Nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa huyện Phổ Yên

Luận văn thạc sỹ phân tích nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trong đô thị hóa huyện Phổ Yên, góp phần phát triển bền vững.

• Tác giả: Lê Thanh Minh
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Quang Quý
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa huyện Phổ Yên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4. Phạm vi nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐÔ THỊ HOÁ VỚI HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP
• 1.1. Tổng quan tư liệu về đô thị hoá với hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
• 1.1.1. Đô thị hoá
• 1.1.2. Hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
• 1.1.3. Vai trò và đặc điểm của sản xuất nông nghiệp
• 1.1.4. Quá trình phát triển nông nghiệp
• 1.1.5. Phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá
• 1.1.6. Những điều kiện cơ bản quyết định phát triển nông nghiệp hàng hoá
• 1.1.7. Các giai đoạn phát triển nông nghiệp hàng hoá
• 1.1.8. Phát triển kinh tế trang trại là hướng đi tất yếu của nền nông nghiệp hàng hoá
• 1.1.9. Kinh nghiệm tiễn đô thị hoá với hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
• 1.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.1. Phương pháp luận
• 1.2.2. Các phương pháp chủ yếu sử dụng để nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ĐÔ THỊ HOÁ VỚI SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP Ở HUYỆN PHỔ YÊN
• 2.1. Đặc điểm của huyện Phổ Yên
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội huyện Phổ Yên
• 2.1.3. Đánh giá chung về đặc điểm của huyện Phổ Yên
• 2.1.4. Đánh giá về điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội của các hộ nông dân ở 2 vùng nghiên cứu
• 2.2. Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp
• 2.2.1. Đặc điểm sử dụng đất nông nghiệp của Phổ Yên
• 2.2.2. Biến động số lượng và cơ cấu đất nông nghiệp giai đoạn 2004-2006
• 2.2.3. Biến động diện tích, năng suất một số loại cây trồng trên đất nông nghiệp giai đoạn 2004-2006
• 2.2.4. Hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp của các hộ nghiên cứu
• 2.2.4.1. Cách bố trí cây trồng trên đất nông nghiệp của các hộ
• 2.2.4.2. Hiệu quả sử dụng đất trồng cây hàng năm
• 2.2.4.3. Hiệu quả trên đất nông nghiệp trồng cây lâu năm
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN PHỔ YÊN
• 3.1. Vấn đề quy hoạch cho đô thị hoá
• 3.2. Quan điểm sử dụng đất đến năm 2010 và tầm nhìn 2015
• 3.3. Định hướng sử dụng đất nông nghiệp trong thời kỳ 2006 đến 2010
• 3.4. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
• 3.4.1. Giải pháp chung
• 3.4.2. Giải pháp cụ thể
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

Đất nông nghiệp là tài nguyên quý giá, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn. Việc nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa huyện Phổ Yên là một thách thức lớn. Đô thị hóa không chỉ làm giảm diện tích đất nông nghiệp mà còn ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Cần có những giải pháp cụ thể để tối ưu hóa việc sử dụng đất, đảm bảo phát triển bền vững.

1.1. Định nghĩa và vai trò của đất nông nghiệp

Đất nông nghiệp là loại đất được sử dụng chủ yếu cho sản xuất nông sản. Vai trò của đất nông nghiệp không chỉ là cung cấp thực phẩm mà còn là nguồn thu nhập chính cho nhiều hộ gia đình. Việc quản lý và sử dụng hiệu quả đất nông nghiệp là rất cần thiết trong bối cảnh đô thị hóa.

1.2. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Phổ Yên

Huyện Phổ Yên có diện tích đất nông nghiệp lớn, nhưng việc sử dụng chưa hiệu quả. Nhiều diện tích đất bị bỏ hoang hoặc sử dụng không đúng mục đích. Cần có các biện pháp cải thiện tình hình này để nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

II. Thách thức trong quá trình đô thị hóa ảnh hưởng đến đất nông nghiệp

Đô thị hóa mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức cho việc sử dụng đất nông nghiệp. Sự chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp đang diễn ra mạnh mẽ. Điều này dẫn đến việc giảm diện tích đất canh tác và ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp.

2.1. Tác động của đô thị hóa đến quỹ đất nông nghiệp

Quá trình đô thị hóa làm giảm diện tích đất nông nghiệp, gây áp lực lên sản xuất nông nghiệp. Nhiều diện tích đất nông nghiệp bị chuyển đổi sang đất ở, đất công nghiệp, dẫn đến tình trạng thiếu đất canh tác.

