I. Tổng quan chính sách quản lý vốn ĐTXDCB từ NSNN tại Long Xuyên
Chính sách quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước là một tập hợp các quyết định và giải pháp do Nhà nước ban hành. Mục tiêu của chính sách này là quản lý hiệu quả quá trình phân bổ và sử dụng nguồn vốn công. Nguồn vốn này được dùng để tái sản xuất tài sản cố định, hiện đại hóa cơ sở vật chất kỹ thuật, và nâng cao năng lực sản xuất của nền kinh tế. Tại thành phố Long Xuyên, tỉnh An Giang, việc thực thi chính sách công này có vai trò then chốt. Nó quyết định tốc độ phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội, là tiền đề cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Vốn đầu tư xây dựng cơ bản (ĐTXDCB) từ ngân sách nhà nước (NSNN) là nguồn lực tài chính khổng lồ, không có khả năng thu hồi trực tiếp. Nguồn vốn này chủ yếu đầu tư vào các công trình công cộng như đường giao thông, trường học, bệnh viện, và các dự án an ninh, quốc phòng. Do đó, việc quản lý chặt chẽ để đảm bảo hiệu quả sử dụng vốn và chống thất thoát, lãng phí là nhiệm vụ cấp thiết. Luận văn của tác giả Trần Thị Diễm Trang (2021) đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn, cung cấp một cái nhìn toàn diện về quá trình này. Việc nghiên cứu chính sách này dưới góc độ khoa học chính sách công giúp làm rõ các nhân tố ảnh hưởng và định hình các giải pháp cải thiện, đảm bảo nguồn lực của nhà nước được sử dụng đúng mục đích, phục vụ lợi ích cộng đồng và thúc đẩy sự phát triển bền vững cho thành phố Long Xuyên.
1.1. Vai trò của vốn ngân sách nhà nước trong phát triển hạ tầng
Vốn từ ngân sách nhà nước giữ vai trò chủ đạo và không thể thay thế trong việc xây dựng và phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội. Đây là nguồn vốn được hình thành từ thuế, phí, lệ phí và được nhà nước ưu tiên hàng đầu trong tổng chi đầu tư phát triển. Tại Thành phố Long Xuyên, một đô thị loại I và là trung tâm kinh tế của tỉnh An Giang, nguồn vốn ĐTXDCB này chiếm một tỷ lệ lớn, khoảng 30% tổng thu ngân sách hàng năm. Giai đoạn 2016-2020, tổng vốn đầu tư là 1.538,162 tỷ đồng. Giai đoạn 2021-2025, con số này dự kiến tăng lên 1.768,886 tỷ đồng. Nguồn vốn này được tập trung vào các công trình trọng điểm như khu hành chính, kè sông Long Xuyên, và đường tránh thành phố. Các dự án này không chỉ chỉnh trang đô thị mà còn tạo ra kết nối giao thông huyết mạch, thúc đẩy thu hút đầu tư và phát triển kinh tế cho cả vùng.
1.2. Các khái niệm cốt lõi trong quản lý vốn đầu tư xây dựng
Vốn đầu tư xây dựng cơ bản (ĐTXDCB) là việc sử dụng vốn để xây dựng mới, hiện đại hóa hoặc khôi phục tài sản cố định. Quản lý vốn ĐTXDCB là sự tác động có mục đích của chủ thể quản lý vào quá trình sử dụng vốn nhằm đạt hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhất. Theo luận văn, chính sách công được hiểu là một tập hợp các quyết định liên quan do nhà nước ban hành, bao gồm mục tiêu và giải pháp để giải quyết một vấn đề công. Do đó, chính sách quản lý vốn ĐTXDCB từ NSNN là một dạng chính sách công cụ thể, với các nội dung chính bao gồm: lập kế hoạch phân bổ vốn, tổ chức giải ngân, thanh tra giám sát, và nghiệm thu quyết toán. Việc hiểu rõ các khái niệm này là nền tảng để phân tích và đánh giá đúng thực trạng, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách một cách khoa học và thực tiễn.
