CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THÔNG TIN THỤC PHẨM CHỨC NĂNG TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ 1. Một số khái niệm cơ băn liên quan đến đề tài 1. Thông tin và thông tin báo chí 1. Khái niệm thông tin và thông tin báo chí - Thông tin Đẻ xã hội loài người tồn tại và phát triển, con người cần nhiều hoạt động như sản xuất của cải vật chất để duy trì sự sống, sáng tạo nghệ thuật để thỏa mãn nhu cầu tinh thần.
Một phần của sự hoạt động đó là hoạt động của báo chí nhằm cung cấp cho công chúng những thông tin, tức là thông báo cho công chúng biết mọi sự kiện, hiện tượng diễn ra hàng ngày trong đời sống xã hội. Nội dung của những thông báo đó gọi là thông tin. Những thông tin báo chí là những thông tin chính trị - xã hội, nghĩa là những thông tin báo chí bao giờ cũng chứa đựng những giá trị chính trị hay xã hội. Khác với những thông tin giao tiếp trong cá nhân, ví dụ một người gọi điện thoại cho một người đó cũng là hoạt động thông tin tuy nhiên những thông tin đó không mang tính xã hội bởi nó không được nhiều người tiếp cận và không ảnh hưởng đến nhiều người như thông tin báo chí.
Một bức thư một người gửi cho một người chỉ có ý nghĩa chính trị - xã hội khi nó ảnh hưởng đến nhiều người vì nó được nhiều người tiếp cận đặc biệt là khi nó được công bố rộng rãi 16 trên báo chí. Vì thế chúng ta có thể thống nhất quan niệm, báo chí là loại hình hoạt động thông tin chính trị - xã hội còn nhà báo là một thành viên chuyên nghiệp (hoặc không chuyên nghiệp) trong hệ thống thông tin đại chúng, tham gia vào việc “sản xuất” ra thông tin để cung cấp cho các cơ quan truyền thông đại chúng. Như vậy khái niệm thông tin (Information) trong báo chí là rất quan trọng. Thông tin là đặc trưng của ngành truyền thông đại chúng so với các ngành nghề khác.
Khái niệm thông tin được bắt nguồn từ chữ Latinh Informetio, gốc của từ tiếng Anh Information. Hai ông Philippe Breton và Serge Proulx trong cuốn sách “Bùng nô truyền thông” giải thích rằng: khái niệm này có liên quan đến nét đặc trưng Roma, biểu hiện sự mong muốn giảng dạy, truyền đạt. Nó có hai hướng nghĩa, thứ nhất là nói về một hành động cụ thể để tạo ra một hình dạng (forme), thứ hai là nói về sự truyền đạt một ý tưởng, một khái niệm hay biểu tượng. Hai hướng này cùng tồn tại, nhằm vào sự tạo lập kiến thức và truyền đạt, đây là sự tiêu biểu cho phát minh của tiếng Latinh.
Nó là thể hiện cho sự gắn kết của hai lĩnh vực kỹ thuật và kiến thức. Hiện nay khi khoa học và công nghệ phát triển đến trình độ cao, trong các lĩnh vực khoa học, thuật ngữ thông tin cũng có các cách hiểu khác nhau khi sử dụng đến nó. Trong báo chí, thông tin được sử dụng để nói về chất liệu ngôn ngữ sống, sự miêu tả, câu 17 chuyện kể, bằng chứng, chỉ cần nó thể hiện một nhân tố của thực tại. Ví dụ khi ta sử dụng thông tin để nói về câu chuyện do nhà báo kể lại gồm một hoặc một số sự kiện.