2.2. Những thách thức về môi trường trong đô thị hóa

Đô thị hóa không chỉ ảnh hưởng đến đất nông nghiệp mà còn gây ô nhiễm môi trường. Việc xây dựng hạ tầng đô thị làm gia tăng ô nhiễm không khí, nước, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và sản xuất nông nghiệp.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

Để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, cần áp dụng các phương pháp quản lý và quy hoạch hợp lý. Việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp cũng là một giải pháp quan trọng. Cần có sự phối hợp giữa các cấp chính quyền và người dân trong việc quản lý đất đai.

3.1. Quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp hợp lý

Quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp cần được thực hiện một cách khoa học, đảm bảo tính bền vững. Cần xác định rõ ràng mục đích sử dụng đất, tránh tình trạng lãng phí tài nguyên.

3.2. Ứng dụng công nghệ trong sản xuất nông nghiệp

Việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Công nghệ tưới tiêu, giống cây trồng mới là những yếu tố quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại huyện Phổ Yên

Nghiên cứu thực tiễn tại huyện Phổ Yên cho thấy việc nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các mô hình sản xuất nông nghiệp hiệu quả đã được áp dụng, giúp tăng thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục cải thiện và mở rộng các mô hình này.

4.1. Các mô hình sản xuất nông nghiệp hiệu quả

Nhiều mô hình sản xuất nông nghiệp hiệu quả đã được triển khai tại huyện Phổ Yên, như mô hình trồng cây ăn quả, rau sạch. Những mô hình này không chỉ tăng năng suất mà còn bảo vệ môi trường.

4.2. Kết quả từ các chính sách hỗ trợ nông nghiệp

Các chính sách hỗ trợ nông nghiệp của chính quyền địa phương đã giúp người dân tiếp cận với nguồn vốn, kỹ thuật mới. Điều này góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại huyện.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho đất nông nghiệp

Việc nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa huyện Phổ Yên là một nhiệm vụ cấp bách. Cần có các giải pháp đồng bộ và sự tham gia của cộng đồng để đảm bảo phát triển bền vững. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các mô hình mới để tối ưu hóa việc sử dụng đất.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ đất nông nghiệp

Bảo vệ đất nông nghiệp là rất quan trọng trong bối cảnh đô thị hóa. Cần có các biện pháp ngăn chặn tình trạng lấn chiếm đất nông nghiệp, bảo vệ nguồn tài nguyên quý giá này.

5.2. Định hướng phát triển bền vững cho nông nghiệp

Định hướng phát triển bền vững cho nông nghiệp cần được chú trọng. Cần kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, đảm bảo lợi ích cho cộng đồng và thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình đô thị hóa là xu hướng tất yếu trong phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia, kéo theo sự thay đổi lớn về sử dụng đất, đặc biệt là đất nông nghiệp. Ở Việt Nam, với dân số gần 83,12 triệu người và mật độ dân số trung bình 252 người/km², đô thị hóa diễn ra nhanh chóng đã làm thu hẹp diện tích đất nông nghiệp, đặt ra thách thức lớn trong việc nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp. Huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên, nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc, đang trải qua quá trình đô thị hóa mạnh mẽ từ năm 2004 đến 2006, với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế và dân số rõ nét. Tuy nhiên, quá trình này cũng gây ra những tác động tiêu cực như thu hẹp diện tích đất canh tác, ô nhiễm môi trường và áp lực lên nguồn lực đất đai.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng sử dụng đất nông nghiệp trong bối cảnh đô thị hóa huyện Phổ Yên, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp phù hợp với tiến trình đô thị hóa. Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2004-2006, khảo sát trên địa bàn huyện Phổ Yên với các số liệu cụ thể về biến động diện tích đất, năng suất cây trồng và hiệu quả kinh tế của các hộ nông dân. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hoạch định chính sách sử dụng đất, phát triển nông nghiệp bền vững và quản lý đô thị tại địa phương, góp phần nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp và cải thiện đời sống người dân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết đô thị hóa và lý thuyết hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp. Đô thị hóa được hiểu là quá trình tập trung dân cư và chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp, dẫn đến sự mở rộng không gian đô thị và thay đổi sử dụng đất. Lý thuyết này nhấn mạnh mối quan hệ giữa phát triển đô thị và biến động quỹ đất nông nghiệp, đồng thời đề cập đến các tác động xã hội, kinh tế và môi trường.

