Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CƠ SỞ VÀ TỔNG QUAN XÃ QUANG MINH, HUYỆN GIA LỘC, TỈNH HẢI DƯƠNG 1. Khái quát về xây dựng đời sống văn hóa cơ sở 1. Một số khái niệm 1. Đời sống văn hóa cơ sở Khái niệm “Đời sống văn hóa” với tư cách là một thuật ngữ khoa học ra đời vào thế kỷ XX và hiện nay sử dụng khá phổ biến trên sách, báo, văn kiện của Đảng, Nhà nước và các phương tiện truyền thông.
Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa nào thật hoàn chỉnh về thuật ngữ này. Do đó, trong bản luận văn này, tác giả chỉ tập trung vào hai khái niệm chính: “đời sống” và “văn hóa”. Trước hết về khái niệm “đời sống” theo Từ điển bách khoa mở được hiểu là phương tiện để sống, lối sống của cá nhân hay tập thể (đời sống xa hoa, đời sống cần kiệm. Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh hết sức coi trọng vấn đề văn hóa, coi văn hóa là động lực tinh thần cho cuộc cách mạng.
Người cho rằng: Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” [39, tr. Văn hóa theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh là toàn bộ hoạt động của con người và những gì mà các hoạt động ấy sáng tạo ra. Bản chất của văn hóa có tính nhân văn và tính xã hội.
Văn hóa là một thực thể sống của con người. Người ta có thể nhìn thấy, nghe thấy, sờ thấy và cảm nhận 12 thấy bằng những cách khác nhau đặt trong một nền văn hóa, một thời đại văn hóa, một giá trị văn hóa cụ thể được con người tạo ra. Dù là văn hóa vật chất hay văn hóa tinh thần cũng đều là sản phẩm trực tiếp hay gián tiếp của con người, do con người sáng tạo ra vì mục đích tồn tại và hưởng thụ. Theo tác giả Trần Ngọc Thêm trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam, ông cho rằng: “Văn hóa là các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy từ quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [47, tr.
Đơn vị cơ sở là hình thức tổ chức cơ bản của văn hóa. Đó là những cộng đồng dân cư liên kết với nhau trong các sinh hoạt vật chất và tinh thần diễn ra trong đời sống hàng ngày của nhân dân [67, tr. Mỗi cộng đồng dân cư sống cố định và hình thành một tổ chức hành chính (xã, phường, trường học, bệnh viện) hay một cộng đồng nhỏ hơn (gia đình, tổ dân phố, khu dân cư.) đều có thể được xem là đơn vị văn hóa cơ sở. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI đã nhấn mạnh đến việc triển khai thực hiện xây dựng đời sống văn hóa ngay từ cấp cơ sở: “Nâng cao chất lượng phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa; xây dựng xã, phường, khu phố, thôn, bản đoàn kết, dân chủ, kỷ cương, văn minh, lành mạnh” [30, tr.
Khi xem xét văn hóa cần gắn với những điều kiện không gian xác định vì văn hóa chịu sự chi phối của điều kiện kinh tế, môi trường, xã hội và văn hóa cũng tác động ngược trở lại những yếu tố trên. Đối với ĐSVH cũng vậy, luôn diễn ra trong một không gian dân cư nhất định. Ở không gian hẹp, đó là các nhóm gia đình, bạn bè, nhóm lao động, học tập…; ở không gian rộng, đó là một cộng đồng xã hội, cộng đồng tộc người, cộng đồng làng, xã… Xây dựng ĐSVHCS trước hết nhằm thỏa mãn nhu cầu văn hóa cho nhân dân. Thỏa mãn nhu cầu văn hóa cho mọi người dân là việc làm tất yếu 13 mà bất cứ xã hội nào muốn tồn tại đều phải tiến hành.
Tuy nhiên, cũng như mọi nhu cầu cơ bản khác, nhu cầu văn hóa chỉ có thể trở thành hiện thực khi con người cùng đồng loạt tổ chức tiến hành các hoạt động sản xuất, tiêu thụ các sản phẩm văn hóa. Xây dựng ĐSVHCS là một biện pháp tạo ra môi trường cho các cá nhân thỏa mãn được nhu cầu tinh thần của chính họ [67]. Cùng với công tác xây dựng đời sống văn hóa được phát động, thuật ngữ đời sống văn hóa cũng được nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến trong các công trình nghiên cứu của mình. Một số tác giả, tác phẩm đã bước đầu đưa ra khái niệm đời sống văn hóa như sau: “ĐSVH là bộ phận cấu thành tích hợp trong đời sống chung của con người, xã hội” [1].
Nếu như đời sống xã hội là toàn bộ những hoạt động nhằm thỏa mãn các nhu cầu của con người trong một xã hội, thì ĐSVH được hiểu là “một phức hợp những ứng xử thành nếp, điển hình nhằm thỏa mãn nhu cầu văn hóa của các thành viên một xã hội” [21, tr. ĐSVH đưa ra “một tổng hợp những thành tố văn hóa tác động qua lại với đời sống của những cá nhân, cộng đồng” [1], nghĩa là toàn bộ thành tố cấu thành văn hóa của một cộng đồng. Tuy nhiên, ĐSVH không đồng nhất với văn hóa của một cộng đồng. Văn hóa của một cộng đồng là toàn bộ những kết quả sáng tạo văn hóa của cộng đồng đó từ trong quá khứ.