Trong trường họp khác lại dùng một số đon vị cơ bản của thông tin theo hệ số nhị phân (bit) chứa đựng trong dòng điện của máy điện toán (computer) trước khi nó được chiếu vào một mạng dữ kiện. Trường họp sau, theo các nhà khoa học thì nó là “giá đỡ cho các kiến thức và các truyền thông trong lĩnh vực kỹ thuật, kinh tế, xã hội” Những cách sử dụng khác nhau này gây nên sự lúng túng bởi vì thông tin theo cách hiểu thông thường là “biểu tượng của thực tại”. Trong cách sử dụng khái niệm thông tin của giới báo chí, để hiếu rõ ràng hơn, chúng ta thử phân biệt ba lĩnh vực lớn có mối quan hệ, hồ trợ là truyền thông đại chúng, viễn thông và tin học. Trong lĩnh vực truyền thông đại chúng, các nội dung của nó hoạt động chủ yếu theo nội dung của các thông điệp, nhất là khi tiếp xúc với công chúng.
Người ta gọi đó là thông tin chất lượng. Trong lĩnh vực viễn thông, toàn bộ hoạt động của nó là nhằm mục đích vận chuyển và đảm bảo tính chính xác của thông điệp, đó là tỉnh tương tác của thông tin nhờ việc đưa vào mạng. Cuối cùng, từ những yêu cầu về các điều kiện để sản xuất trí tuệ, dựa trên hình thái chính thức của các thông tin đã ra đời bộ môn tin học. Có thể coi lĩnh vực này là cách xử lý thông tin phần mềm, nghĩa là thông tin dưới hình thức sổ.
18 Những đặc tính trên cho phép chúng ta hiểu rằng, khái niệm thông tin khoa học - kỹ thuật được dùng để chỉ hình thức vật chất của thông tin mà nó chuyên chờ cũng như thông tin chất lượng, tức là ý nghĩa của thông tin đó. Sự phân biệt giữa hình thức và nội dung của thông tin được các nhà tin học nhấn mạnh, dẫn đến một vấn đề cốt lõi: Hình thái vật chất do thông tin phần mềm thể hiện có thể chuyển tải và xử lý thông tin chất lượng mà không làm sai lạc nội dung của nó. Theo Từ điển tiếng Việt định nghĩa: “Thông tin là thông báo; truyền tin, báo tin cho người khác biết (theo nghĩa là động từ) và thông tin là điều hoặc tin được truyền đi cho biết (nói khái quát) hay là sự truyền đạt, sự phản ảnh tri thức dưới các hình thức khác nhau, cho biết về thế giới xung quanh và những quá trình xảy ra trong nó (theo nghĩa danh từ)” [51, tr. 1476] Cách hiểu này phù hợp với khái niệm thông tin trong phần đầu “Chiến lược phát triển thông tin đến năm 2010” ban hành theo Quyết định số 219/2005/QĐ-TTg ngày 09/09/2005 của Thủ tướng Chính phủ: “Thông tin được coi là một nhu cầu thiết yếu trong đời sổng xã hội, là công cụ đê điều hành quản lý, chỉ đạo của mỗi quốc gia, là phương tiện hữu hiệu đê mở rộng giao lưu hiểu biết giữa các quốc gia dân tộc, là nguồn cung cấp tri thức mọi mặt cho công chủng và là nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội”.
Trong lịch sử báo chí, lần đầu tiên thông tin được con người chú ý nghiên cứu về mặt ý nghĩa xã hội của nó và được đề cập trong 19 lý thuyết báo chí vào những năm 20-30 của thế kỷ XX. Theo cách hiểu kinh điển thì “Thông tin chỉnh là những cái mới khác với những điều đã biết”. Prô Khô Rốp trong cuốn Cơ sở lý luận báo chí, xuất bản năm 2012 thì: “Từ thông tin trong ngành báo chí cũng được sử dụng nhiều nghĩa, từ lâu nó đã được dùng trong ba nghĩa có quan hệ mật thiết với nhau: Đó là các thông báo ngắn không bình chủ về các tin tức nóng hổi của đời sống trong nước và quốc tế; là danh mục nhóm thể loại tin tức (các loại hình thông tin: tin ngắn, báo cáo, tường thuật, phỏng vẩn); cuối cùng, thông tin đôi khi được hiểu là thể loại tin ngắn” [16, tr. - Thông tin báo chí Trong thực tiễn báo chí, thuật ngữ “thông tin” có nhiều cách sử dụng khác nhau, nhưng theo nghĩa chung nhất của từ này thì đó là “thông tin sự kiện”.