Lý thuyết hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tập trung vào các khái niệm như giá trị sản xuất (GO), chi phí trung gian (IC), giá trị gia tăng (VA), thu nhập hỗn hợp (MI) và các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả như tỷ lệ GO/IC, VA/IC, MI/IC, cũng như hiệu quả sử dụng lao động (GO/LĐ, VA/LĐ, MI/LĐ). Ngoài ra, nghiên cứu áp dụng mô hình phát triển kinh tế trang trại như một hướng đi tất yếu trong sản xuất hàng hóa nông nghiệp, với các điều kiện về đất đai, vốn, lao động và sự hỗ trợ của Nhà nước.

Các khái niệm chính bao gồm: đô thị hóa, hiệu quả sử dụng đất, kinh tế trang trại, sản xuất hàng hóa nông nghiệp, và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp thu thập số liệu thứ cấp và sơ cấp. Số liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo thống kê của huyện Phổ Yên, các tài liệu nghiên cứu đã công bố và các báo cáo tổng kết công tác hàng năm giai đoạn 2004-2006. Số liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra thực địa tại ba xã đại diện cho các vùng nông nghiệp, bán nông nghiệp và dịch vụ: xã Tân Phú, xã Trung Thành và thị trấn Ba Hàng.

Cỡ mẫu điều tra gồm các hộ nông dân được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có hệ thống, đảm bảo tính đại diện cho các mô hình sản xuất tại từng vùng. Các chỉ tiêu thu thập bao gồm diện tích đất, cơ cấu cây trồng, năng suất, chi phí sản xuất, giá trị sản phẩm, thu nhập và lao động. Phân tích số liệu sử dụng các công cụ thống kê mô tả, phân tích SWOT và các chỉ tiêu kinh tế như giá trị sản xuất, giá trị gia tăng, thu nhập hỗn hợp, cùng các tỷ lệ hiệu quả sử dụng đất và lao động. Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2004-2006 nhằm phản ánh sát thực trạng và biến động trong quá trình đô thị hóa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Biến động diện tích đất nông nghiệp: Giai đoạn 2004-2006, diện tích đất nông nghiệp huyện Phổ Yên giảm khoảng 5-7% do chuyển đổi mục đích sử dụng đất cho phát triển đô thị và công nghiệp. Cơ cấu đất nông nghiệp cũng có sự thay đổi, với diện tích đất trồng cây lâu năm tăng nhẹ trong khi đất trồng cây hàng năm giảm.

2. Năng suất và sản lượng cây trồng: Năng suất một số cây trồng chính như lúa, chè, vải và nhãn có xu hướng tăng từ 10-15% so với giai đoạn trước, nhờ áp dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến và chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp. Sản lượng chè và vải tăng lần lượt khoảng 12% và 8%, góp phần nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp.

3. Hiệu quả kinh tế sử dụng đất: Các hộ nông dân nghiên cứu đạt giá trị sản xuất trên chi phí trung gian (GO/IC) trung bình khoảng 1,4, giá trị gia tăng trên chi phí trung gian (VA/IC) đạt 0,6, và thu nhập hỗn hợp trên chi phí trung gian (MI/IC) đạt 0,4. Hiệu quả sử dụng lao động cũng được cải thiện với giá trị sản xuất trên lao động (GO/LĐ) tăng 20% so với giai đoạn trước.

4. Chuyển dịch cơ cấu sản xuất: Tỷ lệ sản phẩm hàng hóa trong tổng giá trị sản xuất của các hộ đạt khoảng 65-70%, cho thấy sự chuyển dịch mạnh mẽ sang sản xuất hàng hóa, phù hợp với xu hướng phát triển kinh tế trang trại và đô thị hóa.

Thảo luận kết quả

Sự giảm diện tích đất nông nghiệp là hệ quả tất yếu của quá trình đô thị hóa, tuy nhiên, việc tăng năng suất và hiệu quả sử dụng đất cho thấy huyện Phổ Yên đã có những bước chuyển đổi tích cực trong quản lý và sử dụng đất. Việc áp dụng kỹ thuật canh tác hiện đại và chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp đã giúp bù đắp phần diện tích đất bị thu hẹp, nâng cao giá trị sản xuất trên đơn vị diện tích.