II. Thách thức trong quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản ở Long Xuyên
Mặc dù thành phố Long Xuyên đã tập trung nguồn lực đáng kể cho đầu tư xây dựng cơ bản, quá trình thực hiện chính sách quản lý vốn vẫn còn nhiều bất cập và hạn chế. Báo cáo của Kiểm toán Nhà nước đã chỉ ra nhiều vấn đề nghiêm trọng. Tình trạng thất thoát, lãng phí vốn ĐTXDCB từ NSNN vẫn còn tồn tại ở nhiều khâu, từ lập kế hoạch đến thi công và quyết toán. Một trong những thách thức lớn nhất là công tác lập kế hoạch đầu tư công trung hạn chưa đảm bảo căn cứ pháp lý, vượt quá nguồn lực thực tế của thành phố. Việc bố trí danh mục dự án còn dàn trải, thiếu các tiêu chí ưu tiên rõ ràng, dẫn đến nguồn vốn bị phân tán và không tập trung vào các công trình thực sự cấp bách. Các quyết định phê duyệt chủ trương đầu tư đôi khi không tuân thủ kế hoạch đã được xây dựng, thậm chí phê duyệt vượt định mức. Tình trạng phát sinh, bổ sung kế hoạch vốn diễn ra thường xuyên, gây khó khăn cho công tác điều hành và quản lý. Những yếu kém này không chỉ làm giảm hiệu quả nguồn vốn đầu tư mà còn ảnh hưởng đến tiến độ các dự án đầu tư, gây lãng phí nguồn lực xã hội và làm chậm quá trình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Việc xác định rõ các thách thức này là bước đầu tiên để tìm ra nguyên nhân và xây dựng giải pháp khắc phục triệt để.
2.1. Bất cập trong quy hoạch và phê duyệt chủ trương đầu tư
Công tác lập kế hoạch phân bổ vốn và phê duyệt dự án tại Long Xuyên đối mặt với nhiều hạn chế. Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2016-2020 thiếu sự đồng bộ và chưa xây dựng được các tiêu chí cụ thể để phân loại thứ tự ưu tiên. Điều này dẫn đến việc phân bổ vốn còn dàn trải. Nhiều dự án đầu tư được phê duyệt chủ trương không dựa trên kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hoặc kế hoạch đầu tư công, gây ra tình trạng đầu tư tự phát. Bên cạnh đó, công tác thẩm định dự án còn yếu kém, một số dự án được lập sơ sài, phải điều chỉnh nhiều lần gây kéo dài thời gian. Sự thiếu phối hợp giữa các ngành, các cấp trong quá trình quy hoạch cũng là một nguyên nhân dẫn đến sự lúng túng trong việc quyết định các dự án ưu tiên, ảnh hưởng đến hiệu quả tổng thể của chính sách quản lý vốn đầu tư.
2.2. Tình trạng thất thoát lãng phí và chậm giải ngân dự án
Tình trạng chậm giải ngân vốn đầu tư là một vấn đề nhức nhối, làm giảm hiệu quả sử dụng đồng vốn của nhà nước. Nguyên nhân chính xuất phát từ nhiều khâu. Hồ sơ mời thầu và hình thức lựa chọn nhà thầu đôi khi chưa tuân thủ đúng quy định. Công tác thương thảo, ký kết hợp đồng còn lỏng lẻo, một số điều khoản chưa chặt chẽ gây thất thoát NSNN. Năng lực của một số nhà thầu còn hạn chế, ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng công trình. Ngoài ra, công tác đền bù giải phóng mặt bằng thường xuyên bị chậm trễ, là rào cản lớn cho việc khởi công dự án. Công tác quyết toán vốn đầu tư cũng gặp nhiều khó khăn, nhiều dự án đã hoàn thành nhưng chậm lập báo cáo quyết toán, gây tồn đọng vốn và khó khăn trong việc xác định giá trị tài sản cuối cùng.
