Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU HÚT ĐẦU TƯ FDI VÀO LĨNH VỰC CÔNG NGHIỆP CỦA ĐỊA PHƯƠNG 1. Cơ sở lý luận về thu hút FDI vào lĩnh vực công nghiệp 1. Một số khái niệm liên quan đến thu hút FDI vào lĩnh vực công nghiệp của địa phương Luật đầu tư nước ngoài tại Việt Nam 1996 quy định: "Đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền hoặc bất kỳ tài sản nào để tiến hành các hoạt động đầu tư.” Theo Luật đầu tư 2014 Việt Nam: “Đầu tư kinh doanh là việc nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư để thực hiện hoạt động kinh doanh thông qua việc thành lập tổ chức kinh tế; đầu tư góp vốn, mua cổ phần, phần vốn góp của tổ chức kinh tế; đầu tư theo hình thức hợp đồng hoặc thực hiện dự án đầu tư”. “Nhà đầu tư nước ngoài là cá nhân có quốc tịch nước ngoài, tổ chức thành lập theo pháp luật nước ngoài thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh tại Việt Nam.” FDI còn xảy ra khi một nhà đầu tư từ một nước (nước chủ đầu tư) có được một tài sản ở một nước khác (nước thu hút đầu tư) cùng với quyền quản lý tài sản đó.
Phương thức quản lý là căn cứ để phân biệt FDI với các công cụ tài chính khác. Trong phần lớn trường hợp, cả nhà đầu tư lẫn tài sản mà người đó quản lý ở nước ngoài là các cơ sở kinh doanh. Trong những trường hợp đó, nhà đầu tư thường hay được gọi là "công ty mẹ" và các tài sản được gọi là "công ty con" hay "chi nhánh công ty" (TheoWTO). FDI còn được hiểu là một công cuộc đầu tư ra khỏi biên giới quốc gia (Theo IMF).
Nhà đầu tư sở hữu một phần hay toàn bộ (tối thiểu 10%) doanh nghiệp FDI tại quốc gia nhận”. FDI gắn kết quan hệ kinh tế với một doanh nghiệp thông qua: thành lập hoặc mở rộng một doanh nghiệp; mua lại doanh nghiệp đang hoạt động thành lập mới doanh nghiệp; cấp tín dụng trên 5 năm, sở hữu trên 10% cổ phiếu thường hoặc quyền biểu quyết (Theo OECD). Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.com 5 “FDI là phương thức bỏ vốn đầu tư và quản lý hoạt động đầu tư của nhà đầu tư”(Luật đầu tư Việt Nam 2014). FDI là bất kỳ việc cấp vốn nào hay việc mua tài sản thuộc cơ sở nước ngoài mà cơ sở đó ở mức độ đáng kể thuộc quyền sở hữu của công dân nước đầu tư.
Qua các khái niệm trên, có thể thấy FDI có các đặc điểm nhất định, như: - FDI là nhằm tìm kiếm lợi nhuận - Nhà đầu tư góp một lượng vốn nhất định. Tỷ lệ này được quy định theo luật của từng nước. - Việc điều hành, quản lý dự án, phân chia lợi nhuận được các nhà đầu tư tiếp quản tùy theo tỷ lệ vốn đóng góp. - Các hình thức của FDI là: tổ chức doanh nghiệp mới, mua lại doanh nghiệp hoặc mua cổ phiếu để thôn tín hoặc sáp nhập.
- Chuyển giao công nghệ thường đi kèm với di chuyển vốn FDI. Do đó, nước tiếp nhận đầu tư tiếp cận được kỹ thuật tân tiến, kinh nghiệm từ nước đầu tư. Có 5 hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài: a. Theo phương thức thâm nhập thị trường đầu tư FDI được chia làm 2 kênh là đầu tư mới và sáp nhập và mua lại.