So với các nghiên cứu trong khu vực, hiệu quả sử dụng đất và lao động tại Phổ Yên tương đối cao, phản ánh sự chủ động của người nông dân và chính sách hỗ trợ của địa phương. Tuy nhiên, áp lực từ đô thị hóa vẫn đặt ra thách thức lớn về bảo vệ quỹ đất nông nghiệp và duy trì phát triển bền vững. Các biểu đồ so sánh biến động diện tích đất, năng suất cây trồng và hiệu quả kinh tế theo năm sẽ minh họa rõ nét xu hướng này.

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy vai trò quan trọng của kinh tế trang trại trong phát triển nông nghiệp hàng hóa, phù hợp với lý thuyết và kinh nghiệm quốc tế. Việc phát triển kinh tế trang trại cần được hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và chính sách để nâng cao năng lực cạnh tranh và thích ứng với đô thị hóa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quy hoạch sử dụng đất: Cần xây dựng và thực hiện quy hoạch sử dụng đất chi tiết, ưu tiên bảo vệ diện tích đất nông nghiệp có năng suất cao, đồng thời phát triển các khu đô thị và công nghiệp theo hướng bền vững. Chủ thể thực hiện: chính quyền huyện Phổ Yên, trong vòng 2 năm tới.

2. Khuyến khích áp dụng công nghệ cao trong nông nghiệp: Đẩy mạnh chuyển giao kỹ thuật, ứng dụng công nghệ mới để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, giảm chi phí sản xuất. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với các viện nghiên cứu, trong 3 năm tới.

3. Phát triển kinh tế trang trại quy mô lớn: Hỗ trợ vốn vay ưu đãi, đào tạo quản lý và kỹ thuật cho các hộ nông dân phát triển kinh tế trang trại, tăng tỷ lệ sản xuất hàng hóa. Chủ thể thực hiện: Ngân hàng chính sách xã hội, UBND huyện, trong 5 năm tới.

4. Tăng cường quản lý và giám sát sử dụng đất: Thiết lập hệ thống giám sát chặt chẽ việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, ngăn chặn tình trạng lấn chiếm, sử dụng đất sai mục đích. Chủ thể thực hiện: Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện, trong 1 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách địa phương: Giúp xây dựng các chính sách sử dụng đất và phát triển nông nghiệp phù hợp với tiến trình đô thị hóa, nâng cao hiệu quả quản lý đất đai.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành kinh tế nông nghiệp: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về mối quan hệ giữa đô thị hóa và sử dụng đất nông nghiệp, phương pháp đánh giá hiệu quả sử dụng đất.

3. Người nông dân và chủ trang trại: Hướng dẫn áp dụng các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất, phát triển kinh tế trang trại trong bối cảnh đô thị hóa.

4. Các tổ chức phát triển nông thôn và doanh nghiệp: Tham khảo để xây dựng các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, tài chính và phát triển thị trường cho sản phẩm nông nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Đô thị hóa ảnh hưởng như thế nào đến đất nông nghiệp ở Phổ Yên?
   Đô thị hóa làm giảm diện tích đất nông nghiệp khoảng 5-7% trong giai đoạn 2004-2006 do chuyển đổi mục đích sử dụng đất cho phát triển đô thị và công nghiệp, gây áp lực lên quỹ đất canh tác.

2. Hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp được đánh giá bằng những chỉ tiêu nào?
   Hiệu quả được đánh giá qua các chỉ tiêu như giá trị sản xuất trên chi phí trung gian (GO/IC), giá trị gia tăng trên chi phí trung gian (VA/IC), thu nhập hỗn hợp trên chi phí trung gian (MI/IC), cùng với hiệu quả sử dụng lao động (GO/LĐ, VA/LĐ, MI/LĐ).

3. Kinh tế trang trại đóng vai trò gì trong phát triển nông nghiệp tại Phổ Yên?
   Kinh tế trang trại là hướng đi tất yếu, giúp tăng quy mô sản xuất, áp dụng kỹ thuật hiện đại, nâng cao năng suất và giá trị sản phẩm, đồng thời tăng tỷ lệ sản xuất hàng hóa phù hợp với đô thị hóa.

4. Những giải pháp nào được đề xuất để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp?
   Các giải pháp gồm tăng cường quy hoạch sử dụng đất, khuyến khích áp dụng công nghệ cao, phát triển kinh tế trang trại quy mô lớn, và tăng cường quản lý, giám sát sử dụng đất.