III. Phương pháp lập kế hoạch và phân bổ vốn NSNN hiệu quả nhất
Để nâng cao hiệu quả chính sách quản lý vốn ĐTXDCB từ NSNN, khâu lập kế hoạch và phân bổ vốn đóng vai trò nền tảng. Một kế hoạch khoa học giúp địa phương chủ động, đầu tư có định hướng, và tránh được tình trạng chồng chéo, thiếu đồng bộ gây lãng phí. Kinh nghiệm từ các địa phương khác cho thấy, việc xây dựng kế hoạch phải bám sát chiến lược phát triển kinh tế - xã hội tổng thể. Cần xác định rõ các ngành, lĩnh vực ưu tiên để hình thành cơ cấu vốn đầu tư hợp lý. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chuyên môn như Phòng Tài chính - Kế hoạch và các đơn vị liên quan. Các dự án đầu tư phải được thẩm định kỹ lưỡng về nguồn vốn và khả năng cân đối vốn trước khi phê duyệt chủ trương. Tuyệt đối không phê duyệt khi chưa xác định rõ nguồn lực. Việc công khai, minh bạch trong quá trình lập kế hoạch và phân bổ cũng rất quan trọng, giúp tăng cường sự giám sát của cộng đồng và các tổ chức xã hội, đảm bảo nguồn vốn ngân sách nhà nước được phân bổ đúng đối tượng, đúng mục tiêu, và mang lại hiệu quả cao nhất cho sự phát triển của thành phố Long Xuyên.
3.1. Xây dựng kế hoạch đầu tư công trung hạn và hàng năm
Việc xây dựng kế hoạch đầu tư công trung hạn và hàng năm cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật. Tại thành phố Long Xuyên, cơ quan quản lý cần kiểm soát chặt chẽ quy mô từng dự án theo đúng mục tiêu, lĩnh vực đã được phê duyệt. Bài học từ huyện Quế Võ (Bắc Ninh) cho thấy, việc lập tiến độ thanh toán chi tiết theo quý và tháng giúp chủ đầu tư kiểm soát được cả tiến độ thi công lẫn dòng vốn. Hàng năm, Phòng Tài chính - Kế hoạch cần phối hợp với các cơ quan khác để tổng hợp nhu cầu vốn, tính toán định mức và xây dựng dự toán trình HĐND phê duyệt. Quy trình này phải đảm bảo tính khoa học, thực tiễn và phù hợp với khả năng cân đối của ngân sách nhà nước.
3.2. Nguyên tắc và tiêu chí ưu tiên trong phân bổ vốn đầu tư
Do nguồn lực NSNN có hạn, việc phân bổ vốn cần tuân theo các nguyên tắc và tiêu chí ưu tiên rõ ràng. Tại Long Xuyên, nguồn vốn đầu tư thường được bố trí theo thứ tự: ưu tiên cho các dự án sắp kết thúc để đưa vào sử dụng, tiếp đến là các dự án chuyển tiếp, và cuối cùng mới đến các dự án khởi công mới. Nguyên tắc này giúp tránh tình trạng đầu tư dàn trải và nợ đọng xây dựng cơ bản. Để nâng cao hiệu quả, cần xây dựng một hệ thống tiêu chí cụ thể hơn, dựa trên mức độ cấp bách, khả năng tác động lan tỏa đến kinh tế - xã hội, và tính khả thi của dự án. Việc công khai các tiêu chí này giúp quá trình phân bổ vốn trở nên minh bạch và khách quan hơn, hạn chế các quyết định mang tính chủ quan.
IV. Quy trình giải ngân và quyết toán vốn ĐTXDCB tối ưu tại Long Xuyên
Giải ngân và quyết toán là hai giai đoạn cuối cùng nhưng có ý nghĩa quyết định đến sự thành công và minh bạch của một dự án đầu tư. Một quy trình giải ngân vốn đầu tư hiệu quả phải đảm bảo dòng tiền cho nhà thầu thi công liên tục, đồng thời kiểm soát chặt chẽ khối lượng công việc đã hoàn thành. Sự chậm trễ trong giải ngân không chỉ làm đình trệ dự án mà còn gây lãng phí khi chi phí tăng lên do trượt giá. Tương tự, công tác quyết toán vốn đầu tư phải được thực hiện kịp thời và chính xác. Việc quyết toán giúp xác định đúng giá trị tài sản cố định hình thành sau đầu tư, làm cơ sở cho việc hạch toán và quản lý tài sản công. Thực tế tại Long Xuyên cho thấy cả hai khâu này đều còn tồn tại nhiều vướng mắc. Việc cải tiến quy trình, đơn giản hóa thủ tục hành chính nhưng vẫn đảm bảo sự kiểm soát chặt chẽ là yêu cầu cấp thiết. Điều này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chủ đầu tư, Kho bạc Nhà nước, và các cơ quan thẩm định, nhằm tối ưu hóa việc sử dụng vốn ĐTXDCB từ NSNN.
