Tổng quan nghiên cứu

Xã Ninh Nhất thuộc thành phố Ninh Bình sở hữu diện tích tự nhiên 7,25 km² với quy mô dân số đạt 7.246 nhân khẩu phân bố trên 10 thôn dân cư. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của xã đạt mức bình quân 12%/năm, thu ngân sách năm 2016 ghi nhận 34 tỷ đồng và thu nhập bình quân đầu người vượt mức 50 triệu đồng/người/năm. Nằm trong vùng đệm của Quần thể danh thắng Tràng An – Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới được UNESCO công nhận năm 2014, Ninh Nhất đối mặt với áp lực chuyển dịch cơ cấu xã hội sâu sắc khi tỷ lệ lao động phi nông nghiệp tăng vọt lên 75%.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là làm thế nào để bảo tồn các giá trị bản sắc văn hóa truyền thống, nâng cao chất lượng nếp sống văn minh đô thị trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa nhanh chóng làm phát sinh nhiều biến đổi về chuẩn mực đạo đức, lối sống và an ninh trật tự. Mục tiêu cụ thể của luận văn nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về đời sống văn hóa cơ sở, khảo sát toàn diện thực trạng công tác xây dựng đời sống văn hóa tại 10 thôn của xã, xác định những điểm nghẽn quản lý và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả giai đoạn tiếp theo.

Phạm vi nghiên cứu về không gian tập trung tại địa bàn toàn bộ 10 thôn của xã Ninh Nhất, thành phố Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình. Phạm vi thời gian nghiên cứu chủ yếu từ năm 2011 đến năm 2018, thời kỳ thành phố Ninh Bình tập trung đẩy mạnh phong trào văn hóa gắn liền với quá trình hoàn thiện các tiêu chí đô thị loại II. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học giúp tỷ lệ gia đình văn hóa tại địa phương đạt mức bền vững trên 94%, hạ thấp tỷ lệ hộ nghèo xuống còn 1,36% và chuẩn hóa 100% thiết chế văn hóa thể thao cơ sở.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý văn hóa hiện đại kết hợp với hệ thống quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII. Khung lý thuyết của luận văn kế thừa các công trình nghiên cứu nền tảng của tác giả Hoàng Vinh năm 1999 về cấu trúc động thái của văn hóa, công trình của tác giả Nguyễn Hữu Thức năm 2009 về phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa, cùng hệ thống lý luận của tác giả Đinh Thị Vân Chi năm 2015 về môi trường văn hóa cơ sở.

Hệ thống khái niệm nòng cốt được chuẩn hóa bao gồm: đời sống văn hóa (tổng hòa các hoạt động hiện thực nhằm tái tạo giá trị vật chất và tinh thần), xây dựng đời sống văn hóa (quá trình quản trị có định hướng của các cơ quan quản lý tác động vào cộng đồng), thiết chế văn hóa (hạ tầng vật chất và cơ chế tổ chức sinh hoạt cộng đồng), nếp sống văn minh và môi trường văn hóa lành mạnh. Cơ sở pháp lý được xây dựng vững chắc dựa trên Quyết định số 1610/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Thông tư số 12/2011/TT-BVHTTDL và Thông tư số 06/2011/TT-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cùng Quyết định số 207/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu triển khai thu thập dữ liệu thông qua phương pháp điều tra xã hội học với cỡ mẫu chính thức là 200 người dân sinh sống tại 10 thôn trên địa bàn xã Ninh Nhất. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được ứng dụng nhằm đảm bảo tính đại diện đồng đều theo độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp và vị trí địa lý của từng cụm dân cư. Cỡ mẫu 200 được xác định theo chuẩn thống kê thực nghiệm, đảm bảo độ tin cậy trên 95% và phản ánh chính xác tương quan ý kiến cộng đồng.

Nguồn dữ liệu bao gồm dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội của Ủy ban nhân dân xã Ninh Nhất, báo cáo phong trào văn hóa của Phòng Văn hóa và Thông tin thành phố Ninh Bình giai đoạn 2011 - 2018, cùng dữ liệu sơ cấp thu thập qua 200 phiếu khảo sát và các biên bản phỏng vấn sâu cán bộ văn hóa, trưởng thôn và người dân tiêu biểu. Lý do lựa chọn kết hợp phương pháp định tính (phỏng vấn sâu, điền dã) và phương pháp định lượng (thống kê mô tả, kiểm định tỷ lệ %) nhằm loại bỏ định kiến chủ quan, đối chiếu chéo giữa số liệu báo cáo hành chính với trải nghiệm thụ hưởng văn hóa thực tế của quần chúng. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt trong giai đoạn 2016 - 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nhận thức của người dân về tầm quan trọng của công tác tuyên truyền đời sống văn hóa đạt mức cao. Kết quả khảo sát 200 người dân ghi nhận 47% đánh giá công tác tuyên truyền là rất cần thiết, 27,5% đánh giá cần thiết, 19% coi là mức bình thường và chỉ có 6,5% nhận định không cần thiết. Tuy nhiên, mức độ lan tỏa chưa thực sự đồng đều khi 43% ý kiến cho rằng phong trào được tuyên truyền sâu rộng, trong khi 40% nhận định hoạt động này mới chỉ tập trung vào một bộ phận dân cư khu vực trung tâm và 17% ghi nhận các ý kiến phân tán khác.

Thứ hai, các chỉ số phát triển hạ tầng và gia đình văn hóa ghi nhận bước tiến rõ rệt. Tỷ lệ gia đình đạt chuẩn Gia đình văn hóa toàn xã duy trì ở mức 94%. Hạ tầng kỹ thuật phục vụ dân sinh và văn hóa nâng cấp vượt bậc với 99,2% đường giao thông được nhựa hóa và bê tông hóa, 91,6% tuyến đường có hệ thống điện chiếu sáng công cộng, 95,8% hộ dân tiếp cận nguồn nước sạch sinh hoạt và 4/4 trường học đạt chuẩn quốc gia.

Thứ ba, cơ cấu lao động chuyển biến mạnh mẽ sang nhóm phi nông nghiệp với 51,2% dân số trong độ tuổi lao động. Trong đó, lao động tiểu thủ công nghiệp và xây dựng chiếm 38%, thương mại dịch vụ chiếm 23,3%, hành chính sự nghiệp chiếm 13,7%, trong khi lao động thuần nông nghiệp giảm còn 25%. Sự dịch chuyển này thúc đẩy đời sống vật chất nhưng đồng thời làm giảm thời gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng truyền thống của người dân.

Thứ tư, việc phát huy các giá trị văn hóa truyền thống gắn với vùng đệm Di sản Thế giới Tràng An còn mang tính tự phát. Dù nằm ở vị trí giao thoa du lịch chiến lược, các hoạt động văn nghệ dân gian, lễ hội địa phương tại 10 thôn chưa được liên kết chặt chẽ vào chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch trải nghiệm văn hóa.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại xuất phát từ việc bộ máy quản lý văn hóa cấp cơ sở còn mỏng. Tại xã Ninh Nhất, Ban Văn hóa – Xã hội chỉ gồm 2 cán bộ chuyên trách, phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ hành chính nên chưa thể bao quát liên tục cả 10 thôn dân cư. Sự phân bổ nguồn lực truyền thông còn chênh lệch giữa các thôn cận kề đô thị như Thôn Thượng (890 dân), Thôn Ích Duệ (887 dân) với các thôn xa trung tâm như Thôn Bình Khê (935 dân) hay Thôn Nguyên Ngoại (325 dân).

So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại huyện Xuân Lộc (tỉnh Đồng Nai) hay phường Hùng Thắng (thành phố Hạ Long), thực trạng tại Ninh Nhất cho thấy bài toán chung của các địa bàn ven đô: tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh tạo điều kiện xây dựng thiết chế khang trang nhưng dễ dẫn đến nguy cơ hành chính hóa các danh hiệu thi đua nếu thiếu sự tham gia tự giác của cộng đồng.

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa qua biểu đồ cơ cấu lao động và bảng tổng hợp phân bố nhận thức cộng đồng. Biểu đồ cột thể hiện sự chênh lệch rõ rệt giữa 74,5% ý kiến khẳng định tính cần thiết của tuyên truyền so với 40% đánh giá hiệu quả thực tế chưa chạm tới các vùng sâu. Bảng phân tích 10 thôn chỉ ra mật độ thiết chế văn hóa đạt chuẩn về diện tích sinh hoạt nhưng cần bổ sung trang thiết bị âm thanh, ánh sáng và tủ sách cộng đồng để nâng cao công năng sử dụng thực tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế quản lý và chuẩn hóa năng lực đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở. Ủy ban nhân dân xã Ninh Nhất phối hợp cùng Phòng Văn hóa và Thông tin thành phố Ninh Bình tiến hành kiện toàn Ban Chỉ đạo phong trào, phân công trách nhiệm cụ thể cho từng thành viên phụ trách 10 thôn. Đặt mục tiêu 100% cán bộ văn hóa và trưởng thôn được tập huấn kỹ năng quản lý, ứng dụng công nghệ thông tin trong giai đoạn 2019 - 2022.

Thứ hai, đổi mới nội dung và đa dạng hóa phương thức tuyên truyền vận động. Ban Tuyên giáo, Đoàn Thanh niên và Hội Phụ nữ xã cần xây dựng các kênh truyền thông số qua cổng thông tin điện tử, bảng tin trực quan và nhóm sinh hoạt chuyên đề. Phấn đấu nâng tỷ lệ người dân tiếp cận thông tin phong trào văn hóa từ 43% lên mức 85% - 90% tại toàn bộ 10 thôn dân cư trong giai đoạn 2019 - 2021.

Thứ ba, huy động nguồn lực xã hội hóa để nâng cấp đồng bộ hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao. Ủy ban nhân dân xã phối hợp Ủy ban Mặt trận Tổ quốc mở rộng cơ chế xã hội hóa, đặt mục tiêu thu hút 30% - 40% kinh phí từ cộng đồng và doanh nghiệp nhằm hoàn thiện trang thiết bị sinh hoạt, sân chơi thể thao tại 100% nhà văn hóa thôn, hoàn thành trước năm 2025.

Thứ tư, xây dựng mô hình bảo tồn di sản văn hóa gắn liền với phát triển du lịch cộng đồng Tràng An. Ủy ban nhân dân xã Ninh Nhất chủ trì, liên kết với Sở Du lịch và các doanh nghiệp lữ hành triển khai 2 đến 3 tour du lịch trải nghiệm làng nghề, văn nghệ dân gian tại địa phương, hướng tới nâng tỷ trọng đóng góp của thương mại dịch vụ du lịch lên trên 35% cơ cấu kinh tế giai đoạn 2020 - 2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ quản lý nhà nước về văn hóa tại cấp xã, phường, thị trấn và phòng Văn hóa - Thông tin cấp huyện. Nhóm đối tượng này có thể sử dụng quy trình quản lý, mẫu phiếu khảo sát và cơ chế phối hợp liên ngành được phân tích trong luận văn làm tài liệu hướng dẫn thực tế để triển khai hiệu quả phong trào tại địa phương mình.

Thứ hai, học viên cao học, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Quản lý văn hóa, Văn hóa học, Xã hội học. Luận văn cung cấp khung phương pháp luận điền dã kết hợp định lượng chuẩn xác, là nguồn tư liệu học thuật tham khảo có giá trị về phương pháp nghiên cứu thực chứng tại vùng đô thị hóa.

Thứ ba, các nhà hoạch định chính sách du lịch, doanh nghiệp khai thác dịch vụ lữ hành và du lịch di sản. Nghiên cứu mang lại góc nhìn thực tế về tiềm năng văn hóa bản địa trong vùng đệm di sản Tràng An, giúp xây dựng các sản phẩm du lịch cộng đồng bền vững, hài hòa giữa kinh tế và bảo tồn.

Thứ tư, các tổ chức chính trị - xã hội cơ sở như Mặt trận Tổ quốc, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên. Luận văn cung cấp các mô hình tự quản, giải pháp xây dựng nếp sống văn minh và phương pháp vận động quần chúng tham gia bảo vệ an ninh trật tự, vệ sinh môi trường nông thôn mới.