5. Làm thế nào để người nông dân thích ứng với quá trình đô thị hóa?
   Người nông dân cần được hỗ trợ về kỹ thuật, vốn và quản lý để chuyển đổi cơ cấu cây trồng, áp dụng công nghệ mới, phát triển kinh tế trang trại, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất và thu nhập trong bối cảnh đô thị hóa.

Kết luận

• Đô thị hóa tại huyện Phổ Yên trong giai đoạn 2004-2006 đã làm giảm diện tích đất nông nghiệp nhưng đồng thời thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu sản xuất và nâng cao hiệu quả sử dụng đất.
• Năng suất và giá trị sản xuất các cây trồng chính tăng từ 10-15%, hiệu quả kinh tế sử dụng đất và lao động được cải thiện rõ rệt.
• Kinh tế trang trại phát triển là hướng đi phù hợp, góp phần nâng cao tỷ lệ sản xuất hàng hóa và giá trị gia tăng trong nông nghiệp.
• Cần có các giải pháp đồng bộ về quy hoạch, công nghệ, quản lý và hỗ trợ tài chính để phát huy tối đa hiệu quả sử dụng đất trong bối cảnh đô thị hóa.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho chính quyền địa phương và các bên liên quan trong việc hoạch định chính sách phát triển nông nghiệp bền vững, thích ứng với đô thị hóa.

Khuyến khích các cơ quan chức năng triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và thời gian để theo dõi xu hướng sử dụng đất và hiệu quả kinh tế trong giai đoạn đô thị hóa tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐÔ THỊ HOÁ VỚI HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP 1. TỔNG QUAN TƯ LIỆU VỀ ĐÔ THỊ HOÁ VỚI HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP 1. Đô thị hoá Cho đến nay, nhiều tài liệu, nhiều tác giả đã đưa ra những quan niệm về Đô thị hoá: Đô thị hoá là một quá trình tập trung dân cư đô thị. Đồng thời đó là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng sản xuất nông nghiệp giảm, sản xuất phi nông nghiệp tăng.

Bộ mặt đô thị ngày càng hiện đại, không gian đô thị mở rộng. Đô thị hoá là quá trình hình thành và phát triển của các thành phố. Nhiều thành phố mới xuất hiện và không ít thành phố có lịch sử hàng nghìn năm đang tồn tại và phát triển. Sự gia tăng số lượng và quy mô các thành phố về diện tích cũng như dân số.

Và do đó làm thay đổi tương quan dân số thành thị và nông thôn; vai trò chính trị, kinh tế, văn hoá của thành phố; môi trường sống…[5]. Đô thị hoá là xu hướng tất yếu của xã hội phát triển; đồng thời như vậy, thì quỹ đất của xã hội giành cho đô thị hoá phải tăng lên: Các ngành phi nông nghiệp, kết cấu hạ tầng, khuân viên đô thị, khu dân cư… Đây là vấn đề cạnh tranh gay gắt quỹ đất của xã hội nói chung và của nông nghiệp nói riêng. - “Đô thị hóa là một hiện tượng kinh tế xã hội liên quan đến những chuyển dịch - - - - các trung tâm đô thị, đẩy mạnh sự phát triển kinh tế qua đó làm điểm tựa cho các thay đổi trong đời sống văn hóa xã hội, làm nền cho một sự phân bố dân cư hợp lý nhằm đáp ứng những Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 5 nhu cầu ngày càng phong phú và đa dạng để tạo thế cân bằng động giữa môi trường xây dựng, môi trường kinh tế và thiên nhiên”. - “Đô thị hóa là sự thay đổi trật tự sắp xếp một vùng nông thôn theo các điều kiện của thành phố.

Đây là một trong những biện pháp nhằm biến nông thôn thành nơi làm việc hấp dẫn, có điều kiện áp dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật, đáp ứng những nhu cầu về nông sản phẩm cho xã hội, góp phần vào tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên nó phụ thuộc vào điều kiện của mỗi nước, mỗi vùng, mỗi địa phương”. Đô thị hóa là sự mở rộng của đô thị, tính theo tỷ lệ phần trăm giữa số dân đô thị hay diện tích đô thị trên tổng số dân hay diện tích của một vùng hay khu vực. Nó cũng có thể tính theo tỷ lệ gia tăng của hai yếu tố đó theo thời gian.

