Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CƠ SỞ 1. Những vấn đề chung về xây dựng đời sống văn hóa cơ sở 1. Một số khái niệm cơ bản * Đời sống văn hóa: Thuật ngữ “đời sống văn hóa” xuất hiện và được sử dụng phổ biến trong ngành văn hóa học vào những thập niên cuối thế kỷ XX. Ngày nay thuật ngữ này được sử dụng phổ biến trong các văn kiện, nghị quyết của Đảng, các văn bản của Nhà nước, trong sách, báo, tạp chí và các phương tiện truyền thông, thông tin đại chúng.
Tuy nhiên khái niệm “đời sống văn hóa” được sử dụng trong những hoàn cảnh khác nhau, mục đích nghiên cứu khác nhau thì sẽ có những cách tiếp cận khác nhau. Trong cuốn Những vấn đề cơ bản về quản lý hành chính nhà nước - Giáo trình trung cấp lý luận chính trị - hành chính, các nhà nghiên cứu của Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đã đưa ra quan niệm: “Đời sống văn hóa là một bộ phận của đời sống xã hội, phản ánh nhu cầu văn hóa của xã hội. Nhu cầu của xã hội có hai loại cơ bản, đó là nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần. Nhu cầu vật chất đảm bảo cho sự tồn tại vật chất của con người với tư cách là một sinh thể sống.
Nhu cầu tinh thần được đáp ứng đảm bảo cho con người tồn tại như một sinh thể xã hội, tức là một nhân cách văn hóa” [19, tr. Trong tác phẩm Đường lối văn nghệ của Đảng Cộng sản Việt Nam, tác giả Nguyễn Văn Duy đã luận giải: “Đời sống văn hóa chính là những hành vi sống biểu hiện một trình độ văn hóa, bao gồm các hoạt động của xã hội, của tập thể, của từng cá nhân nhằm mục đích văn hóa tức là hoàn thiện con người” [13, tr. Tác giả Nguyễn Hữu Thức cho rằng: “Đời sống văn hóa là hiện thực sinh động các hoạt động của con người trong môi trường sống để duy trì, đồng thời tái tạo các sản phẩm văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần theo những giá trị và chuẩn mực xã hội 8 n nhất định nhằm không ngừng tác động, biến đổi tự nhiên, xã hội và đáp ứng nhu cầu đổi mới, nâng cao chất lượng sống của chính con người” [33, tr. Như vậy, đời sống văn hóa được quan niệm là toàn bộ phương thức sinh hoạt tinh thần, là một phạm trù phản ánh một lĩnh vực đặc thù của đời sống xã hội, là tổng thể các dạng hoạt động của con người trên các lĩnh vực: tư tưởng, đạo đức, nghệ thuật, giáo dục - đào tạo, sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng.
hướng tới chân - thiện - mỹ. Chất lượng của đời sống văn hóa cao hay thấp đều phụ thuộc vào năng lực sáng tạo của con người để tạo ra các sản phẩm văn hóa. * Đời sống văn hóa cơ sở: Thuật ngữ “Đời sống văn hóa cơ sở” được lắp ghép bởi hai khái niệm: Đời sống văn hóa và cơ sở. Theo website của Bộ VHTTDL thì Cục Văn hóa Cơ sở có chức năng sau: Cục Văn hóa cơ sở là tổ chức thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có chức năng tham mưu giúp Bộ trưởng thực hiện quản lý nhà nước về lĩnh vực văn hóa cơ sở bao gồm: - Thiết chế văn hóa cơ sở, - Nếp sống văn hóa, - Nghệ thuật quần chúng, - Tuyên truyền cổ động và quảng cáo, - Quản lý nhà nước các dịch vụ công thuộc lĩnh vực văn hóa cơ sở.
Khái niệm về “cơ sở” hàm chứa nhiều nghĩa nhưng trong khuôn khổ luận văn với đề tài về “Thực hiện chính sách xây dựng đời sống văn hóa cơ sở” thì khái niệm “cơ sở” ở đây được hiểu là một địa bàn, địa điểm cụ thể, gắn với một đơn vị hành chính cơ bản hoặc một đơn vị cụ thể của một tổ chức chính trị xã hội. Cụ thể, “cơ sở” trong chính sách văn hóa là các cấp quận/huyện và xã/thôn. Từ các quan niệm về “đời sống văn hóa” và khái niệm về “cơ sở”, có thể đi đến một khái quát chung nhất đó là: Đời sống văn hóa cơ sở là toàn bộ các sinh hoạt văn hóa diễn ra ở cơ sở, ở cộng đồng, gia đình, làng, bản, xóm, ấp, doanh nghiệp, cơ quan. Đặc điểm cơ bản của đời sống văn hóa ở cơ sở là các hoạt động văn hóa diễn ra gắn liền với sinh hoạt vật chất và tinh thần của cá nhân, 9 n cộng đồng trong các mối liên kết thường xuyên, trực tiếp với không gian địa lý nhất định cùng với hệ thống cơ sở vật chất, kỹ thuật và các thiết chế văn hóa nhất định [19, tr.
* Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở: Khái niệm xây dựng đời sống văn hóa được tạo bởi hai cụm từ “xây dựng” và “đời sống văn hóa”. Theo Từ điển Tiếng Việt giải thích “xây dựng là làm nên một công trình kiến trúc theo một kế hoạch nhất định” [35, tr. Trong lĩnh vực văn hóa, xây dựng được hiểu là tổng hợp những hoạt động của các cơ quan quản lý các cấp, định hướng, tuyên truyền, phổ biến, triển khai nội dung về văn hóa, xây dựng đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân. Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở là tổng hợp những hoạt động của các cơ quan làm công tác giáo dục văn hóa nhằm tuyên truyền, giáo dục, truyền bá văn hóa, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ, sáng tạo văn hóa tinh thần của nhân dân và xây dựng nếp sống văn hóa lành mạnh, tiến bộ trên từng địa bàn dân cư.
Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở cũng có nghĩa là xây dựng đời sống vật chất và đời sống tinh thần phát triển vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh [19, tr. Từ những quan điểm, chủ trương trên có thể hiểu xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở là hoạt động quản lý của các cấp ủy đảng, chính quyền, Mặt trận tổ quốc, các tổ chức đoàn thể và sự tham gia giám sát, chấp hành của nhân dân ở địa bàn cơ sở. Thông qua việc xây dựng các danh hiệu văn hóa (gia đình văn hóa, làng, tổ dân phố, cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp văn hóa); xây dựng, khai thác, sử dụng các thiết chế nhằm đẩy mạnh các hoạt động văn hóa phục vụ nhu cầu và góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân; từ đó dần thành nếp sống văn minh tiến bộ và môi trường văn hóa lành mạnh để con người được sinh sống, học tập, lao động trong điều kiện tốt nhất, góp phần tạo ra những con người mới và những giá trị văn hóa tốt đẹp. Quan điểm của Đảng, Nhà nước về xây dựng đời sống văn hóa cơ sở Đảng cộng sản Việt Nam xác định tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V (1981): “Một nhiệm vụ của cách mạng tư tưởng văn hóa là đưa văn hóa thâm nhập vào cuộc sống hàng ngày của nhân dân”.
Đây có thể coi là quan điểm mang tính chiến lược lâu dài đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc của nước ta. Căn cứ vào tình hình thực tiễn nước nhà, Đảng ta nhận thức việc xây dựng đời sống văn hóa cơ sở phải lấy chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm hạt nhân, là kim chỉ nam cho mọi hoạt động văn hóa tinh thần, là quan điểm nhất quán và xuyên suốt, là một trong những chủ trương lớn của Đảng ta. Đồng thời, coi đó là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân, được thực thi theo nguyên tắc Đảng lãnh đạo, chính quyền quản lý, nhân dân làm chủ. Quan điểm đó luôn được phát triển, bổ sung cho hoàn thiện, phù hợp với điều kiện lịch sử dân tộc.
Chính vì vậy, đường lối lãnh đạo của Đảng ta là: “Xây dựng đời sống văn hóa của nhân dân ở cơ sở phải là một trọng tâm công tác của nhà nước ta trong những năm tới”. Năm 2001, trong báo cáo Chính trị trình bày tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Đảng ta tiếp tục nhấn mạnh: “Đẩy mạnh phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” [16, tr.105], toàn Đảng, toàn dân, toàn quân cần phải triển khai phong trào mạnh hơn nữa, mở rộng và nâng cao hiệu quả vận động toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa, xây dựng nếp sống văn minh, gia đình văn hóa. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng ta đã nêu rõ ba lĩnh vực cần tập trung thực hiện đó là: “Xây dựng môi trường, lối sống và đời sống văn hóa của mọi người dân ở cơ sở, phát huy tinh thần tự nguyện, tính tự quản và năng lực làm chủ của nhân dân; khuyến khích sáng tạo văn học nghệ thuật; xây dựng và nâng cấp đồng bộ hệ thống thiết chế văn hóa, chú trọng các công trình văn hóa lớn, tiêu biểu” [16, tr. Các quan điểm về phát trát triển văn hóa, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở của Đảng tiếp tục được thể hiện ở các văn bản như Nghị quyết Hội nghị lần thứ chín BCH Trung ương khóa XI và Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII.
11 n Cụ thể ngày 09/6/2014, Đảng ta đã ban hành Nghị quyết số 33-NQ/TW về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”. So với Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, tên của Nghị quyết số 33-NQ/TW có sự thay đổi: Từ xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đến xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Quan điểm của Đảng ta là phát triển văn hóa với mục đích vì sự hoàn thiện nhân cách con người và xây dựng con người để phát triển văn hóa. Đối với việc xây dựng đời sống văn hóa thì trọng tâm là phải chăm lo xây dựng những con người có nhân cách, lối sống tốt đẹp, yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo.