Tổng quan nghiên cứu

Thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương là vùng đất địa linh nhân kiệt, sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa và lịch sử vô cùng phong phú với 303 di tích, di chỉ. Trong đó, địa phương có 2 quần thể di tích quốc gia đặc biệt, 10 di tích cấp quốc gia và 15 di tích cấp tỉnh. Năm 2018, thị xã đã đón trên 2,1 triệu lượt khách du lịch, mang lại doanh thu từ dịch vụ lưu trú và ăn uống đạt 282 tỷ đồng, tăng 25,9% so với năm 2017. Đồng thời, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng đạt mốc 4.061 tỷ đồng, tăng 16,62% so với năm 2017.

Tuy nhiên, hoạt động phát triển du lịch văn hóa tâm linh tại địa phương vẫn chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có. Thực tế cho thấy hạ tầng kỹ thuật còn thiếu đồng bộ, sản phẩm du lịch nghèo nàn, tính mùa vụ diễn ra gay gắt và nguồn nhân lực phục vụ du lịch còn thiếu tính chuyên nghiệp. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá toàn diện thực trạng và nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến du lịch văn hóa tâm linh trên địa bàn thị xã Chí Linh. Từ đó, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ giai đoạn 2020 - 2025 nhằm đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn.

Phạm vi không gian của nghiên cứu tập trung vào 4 điểm di tích trọng điểm: Khu di tích Quốc gia đặc biệt Côn Sơn - Kiếp Bạc, Đền thờ thầy giáo Chu Văn An, Chùa Thanh Mai và Khu di tích Đền Cao. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp trong giai đoạn 5 năm từ năm 2014 đến năm 2018, kết hợp dữ liệu điều tra sơ cấp thu thập năm 2018. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần giải quyết việc làm cho hơn 500 lao động địa phương và hỗ trợ hơn 50 hộ gia đình thoát nghèo bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết kinh tế du lịch và lý thuyết hành vi tiêu dùng sản phẩm văn hóa tinh thần. Du lịch được tiếp cận dưới góc độ một ngành kinh tế tổng hợp mang tính liên ngành, liên vùng, tạo động lực thúc đẩy các ngành dịch vụ, thương mại và nông nghiệp phát triển. Khung lý thuyết của luận văn tập trung làm rõ 4 khái niệm nền tảng:

Thứ nhất, du lịch là hoạt động di chuyển ngoài nơi cư trú thường xuyên không quá 1 năm nhằm mục đích tham quan, trải nghiệm, nghỉ ngơi mà không vì mục đích kiếm tiền tại điểm đến. Thứ hai, văn hóa là hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua lịch sử. Thứ ba, tâm linh là niềm tin thiêng liêng cao cả của con người hướng về các giá trị siêu thực, cội nguồn và đạo lý hướng thiện. Thứ tư, du lịch văn hóa tâm linh là loại hình du lịch văn hóa lấy các yếu tố tín ngưỡng, tôn giáo, di tích lịch sử và lễ hội làm nền tảng cốt lõi để thỏa mãn nhu cầu tinh thần, tìm kiếm sự thanh tịnh trong tâm hồn. Theo ước tính của ngành du lịch, các hoạt động gắn với Phật giáo chiếm tới 90% các điểm đến tâm linh tiêu biểu tại Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp đa chiều. Dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2014 - 2018 được thu thập từ các báo cáo tổng kết của Ủy ban nhân dân thị xã Chí Linh, Phòng Thống kê thị xã và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hải Dương.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa với tổng quy mô mẫu là 110 đối tượng. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cao. Cấu trúc mẫu khảo sát bao gồm: 60 khách du lịch tham quan tại 4 điểm di tích trọng điểm, 40 người dân sinh sống quanh khu vực di tích, 4 cán bộ ban quản lý di tích, 4 đại diện doanh nghiệp kinh doanh lữ hành, 1 cán bộ phụ trách du lịch thị xã Chí Linh và 1 cán bộ thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hải Dương.