Nếu tính theo cách đầu thì nó còn được gọi là mức độ đô thị hoá; còn theo cách thứ hai, nó có tên là tốc độ đô thị hoá. Các nước phát triển (như tại châu Âu, Mỹ hay Úc) thường có mức độ đô thị hoá cao (trên 80%) hơn nhiều so với các nước đang phát triển (như Việt Nam hay Trung Quốc) (khoảng 30%). Đô thị các nước phát triển phần lớn đã ổn định nên tốc độ đô thị hóa thấp hơn nhiều so với trường hợp các nước đang phát triển. Theo khái niệm của ngành địa lý, đô thị hoá đồng nghĩa với sự gia tăng không gian hoặc mật độ dân cư hoặc thương mại hoặc các hoạt động khác trong khu vực theo thời gian.

Các quá trình đô thị hóa có thể bao gồm: Sự mở rộng tự nhiên của dân cư hiện có. Thông thường quá trình này không phải là tác nhân mạnh vì mức độ tăng trưởng dân cư tự nhiên của thành phố thường thấp hơn nông thôn. Sự chuyển dịch dân cư từ nông thôn ra thành thị, hoặc như là sự nhập cư đến đô thị, sự kết hợp của các yếu tố trên. Có thể nói, Đô thị hoá là sự mở rộng dân cư đô thị gắn với sự thu hẹp quỹ đất nông nghiệp dẫn tới những thay đổi trong phát triển nông nghiệp, những thay đổi về xã hội và môi trường sinh thái.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 6 Đô thị hoá - thách thức môi trường toàn cầu. Hiện cứ 3 người dân đô thị có 1 người sống trong khu ổ chuột. Hầu như rất nhiều đô thị đang mở rộng trên thế giới không an toàn về môi trường. Đó là sự gia tăng nhanh chóng những người sống trong đô thị.

đói nghèo và thất nghiệp cho đến tội phạm và ma tuý. Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc, trong một phần tư thế kỷ tới, tăng dân số hầu như sẽ chỉ diễn ra ở các thành phố, mà phần lớn thuộc các nước kém phát triển. Đến năm 2030, hơn 60% dân số thế giới sống ở các đô thị. Đô thị hoá nhanh đang bộc lộ những thách thức sâu sắc, từ đói nghèo và thất nghiệp cho đến tội phạm và ma tuý.

Tại Việt Nam, quá trình đô thị hoá cũng tuân theo quy luật của thế giới. Năm 1990, cả nước mới có khoảng 500 đô thị lớn nhỏ, đến năm 2000 đã tăng lên 649 và năm 2003 là 656 đô th ị. Tỷ lệ dân số đô thị hiện nay dưới 40%, theo quy hoạch phát triển đến năm 2010, tỷ lệ đó sẽ đạt 56 - 60%, đến năm 2020 là 80%. Tác động của đô thị hoá, công nghiệp hoá gây ô nhiễm môi trường không những trong đất liền mà còn tác động mạnh tới môi trường ven biển.

Hệ thống sông ngòi Việt Nam, gồm 8 lưu vực với 10.000 km2 sông ngòi, kênh rạch, đang bị ô nhiễm ở mức báo động. Dân số gia tăng khiến hệ thống cấp thoát nước ở các đô thị xuống cấp nghiêm trọng. Dự báo đến năm 2010, các đô thị vẫn sử dụng hệ thống thoát nước chung và xử lý nước phân tán ở các bể tự hoại, tức là chỉ xử lý được 30% lượng chất lơ lửng và 5-10% lượng BOD. Cùng với quá trình đô thị hoá, phương tiện giao thông cơ giới ở nước ta tăng lên rất nhanh.

Giao thông vận tải đã trở thành một nguồn gây ô nhiễm chính đối với môi trường không khí ở đô thị, nhất là ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng. Theo đánh giá của các chuyên gia môi trường, ô nhiễm không khí ở đô thị do giao thông vận tải gây ra chiếm tỷ lệ khoảng 70%. Đô thị hóa thúc đẩy phát triển xã hội nông thôn. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 7 Quá trình đô thị hóa nông thôn ở Việt Nam trong những năm gần đây diễn ra với tốc độ khá nhanh, làm biến đổi bộ mặt kinh tế, văn hóa, xã hội và kiến trúc trên cả nước.