Trong hoạt động báo chí khi tìm hiểu về khái niệm thông tin cần đặt nó trong mối liên hệ trực tiếp với vấn đề hiệu quả, tức là ảnh hưởng trực tiếp của thông tin đối với công chúng, hướng dẫn nhận thức và giáo dục đạo đức cho họ để họ có thể hành động đúng đắn, “thông tin là công cụ chủ yếu để nhà báo thực hiện mục đích của mình” [9, tr. Vì vậy, có thể đồng tình với định nghĩa: “thông tin là phần tri thức được sử dụng đế định hướng, tác động đến những hành động tích cực và quản lý xã hội, thực hiện mục đích giữ gìn những đặc điêm phẩm chất, sự hoàn thiện và sự phát triên hệ thống”. Thông tin là chức năng sơ khởi của báo chí, theo nghĩa sử dụng phương tiện kỹ thuật để phổ biến kết quả lao 20 động sáng tạo của nhà báo. Thực hiện chức năng thông tin, báo chí cung cấp cho công chúng về tất cả các vấn đề, sự kiện của đời sống, đáp ứng nhu cầu khám phá, tìm hiểu thế giới tự nhiên, xã hội.
Thông tin là một yếu tố thực tiễn chiến lược. Nó tạo lên một phần quyền lực, nó cho phép chuẩn bị và hướng dẫn những hành động của công dân. Trong một thế giới hiện thực chứa đầy lượng thông tin, báo chí có cách riêng của mình để phản ánh hiện thực với mục đích tác động tới nhiều tầng lớp xã hội với những mối quan tâm, sở thích và nhu cầu khác nhau. Báo chí là “người kết cẩu thông tin thứ hai” và bị phụ thuộc vào “khái niệm đầu tiên” (thông tin đầu ra từ các cấp quyền lực) để sản xuất ra sự “đồng thuận” trong xã hội.
Chính điều đó đã khiến cho báo chí trở thành một hoạt động thông tin đại chúng rộng rãi và năng động nhất mà không một hình thái ý thức xã hội nào có được. TS Tạ Ngọc Tấn: “Không phải có nhu cầu thông tin- sẽ là cổ báo chỉ. Khi nội dung thông tin còn đơn giản, phạm vi giao tiếp của con người còn nhỏ hẹp, rõ ràng báo chỉ chưa thấy xuất hiện. Nhưng khi nhu cầu thông tin giao tiếp phát triển đến một trình độ nhất định, thì vẩn đề báo chí mới được đặt ra.
Trình độ xem xét ở các khía cạnh từ nội dung thông báo, phạm tác của thông tin và yêu cầu về thời gian chuyên tải của thông tin đấy” [45, tr. TS Tạ Ngọc Tấn cho rằng, thông thường, thông tin được hiểu là “một loại hình hoạt động đê chuyển đi các nội dung thông 21 báo”. Nhưng khi xem xét thông tin như một thuật ngừ nền tảng của báo chí thì nó lại “liền quan trực tiếp tính hiệu quả của các phương tiện thông tin đại chủng, đến những đòi hỏi về phương pháp, hình thức sáng tạo của nhà báo, đến nguyên tắc và sự tác động qua lại giữa báo chỉ và công chúng”. Nghĩa là, theo cách đánh giá của PGS.
TS Tạ Ngọc Tấn, thông tin trong phạm trù báo chí được thể hiện một cách xuyên suốt trong hành trình của một tác phẩm báo chí đến công chúng.