Phương pháp phân tích số liệu bao gồm thống kê mô tả nhằm tính toán các chỉ tiêu số tuyệt đối, số tương đối, số bình quân tăng trưởng; phương pháp so sánh đối chiếu chuỗi thời gian 2014 - 2018; và phương pháp phân tích ma trận SWOT. Việc lựa chọn các phương pháp này giúp lượng hóa chính xác mức độ biến động của các chỉ tiêu kinh tế, đồng thời phân tích rõ nét các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức từ môi trường bên ngoài tác động đến địa bàn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện thứ nhất, du lịch văn hóa tâm linh đóng góp to lớn vào tăng trưởng kinh tế địa phương. Doanh thu từ dịch vụ lưu trú và ăn uống năm 2018 đạt 282 tỷ đồng, tăng 25,9% so với năm 2017. Tổng mức bán lẻ hàng hóa trên địa bàn thị xã đạt 4.061 tỷ đồng năm 2018, duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân ấn tượng đạt 26,2% trong giai đoạn nghiên cứu. Giá trị sản xuất ngành thương mại - dịch vụ năm 2018 đạt 11.600 tỷ đồng, chiếm tỷ trọng áp đảo trong cơ cấu kinh tế thị xã.

Phát hiện thứ hai, hoạt động du lịch tạo chuyển biến tích cực về mặt an sinh xã hội. Du lịch tâm linh đã tạo việc làm trực tiếp và gián tiếp cho hơn 500 lao động tại các điểm di tích, lễ hội. Hoạt động này tạo nguồn thu nhập ổn định cho hơn 100 hộ gia đình và giúp hơn 50 hộ dân thoát nghèo nhờ kinh doanh dịch vụ ăn uống, quà lưu niệm và trông giữ phương tiện. Lượng khách du lịch năm 2018 đạt 2,1 triệu lượt, tăng 10% so với năm 2017.

Phát hiện thứ ba, tính mùa vụ diễn ra rất nghiêm trọng và cơ sở hạ tầng còn nhiều bất cập. Lượng khách du lịch phân bổ không đồng đều giữa các tháng trong năm, tập trung hơn 70% vào mùa lễ hội đầu xuân từ tháng Giêng đến tháng 3 âm lịch tại Côn Sơn - Kiếp Bạc và Đền Cao. Hệ thống cơ sở lưu trú chất lượng cao còn hạn chế, các sản phẩm quà tặng lưu niệm đặc trưng địa phương còn đơn điệu, chủ yếu là hàng hóa thông thường.

Phát hiện thứ tư, chất lượng nguồn nhân lực phục vụ du lịch còn thấp. Đội ngũ lao động phần lớn làm việc theo thời vụ, thiếu kỹ năng giao tiếp, trình độ ngoại ngữ và kiến thức chuyên sâu về lịch sử di tích, gây ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm của du khách.

Thảo luận kết quả

Sự tăng trưởng vượt bậc về doanh thu và lượng khách tại Chí Linh bắt nguồn từ vị trí địa lý chiến lược nằm trên hành lang kinh tế Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, kết hợp với giá trị đặc sắc của chốn tổ Thiền phái Trúc Lâm và các di tích thờ phụng danh nhân như Nguyễn Trãi, Chu Văn An, Trần Hưng Đạo. Tuy nhiên, tính mùa vụ cao là hệ quả trực tiếp từ thói quen hành hương đầu năm của người dân và sự thiếu vắng các sản phẩm du lịch bổ trợ vào các mùa còn lại trong năm.