Còn ĐSVH lại được tạo dệt từ sự thực hành những yếu tố văn hóa truyền thống ấy theo một trình độ tương ứng với khả năng được quy định bởi kích thước cấu trúc của từng nhóm trong cộng đồng. Nói một cách khác, ĐSVH, ngoài những yếu tố văn hóa truyền thống, người ta còn thấy cả những yếu tố văn hóa mới, tức những yếu tố văn hóa được hình thành từ những thay đổi trong phương thức sản xuất của xã hội [67]. Tác giả Hoàng Vinh trong công trình nghiên cứu Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng văn hóa ở nước ta cho rằng: 14 Đời sống văn hóa là bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm các yếu tố văn hóa tĩnh tại (các sản phẩm văn hóa vật thể, các thiết chế văn hóa) cũng như các yếu tố văn hóa động thái (con người và các dạng hoạt động văn hóa của nó). Xét về một phương diện khác, đời sống văn hóa bao gồm các hình thức văn hóa hiện thực và cả các hình thức sinh hoạt văn hóa tâm linh [64, tr.
Có thể thấy định nghĩa này về cơ bản đã phản ánh được cấu trúc của đời sống văn hóa, song trong đó vẫn chưa đề cập đến những giá trị văn hóa. Đồng thời, cách diễn đạt như thế chưa làm rõ được bản chất của đời sống văn hóa vì chỉ nêu các yếu tố cấu thành ở thể biệt lập. Tác giả Nguyễn Hữu Thức trong cuốn Về cuộc vận động Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa cho rằng: Đời sống văn hóa có thể hiểu đó là tất cả những hoạt động của con người tác động vào đời sống vật chất, đời sống tinh thần, đời sống xã hội để hướng con người vươn lên theo quy luật của cái đúng, cái đẹp, cái tốt của chuẩn mực giá trị chân, thiện, mỹ, đào thải những biểu hiện tiêu cực tha hóa con người [55, tr. Từ những quan điểm trên về đời sống văn hóa và đơn vị cơ sở, có thể hiểu đặc điểm cơ bản của đời sống văn hóa ở cơ sở là các hoạt động văn hóa diễn ra gắn liền với sinh hoạt vật chất, tinh thần của cá nhân và cộng đồng trong một đơn vị tổ chức hành chính (xã, phường, trường học, bệnh viện.) hay một cộng đồng nhỏ hơn (gia đình, tổ dân phố, khu dân cư, làng, bản.
Những hoạt động đời sống văn hóa này được diễn ra thường xuyên, liên tục và sự tham gia trực tiếp của con người. Từ đó, dần hình thành các mối liên hệ gắn bó chặt chẽ giữa con nguời với con người trong một không gian địa lý, hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật và các thiết chế văn hóa nhất định. Để đi đến một quan niệm hoàn chỉnh hơn về đời sống văn hóa, chúng ta phải tiếp cận thêm đời sống văn hóa trong toàn bộ đời sống xã hội 15 và phải khu biệt, giới hạn lĩnh vực sáng tạo văn hóa trên cơ sở xuất phát từ quan niệm văn hóa theo nghĩa rộng hoặc nghĩa hẹp. Chính vì vậy, dựa trên các khái niệm về đời sống văn hóa và các lĩnh vực văn hóa, trong phạm vi, yêu cầu của đề tài nghiên cứu, tác giả hiểu về khái niệm đời sống văn hóa như sau: Đời sống văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần, được con người nhận thức và thực hiện một cách tự giác, có định hướng nhằm tạo ra những giá trị văn hóa tốt đẹp, phục vụ cho đời sống của con người.
Khái niệm này sẽ được tác giả sử dụng trong nghiên cứu luận văn. Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở Theo tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống văn hóa cơ sở gồm ba nội dung chính đó là xây dựng nếp sống văn hóa, thiết chế văn hóa và môi trường. Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở là một trong những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, được xác định rất rõ ngay từ Đại hội lần thứ V của Đảng. Đây là chủ trương quan trọng, có ý nghĩa chiến lược đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, làm nền tảng tinh thần của xã hội, tạo động lực để đẩy mạnh sự nghiệp đổi mới đất nước.
Văn kiện Đại hội lần thứ XI của Đảng tiếp tục khẳng định: Đưa phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” đi vào chiều sâu, thiết thực, hiệu quả; xây dựng nếp sống văn hóa trong các gia đình, khu dân cư, cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, làm cho văn hóa thấm sâu vào mọi mặt của đời sống…Tăng cường hiệu quả hoạt động của hệ thống thiết chế ở các cấp… Xã hội hóa các hoạt động văn hóa [30, tr. Từ những quan điểm, chủ trương trên, xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở được hiểu như sau: Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở là hoạt động quản lý của các cấp, các tổ chức đoàn thể và nhân dân ở địa bàn cơ sở.