Dựa theo phương thức thâm nhập thị trường đầu tư, có thể phân loại FDI theo các hình thức như sau: - Đầu tư mới: GI (Greenfield Investment): hình thức xây dựng các doanh nghiệp mới. - Đầu tư thông qua sáp nhập và mua lại (M & A /Mergers and Acquisisions): hình thức đầu tư gắn liền với việc mua lại và sáp nhập các doanh nghiệp trong nước nhận đầu tư. + Sáp nhập doanh nghiệp: doanh nghiệp chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích sang một doanh nghiệp khác, đồng thời đóng cửa doanh nghiệp cũ. Sáp nhập ngang diễn ra giữa các doanh nghiệp (hoặc giữa các đối thủ cạnh tranh) trong cùng một ngành kinh doanh Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.com 6 Sáp nhập dọc diễn ra giữa các doanh nghiệp khác nhau (theo hình thức ngược dòng: nhà cung cấp và nhà sản xuất, xuôi dòng: nhà sản xuất và nhà phân phối) trong cùng dây chuyền sản xuất.
Sáp nhập hỗn hợp là hình thức sáp nhập là sự kết hợp của sáp nhập dọc và ngang. + Hợp nhất là việc hợp thành một doanh nghiệp mới, không còn sự tồn tại của doanh nghiệp cũ. + Mua lại là việc mua lại toàn bộ hoặc một phần tài sản của doanh nghiệp khác + Liên doanh là việc hình thành một doanh nghiệp mới bằng cách góp một phần tài sản, quyển, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp. Theo định hướng của nước nhận đầu tư - FDI thay thế xuất khẩu - FDI tăng cường xuất khẩu - FDI theo các định hướng khác của chính phủ c.
Theo nhân tố bị tác động trong quá trình đầu tư - FDI phát triển ( Expasionary FDI): Nguồn vốn với những lợi thế của nước nhận - FDI phòng ngự (Defensive FDI): Nguồn vốn nhằm tận dụng nguồn lao động rẻ tại nước tiếp nhận đầu tư. Theo mục đích đầu tư - FDI tìm kiếm tài nguyên: hình thức đầu tư nhằm khai thác nguồn tài nguyên dồi dào, nguồn lao động sẵn có giá rẻ ở các nước tiếp nhận đầu tư. FDI tìm kiếm tài nguyên áp dụng cho nước đang phát triển hoặc chuyển đổi. - FDI tìm kiếm hiệu quả: sử dụng những yếu tố chi phí thấp ở nước tiếp nhận.
Việc phân bố công đoạn sản xuất là một trong những đặc trưng của hình thức vốn này. - FDI tìm kiếm thị trường: là nguồn vốn nhằm phát triển thị trường hoặc bảo vệ thị trường khỏi đối thủ cạnh tranh. Hình thức này được thể hiện ở đầu tư sản xuất và tiêu thụ sản phẩm tại nước tiếp nhận, xuất khẩu tại chỗ nhằm tránh rào cản thuế và chi phí vận tải. Ở Việt Nam, các tập đoàn như: Samsung, Canon, Toyata…là những đại diện tiêu biểu cho loại hình này.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.com 7 - FDI tìm kiếm tài sản chiến lược: mua bán, sáp nhập nhằm thúc đẩy các mục tiêu chiến lược dài hạn. Theo hình thức pháp lý FDI được thể hiện thông qua các hình thức như: Doanh nghiệp 100% vốn đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp liên doanh, hợp đồng BOT, BT, BTO, BCC. - Doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài: Nhà đầu tư sở hữu 100%, đặt tại Việt Nam, tuân thủ pháp luật Việt Nam. Các hình thức pháp lý gồm: Công ty TNHH, công ty CP, công ty hợp danh, doanh nghiệp tư nhân với vốn pháp định theo quy định của pháp luật.
- Doanh nghiệp liên doanh (JVE): thành lập trên sơ sở hợp đồng liên doanh tại nước sở tại. - Ngoài ra còn có các hình thức: Hợp đồng hợp tác kinh doanh, mua bán và sáp nhập. FDI là dòng chảy vốn quốc tế cùng với việc chuyển giao công nghệ, trình độ sản xuất, kinh nghiệm quản lý… có vai trò trong tăng trưởng kinh tế tại địa phương. Tuy nhiên, việc thu hút FDI phải phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế chung của từng địa phương.
Thu hút vốn FDI vào công nghiệp tại địa phương chính là việc địa phương áp dụng chính sách để thu hút các nhà đầu tư nước ngoài đem vốn, công nghệ, trình độ quản lý đến đầu tư trực tiếp bằng các hình thức khác nhau vào công nghiệp. Việc thu hút vốn FDI vào công nghiệp tại địa phương có thể: - Theo vùng: lãnh thổ được hình thành chủ yếu từ việc bố trí sản xuất theo không gian địa lý của từng địa phương. - Theo đối tác đầu tư: từ các quốc gia, các công ty trên thế giới. Đặc điểm của thu hút FDI vào lĩnh vực công nghiệp của địa phương Một là, nguồn vốn đầu tư lớn: FDI vào công nghiệp cần nguồn vốn lớn hơn so với các lĩnh vực khác để đầu tư vào trang thiết bị, máy móc, nhà xưởng, công nghệ, nhân lực trình độ cao… Hai là, thu hút vốn FDI vào công nghiệp tại địa phương là một hoạt động mang tính dài hạn, có định hướng và mục tiêu rõ ràng.
Các địa phương triển khai Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.com 8 thu hút FDI thông qua việc xây dựng chiến lược từ việc đề ra mục tiêu, lựa chọn các biện pháp đa dạng, phù hợp thu hút nhằm thu hút đầu tư. Có nhiều biện pháp để thu hút FDI, tuy nhiên, các biện pháp này đều phải tuân theo luật pháp chung. Thu hút FDI vào công nghiệp tại một địa phương cần được xem xét đến các khía cạnh sau: - Mức độ phù hợp nghành, định hướng của địa phương - Các loại lợi ích tạo ra cho địa phương - Mức độ gây tổn hại đến môi trường sinh thái Ba là, công nghệ phù hợp: Cam kết về chuyển giao công nghệ cần được coi trọng hơn trong khi thẩm định dự án FDI, bởi vì mặc dù vốn đầu tư vẫn là một mục tiêu quan trọng thu hút FDI, nhưng để có chuyển biến về chất trong quá trình công nghiệp hóa thì công nghệ phải được ưu tiên. Một vấn đề quan trọng trong chuyển giao công nghệ là phải đào tạo lao động kỹ thuật có trình độ cao.
Bốn là, lao động tay nghề cao: chuyển đổi từ lao động phổ thông sang lao động có kỹ năng để thích ứng với giai đoạn mới của sự phát triển vừa đạt được đồng thời hai mục tiêu: một là, những ngành nghề sử dụng nhiều lao động phổ thông dành ưu tiên cho các doanh nghiệp trong nước, nhất là lĩnh vực đòi hỏi ít vốn đầu tư nhưng giải quyết được nhiều lao động; hai là, những ngành cần lao động có kỹ năng như công nghệ và dịch vụ cao thì thu hút FDI với cam kết về đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực, để hình thành đội ngũ các nhà quản lý, kỹ sư, công nhân kỹ thuật ngang tầm khu vực và tiếp cận tầm quốc tế. Đáng lưu ý nhân lực trong ngành công nghệ cao phải được chú trọng nhiều hơn khi phải chế tạo các thiết bị, linh kiện tinh xảo phục vụ cho ngành công nghiệp điện, điện tử, cơ khí chính xác… 1. Nội dung của thu hút FDI vào lĩnh vực công nghiệp của địa phương Để thu hút vốn FDI vào công nghiệp tại địa phương, nước tiếp nhận đầu tư cần có những chính sách hiệu quả. Dưới đây là những nội dung cơ bản.