So sánh với các địa phương lân cận như tỉnh Ninh Bình (đạt 423 cơ sở lưu trú với 5.748 phòng năm 2016) hay tỉnh Quảng Ninh (tổ chức trên 80 lễ hội và kết nối hạ tầng giao thông đồng bộ), du lịch tâm linh Chí Linh vẫn còn khoảng cách lớn về năng lực khai thác chuỗi dịch vụ giá trị gia tăng. Để nâng cao hiệu quả trực quan, dữ liệu về lượng khách 12 tháng có thể được mô hình hóa qua biểu đồ đường thể hiện rõ đỉnh sóng mùa vụ, kết hợp bảng ma trận SWOT chi tiết giúp địa phương định hình rõ chiến lược liên kết vùng.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện công tác quy hoạch và nâng cấp hạ tầng du lịch. Ủy ban nhân dân thị xã Chí Linh cần chủ trì bố trí nguồn vốn mở rộng các tuyến giao thông huyết mạch kết nối Quốc lộ 18, Quốc lộ 37 đến 4 khu di tích trọng điểm, mở rộng bãi đỗ xe đạt chuẩn và nâng công suất buồng phòng lưu trú thêm 25% trong giai đoạn 2020 - 2025.

Thứ hai, đa dạng hóa sản phẩm du lịch nhằm khắc phục tính mùa vụ. Ban Quản lý di tích phối hợp với các công ty lữ hành xây dựng các tour du lịch sinh thái trải nghiệm nông nghiệp, khóa tu mùa hè tại chùa Côn Sơn và ngắm rừng phong chùa Thanh Mai mùa thu, phấn đấu nâng tỷ trọng khách du lịch trong các quý II, III và IV lên mức 40% tổng lượng khách cả năm.

Thứ ba, chuẩn hóa và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực du lịch. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hải Dương phối hợp với các cơ sở đào tạo tổ chức các lớp bồi dưỡng định kỳ về ngoại ngữ, kỹ năng thuyết minh và văn hóa ứng xử cho 100% cán bộ di tích và tiểu thương, nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo chuyên môn đạt mức 65% - 70% trước năm 2025.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển đổi số và liên kết xúc tiến quảng bá. Phòng Văn hóa - Thông tin thị xã Chí Linh cần ứng dụng công nghệ thực tế ảo 3D giới thiệu di tích, xây dựng bản đồ du lịch số đa ngôn ngữ và liên kết chặt chẽ tuyến du lịch di sản Trúc Lâm Yên Tử nối Hải Dương với Quảng Ninh và Bắc Giang, hướng tới mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng doanh thu du lịch 15% - 18%/năm.

Thứ năm, tăng cường công tác quản lý nhà nước và bảo vệ cảnh quan môi trường. Ban quản lý các di tích cần lắp đặt hệ thống thùng rác phân loại, xử lý nghiêm tình trạng chèo kéo khách, bảo tồn tính tôn nghiêm và duy trì 100% điểm di tích đạt tiêu chuẩn môi trường xanh - sạch - đẹp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý nhà nước tại Ủy ban nhân dân thị xã Chí Linh và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học và số liệu thực tiễn tin cậy để xây dựng chiến lược quy hoạch không gian du lịch, ban hành chính sách ưu đãi đầu tư và hoàn thiện thể chế quản lý di tích.

Nhóm thứ hai là Ban quản lý các khu di tích lịch sử và danh thắng. Tài liệu hỗ trợ trực tiếp cho công tác vận hành thực tế, từ khâu tổ chức lễ hội văn minh, quản lý nguồn thu phí tham quan đến các giải pháp giữ gìn vệ sinh môi trường trong mùa cao điểm.

Nhóm thứ ba là các doanh nghiệp lữ hành và đơn vị kinh doanh dịch vụ du lịch. Luận văn là cơ sở thực tế giúp các công ty du lịch thiết kế các tour tuyến liên tỉnh phía Bắc, đa dạng hóa gói dịch vụ trải nghiệm ẩm thực, nghỉ dưỡng nhằm gia tăng mức chi tiêu của du khách.