Câu hỏi thường gặp

Xây dựng đời sống văn hóa tại xã ven đô như Ninh Nhất có những nét đặc thù nào so với khu vực thuần nông? Xã Ninh Nhất nằm trong vùng đệm Quần thể danh thắng Tràng An với 75% lao động phi nông nghiệp và tốc độ tăng trưởng kinh tế 12%/năm. Sự chuyển đổi nhanh chóng đòi hỏi công tác quản lý văn hóa phải vừa giữ gìn bản sắc truyền thống, vừa nhanh chóng thích ứng với nếp sống văn minh đô thị và phục vụ phát triển du lịch.

Tỷ lệ 94% gia đình văn hóa tại xã Ninh Nhất phản ánh thực chất chất lượng đời sống văn hóa chưa? Chỉ số 94% minh chứng cho sự nỗ lực lớn của hệ thống chính trị và người dân toàn xã. Tuy nhiên, luận văn chỉ ra rằng cần tiếp tục siết chặt quy trình thẩm định, công khai dân chủ nhằm tránh bệnh thành tích, gắn tiêu chuẩn văn hóa với việc chấp hành nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và bài trừ tệ nạn xã hội.

Đâu là hạn chế lớn nhất trong công tác thông tin tuyên truyền văn hóa tại xã Ninh Nhất? Khảo sát chỉ ra 40% người dân đánh giá việc tuyên truyền mới chỉ tập trung ở khu vực trung tâm. Các thôn có địa bàn rộng hoặc xa trục đường chính như Thôn Bình Khê ít được tiếp cận trực tiếp với cán bộ văn hóa, dẫn đến mức độ đồng thuận và nhận thức phong trào chưa đồng đều.

Hệ thống thiết chế văn hóa thể thao tại 10 thôn của xã Ninh Nhất đáp ứng nhu cầu ra sao? Cả 10 thôn đều có nhà văn hóa và điểm sinh hoạt cộng đồng, tuy nhiên trang thiết bị phục vụ văn nghệ, thể thao còn thiếu thốn và chưa đồng bộ. Nguồn kinh phí vận hành chủ yếu dựa vào ngân sách xã nên việc huy động nguồn lực xã hội hóa là yêu cầu cấp thiết.

Luận văn đưa ra giải pháp đột phá nào để phát huy giá trị di sản gắn với kinh tế địa phương? Giải pháp trọng tâm là liên kết không gian văn hóa 10 thôn của Ninh Nhất với vùng lõi Di sản Tràng An, phát triển các câu lạc bộ văn hóa dân gian và mô hình du lịch homestay trải nghiệm nếp sống cộng đồng, chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế bền vững.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và pháp lý về công tác quản lý, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở tại địa bàn xã ven đô đang trong tiến trình đô thị hóa mạnh mẽ.
  • Công trình cung cấp bộ dữ liệu thực chứng tin cậy từ 200 mẫu khảo sát tại 10 thôn thuộc xã Ninh Nhất, chỉ rõ tỷ lệ đồng thuận cao của người dân (74,5%) cùng những nút thắt trong công tác phân bổ truyền thông và thiết chế.
  • Nghiên cứu phân tích sâu sắc tác động tương hỗ giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế (75% lao động phi nông nghiệp) với sự biến đổi các chuẩn mực nếp sống văn hóa tại vùng đệm Di sản Thế giới Tràng An.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và khả thi cao về hoàn thiện cơ chế, đổi mới tuyên truyền, xã hội hóa nguồn lực và gắn kết bảo tồn di sản với chuỗi giá trị du lịch bền vững giai đoạn 2019 - 2025.
  • Kế hoạch hành động tiếp theo cần tập trung số hóa quy trình quản lý văn hóa cơ sở, nâng cấp toàn diện hệ thống thiết chế thể thao và chuẩn hóa sản phẩm du lịch cộng đồng để đưa phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa tại Ninh Nhất phát triển thực chất, bền vững.