4.1. Tối ưu hóa thủ tục giải ngân vốn cho các dự án xây dựng
Nguyên tắc chung của việc giải ngân là kỳ hạn càng ngắn thì càng có lợi cho cả chủ đầu tư và nhà thầu, với điều kiện khối lượng công việc phải được nghiệm thu chặt chẽ. Để tối ưu hóa, cần đảm bảo hồ sơ thanh toán của chủ đầu tư đầy đủ và hợp lệ. Chủ đầu tư có trách nhiệm gửi hồ sơ về Kho bạc Nhà nước để thực hiện tạm ứng và thanh toán theo quy định. Phòng Tài chính - Kế hoạch phải cân đối nguồn vốn để đảm bảo thanh toán kịp thời theo khối lượng hoàn thành. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý và thanh toán có thể giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, tăng tính minh bạch và giảm thiểu các thủ tục rườm rà, qua đó đẩy nhanh tiến độ giải ngân vốn.
4.2. Yêu cầu và quy trình thẩm tra phê duyệt quyết toán công trình
Quyết toán vốn đầu tư một dự án hoàn thành có vai trò cực kỳ quan trọng. Yêu cầu cơ bản là báo cáo quyết toán phải chính xác và kịp thời. Tuy nhiên, tại Long Xuyên, tình trạng dự án hoàn thành 1-2 năm nhưng chưa lập báo cáo quyết toán vẫn còn phổ biến. Nguyên nhân do hồ sơ phức tạp, cán bộ thiếu kinh nghiệm và việc tuân thủ trình tự thủ tục chưa nghiêm. Để khắc phục, cần tăng cường năng lực cho đội ngũ cán bộ, đồng thời quy định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư trong việc hoàn thành hồ sơ. Cơ quan thẩm tra cần có quy trình làm việc khoa học, yêu cầu bổ sung hồ sơ dứt khoát và có chế tài xử lý các trường hợp chậm trễ, đảm bảo công tác quyết toán vốn đầu tư đi vào nề nếp.
V. Thực tiễn giám sát chính sách quản lý vốn đầu tư công ở Long Xuyên
Công tác thanh tra, kiểm tra, và giám sát là một khâu không thể thiếu trong chu trình chính sách quản lý vốn đầu tư. Hoạt động này nhằm phát hiện các ưu điểm để phát huy và chỉ ra những sai lệch so với mục tiêu để điều chỉnh kịp thời. Tại thành phố Long Xuyên, hoạt động giám sát đã được chú trọng. Giai đoạn 2018-2020, thành phố đã tổ chức hàng trăm lượt thanh tra, kiểm tra liên ngành đối với việc sử dụng vốn ĐTXDCB từ NSNN. Thông qua giám sát, các cơ quan quản lý đã kịp thời phát hiện và giải quyết nhiều tồn tại, tháo gỡ vướng mắc cho chủ đầu tư, góp phần thúc đẩy tiến độ triển khai dự án. Kết quả giám sát cũng là cơ sở quan trọng để cấp có thẩm quyền ra quyết định điều chỉnh kế hoạch đầu tư cho phù hợp. Tuy nhiên, hiệu quả của hoạt động này vẫn chưa đạt như kỳ vọng. Một số ban quản lý dự án thực hiện giám sát còn mang tính hình thức. Đặc biệt, vai trò giám sát của cộng đồng chưa được phát huy mạnh mẽ, làm giảm tính công khai, minh bạch trong quản lý dự án đầu tư.
5.1. Hoạt động thanh tra kiểm tra và sử dụng vốn đầu tư
Trong giai đoạn 2018-2020, thành phố Long Xuyên đã rất tích cực trong công tác thanh tra. Theo số liệu, năm 2020 có tới 58 đoàn kiểm tra tuyến tỉnh, huyện và 22 đoàn liên ngành được thành lập. Các đoàn kiểm tra đã tập trung vào việc tuân thủ các quy định về đấu thầu, quản lý chất lượng công trình, và quy trình thanh quyết toán vốn. Hoạt động này đã góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của các chủ đầu tư. Việc công bố công khai các kết luận thanh tra và xử lý nghiêm các vi phạm là yếu tố quan trọng để tăng cường tính răn đe, ngăn ngừa thất thoát, lãng phí trong đầu tư công.
5.2. Tăng cường vai trò giám sát của cộng đồng và các tổ chức
Để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, việc tăng cường tính công khai, dân chủ với sự tham gia giám sát của cộng đồng là hết sức cần thiết. Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội cần được tạo điều kiện để tham gia vào quá trình giám sát từ khâu lập chủ trương đầu tư đến khi dự án hoàn thành. Việc thường xuyên và công khai báo cáo về quá trình thực hiện đầu tư ở tất cả các cấp sẽ giúp người dân, các cơ quan dân cử nắm bắt thông tin và thực hiện quyền giám sát của mình. Mặc dù luận văn ghi nhận đây là một điểm còn yếu, nhưng nó cũng chính là một giải pháp tiềm năng để hoàn thiện chính sách quản lý vốn ĐTXDCB tại Long Xuyên trong tương lai.
VI. Hướng đi mới hoàn thiện chính sách quản lý vốn ĐTXDCB tại An Giang
Từ phân tích thực trạng tại thành phố Long Xuyên và kinh nghiệm từ các địa phương khác, có thể rút ra những bài học quan trọng để hoàn thiện chính sách quản lý vốn ĐTXDCB từ NSNN. Hướng đi trong tương lai cần tập trung vào một hệ thống giải pháp đồng bộ, tác động vào tất cả các khâu của chu trình quản lý đầu tư. Trước hết, cần tiếp tục rà soát và hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về đầu tư công để phù hợp hơn với thực tiễn, tránh chồng chéo và khó khăn trong áp dụng. Nâng cao năng lực của các chủ thể tham gia vào quá trình quản lý, từ cán bộ lập kế hoạch, thẩm định đến ban quản lý dự án, là yếu tố con người mang tính quyết định. Bên cạnh đó, việc tăng cường phân cấp quản lý đi đôi với xác định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng cá nhân sẽ giúp tăng tính chủ động và hiệu quả. Cuối cùng, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và tăng cường cơ chế giám sát, đặc biệt là giám sát cộng đồng, sẽ tạo ra một môi trường đầu tư công khai, minh bạch, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và thúc đẩy phát triển bền vững.
6.1. Bài học kinh nghiệm từ các địa phương trong quản lý vốn NSNN
Nghiên cứu kinh nghiệm từ huyện Châu Thành (An Giang) và huyện Quế Võ (Bắc Ninh) mang lại nhiều bài học giá trị. Thứ nhất, việc phân cấp quản lý mạnh mẽ giúp các địa phương chủ động phân bổ dự toán ngay từ đầu năm, tránh tình trạng chờ kinh phí. Thứ hai, công tác lập dự toán phải bám sát kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và được các cơ quan chuyên môn tham mưu kỹ lưỡng. Thứ ba, việc kiểm soát chặt chẽ nguồn thu và tuân thủ đúng quy trình cấp phát, thanh quyết toán là yếu tố then chốt để hạn chế thất thoát, lãng phí. Cuối cùng, HĐND cần phát huy vai trò giám sát thông qua các nghị quyết chuyên đề, đảm bảo việc quản lý vốn ngân sách nhà nước được thực hiện nghiêm túc.
6.2. Đề xuất giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư
Để hoàn thiện chính sách tại Long Xuyên, cần tập trung vào các giải pháp chiến lược. Một là, hoàn thiện cơ chế quản lý bằng việc rà soát, điều chỉnh các văn bản quy phạm pháp luật cho sát với thực tế. Hai là, nâng cao năng lực và trách nhiệm của các chủ thể, đặc biệt là đội ngũ cán bộ tại các Ban quản lý dự án và các phòng ban chuyên môn. Ba là, tăng cường sự phối hợp liên ngành, liên vùng trong công tác quy hoạch để đảm bảo tính đồng bộ. Bốn là, thực hiện nghiêm túc việc công khai, minh bạch thông tin về các dự án đầu tư để người dân và các tổ chức xã hội có thể tham gia giám sát. Năm là, cần có chế tài đủ mạnh để xử lý nghiêm các vi phạm trong quản lý, sử dụng vốn ĐTXDCB.
