nền tảng để xây dựng các phần tiếp theo của Luật HTX. Khái niệm HTX ở nước ta cũng được định nghĩa theo rất nhiều cách khác nhau tùy thuộc vào thời kỳ, tính chất ngành nghề… trong thời kỳ kế hoạch hoá, vai trò của HTX được nhìn nhận dưới góc độ xã hội, còn vai trò kinh tế rất mờ nhạt, vì vậy đã không phát huy được sức mạnh của kinh tế tập thể mà trái lại đã trở thành rào cản đối với kinh tế hộ gia đình, kinh tế tư nhân. Nhận thức đầy đủ về cả chức năng kinh tế lẫn chức năng xã hội của HTX trong nền kinh tế thị trường, tại điều 20 Hiến pháp 1992 đã ghi nhận về tổ chức kinh tế tập thể như sau: Kinh tế tập thể do công dân góp vốn, góp sức hợp tác sản xuất kinh doanh được tổ chức dưới nhiều hình thức trên nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, và cùng có lợi. Nhà nước tạo điều kiện để củng cố và mở rộng các hợp tác xã hoạt động có hiệu quả.
Theo điều 1 Luật hợp tác xã 2003 quy định: “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác của hợp tác xã theo quy định của pháp luật.” Và khoản 1 Điều 3 Luật hợp tác xã 2012 quy định: “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã.” 10 Từ những khái niệm trên có thể đưa ra một số đặc điểm của hợp tác xã như sau: Thứ nhất, HTX là tổ chức kinh tế - xã hội liên kết các cá nhân, hộ gia đình và pháp nhân, được hình thành theo nguyên tắc tự nguyện nhằm đáp ứng các nhu cầu chung của xã viên theo nguyên tắc tương trợ. HTX là nơi tập hợp và liên kết các cá nhân qua đó họ (các xã viên) giúp đỡ lẫn nhau và hợp tác với nhau nhằm thực hiện các nhu cầu chung của họ về hàng hóa / dịch vụ / văn hóa / xã hội. Lý do cơ bản là các nhu cầu chung này của xã viên chỉ được đáp ứng hoặc được đáp ứng hiệu quả hơn thông qua HTX.
Vì vậy, nếu HTX không đáp ứng được các nhu cầu chung của xã viên ở mức độ nhất định, sự liên kết và hợp tác giữa các thành viên sẽ bị yếu đi và HTX sẽ bị suy yếu. Các HTX nhỏ hơn có tính chất hoạt động tương tự nhau có thể hợp nhất với nhau dưới hình thức liên hiệp HTX. Với những lý do trên, HTX là một tổ chức kinh tế - xã hội liên kết các cá nhân được hình thành nhằm đáp ứng các nhu cầu chung xã viên theo nguyên tắc tương trợ. Thứ hai, HTX được thành lập nhằm đáp ứng cả nhu cầu kinh tế, văn hóa và xã hội của xã viên và cộng đồng.
Hợp tác xã mang tính xã hội sâu sắc, tuy nhiên hợp tác xã không phải tổ chức xã hội mà chỉ mang tính xã hội. Khác với các doanh nghiệp được thành lập thuần túy vì mục đích là tối đa hóa lợi nhuận (mục tiêu kinh tế) của các nhà đầu tư (những người góp vốn), các HTX được thành lập nhằm đáp ứng cả các nhu cầu về văn hóa và xã hội của cả các xã viên và cộng đồng dân cư. Chính vì vậy, một phần quan trọng trong lợi nhuận của HTX được dùng để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa - xã hội chung của cộng đồng xã viên. Cách thức phân phối này cũng góp phần tạo ra cơ chế hiệu quả để các thành viên HTX cùng chia sẻ khó khăn, trách nhiệm, nghĩa vụ và lợi ích, từ đó khuyến khích phát triển tinh thần hợp tác, tính cộng đồng, tinh thần đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các xã viên HTX.
Thứ ba, HTX là một tổ chức kinh tế tự chủ có tính dân chủ cao. Dưới góc độ kinh tế, hợp tác xã là một tổ chức kinh tế cơ bản và quan trọng nhất của thành phần kinh tế tập thể. Đặc trưng cơ bản của hợp tác xã là hình thức 11 sở hữu tập thể về tư liệu sản xuất và dựa trên sở hữu của các thành viên hợp tác xã, từ đó mà phát sinh các quan hệ sản xuất và quan hệ phân phối tương ứng. HTX được thành lập trên cơ sở góp vốn của xã viên, những người đồng sở hữu HTX, vì vậy hợp tác xã là một đơn vị kinh tế tự chủ.
Tuy nhiên, HTX khác với các tổ chức kinh tế khác (các doanh nghiệp) ở tính dân chủ cao. Lý do cơ bản là xã viên HTX vừa là người góp vốn vừa là người sử dụng sản phẩm/dịch vụ của HTX, vừa là người quản lý vừa là người làm thuê.