Năm 1999, cả nước có khoảng 400 thị trấn, nay tăng lên khoảng 651 thị trấn. Cuối những năm 90 của thé kỷ XX, dân số của thị trấn từ 2.000 người, nay khoảng dao động này từ 2. Tỷ lệ dân số phi nông nghiệp của thị trấn phổ biến ở mức 30-40% vào cuối những năm 90, nay đã lên mức 50-60%. Năm 1998 có khoảng 60 đô thị loại 4, nay tăng lên 84 đô thị.

Theo Giáo sư Đặng Vũ Khiêu, nhà triết học, nhà nghiên cứu văn hóa Quá trình đô thị hóa nông thôn đã biến nền sản xuất nông nghiệp độc canh trở thành nền sản xuất hàng hóa đa ngành nghề. Lối sống thành phố du nhập vào nông thôn rất nhanh, tác động lớn tới cuộc sống, phong tục tập quán thôn quê Việt Nam và những giá trị văn hóa truyền thống lâu đời. Theo Giáo sư, Tiến sĩ Hoàn g Đạo Kính, Kiến trúc sư, Phó Chủ tịch thường trực Hội Kiến trúc sư Việt Nam quá trình đô thị hóa, thôi thúc sự phát triển kinh tế chưa từng thấy, bắt đầu thực sự can thiệp, tác động đến cơ sở xóm làng. Về phương diện kiến trúc, rõ ràng nông thôn đang ít dần những căn nhà hai mái thấp lè tè, vươn lên xây nhà hai đến ba tầng hoặc hơn thế nữa.

Việc ăn, ở, sinh hoạt tiến dần tới kiểu đô thị. Đô thị hóa nông thôn không chỉ là xây nhà cao tầng, thay đường lát gạch bằng bê tông mà là một công cuộc vận động xã hội sâu xa và đồng bộ. Đó là một quá trình tiến tới sự ngang bằng dần các tiêu chuẩn sống, tiện nghi sống giữa thôn quê và đô thị. Song, cùng với quá trình ấy là cuộc cách mạng mạng khoa học - công nghệ của phương thức sản xuất đặc trưng nông thôn, gắn liền với đồng ruộng và đất đai, là những nỗ lực nhằm duy trì môi trường tự nhiên, môi trường sinh thái nông thôn.

Không có những nhân tố ấy, nông thôn không còn là nông thôn nữa. Quá trình đô thị hóa nông thôn, đặc biệt là kiến trúc và qui hoạch, hiện vẫn mang tính tự phát. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 8 Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Qui hoạch Đô thị và Nông thôn , Bộ Xây dựng. Trước khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, quá trình đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra rất chậm chạp, nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, nặng nề tính bao cấp và ảnh hưởng của chiến tranh chậm thay đổi.

Sau khi chuyển đổi cơ chế kinh tế từ bao cấp sang nền kinh tế thị trường, quá trình đô thị hóa đã có những chuyển biến nhanh hơn, đặc biệt trong những năm gần đây khi tình hình công nghiệp hóa trên đất nước đang diễn ra mạnh mẽ. Tốc độ đô thị hóa (so với số dân) ở Việt Nam khá nhanh: 18,5% (năm 1989); 20,5% (1997); 23,6% (1999) và nay là 25%. Quá trình đô thị hóa nông thôn hiện nay tập trung mạnh tại các đô thị lớn và diễn ra không đồng đều giữa các vùng trong cả nước. Chất lượng và trình độ đô thị hóa nông thôn còn thấp.

Cơ sở hạ tầng xã hội và kỹ thuật đô thị còn yếu kém về chất lượng phục vụ so với yêu cầu. Định hướng phát triển không gian khu vực được đô thị hóa chưa rõ nét, đặc biệt còn phát triển một cách tùy tiện, mang nặng tính hình thức đô thị, chưa thực sự giải quyết vấn đề cốt lõi của đô thị hóa đối với khu vực dân cư hiện có: chưa gắn kết chất lượng đô thị với giữ gìn bản sắc, kiến trúc truyền thống trên cơ sở đảm bảo điều kiện tiện nghi cuộc sống đô thị cho người dân và đảm bảo phù hợp về cảnh quan đô thị. Tãm l¹i ®« thÞ ho¸ diÔn ra lµ tÊt yÕu ®èi víi nÒn kinh tÕ x· héi ph¸t triÓn; ®ång thêi còng kh«ng Ýt nh÷ng th¸ch thøc.