Nhóm thứ tư là học viên cao học, sinh viên và giảng viên ngành Quản lý kinh tế, Du lịch học và Phát triển nông thôn. Luận văn là tài liệu tham khảo mẫu mực về quy trình khảo sát 110 đối tượng, phương pháp xử lý dữ liệu định lượng kết hợp phân tích ma trận SWOT trong nghiên cứu kinh tế địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Thế mạnh nổi bật nhất của du lịch văn hóa tâm linh tại thị xã Chí Linh là gì?
Thị xã Chí Linh sở hữu mật độ di sản dày đặc với 303 di tích, di chỉ, tiêu biểu là 2 quần thể di tích quốc gia đặc biệt Côn Sơn - Kiếp Bạc. Nơi đây là chốn tổ của Thiền phái Trúc Lâm, gắn liền tên tuổi của các danh nhân văn hóa thế giới và anh hùng dân tộc, thu hút hơn 2,1 triệu lượt khách tham quan vào năm 2018.

Hoạt động du lịch tâm linh mang lại lợi ích kinh tế cụ thể nào cho người dân Chí Linh?
Du lịch tâm linh tạo việc làm cho hơn 500 lao động tại các di tích, mang lại nguồn thu ổn định cho hơn 100 hộ gia đình và giúp hơn 50 hộ thoát nghèo. Ngoài ra, ngành lưu trú và ăn uống đạt doanh thu 282 tỷ đồng năm 2018, thúc đẩy lưu thông hàng hóa toàn thị xã đạt 4.061 tỷ đồng.

Thách thức lớn nhất đối với du lịch văn hóa tâm linh Chí Linh được luận văn chỉ ra là gì?
Thách thức lớn nhất là tính mùa vụ gay gắt khi hơn 70% lượng khách tập trung dồn dập vào quý I âm lịch. Thêm vào đó, hệ thống khách sạn cao cấp còn thiếu hụt, sản phẩm quà lưu niệm chưa đặc sắc và tỷ lệ lao động qua đào tạo nghiệp vụ chuyên sâu còn thấp dưới 30%.

Mẫu nghiên cứu thực địa của đề tài được thiết kế như thế nào?
Tác giả đã tiến hành khảo sát thực nghiệm trên 110 đối tượng, gồm 60 khách du lịch, 40 người dân bản địa tại 4 điểm di tích trọng điểm (Côn Sơn - Kiếp Bạc, Đền Chu Văn An, Chùa Thanh Mai, Đền Cao) và phỏng vấn sâu 10 cán bộ quản lý, chuyên gia văn hóa cùng đại diện doanh nghiệp lữ hành.

Giải pháp nào mang tính đột phá để kéo dài mùa vụ du lịch tại địa phương?
Giải pháp đột phá là đa dạng hóa các sản phẩm du lịch phụ trợ như nghỉ dưỡng sinh thái Bến Tắm, trải nghiệm văn hóa trà sen, khóa tu thiền mùa hè và ngắm rừng phong Chùa Thanh Mai vào mùa thu, giúp nâng tỷ trọng du khách ngoài mùa lễ hội đạt mức 40% trong giai đoạn 2020 - 2025.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện khung lý luận và thực tiễn về phát triển du lịch văn hóa tâm linh tại đô thị cấp thị xã.
  • Kết quả phân tích khẳng định du lịch tâm linh Chí Linh có bước phát triển vượt bậc, đạt 2,1 triệu lượt khách và 282 tỷ đồng doanh thu lưu trú, ăn uống năm 2018.
  • Nghiên cứu nhận diện rõ nét 4 điểm nghẽn chính về tính mùa vụ cao, hạ tầng chưa hoàn thiện, sản phẩm lưu niệm đơn điệu và chất lượng nhân lực còn hạn chế.
  • Tác giả đã đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với mục tiêu tăng trưởng 15% - 18%/năm và nâng cao năng lực lưu trú thêm 25% giai đoạn 2020 - 2025.
  • Công trình đóng góp bộ dữ liệu thực chứng 110 mẫu khảo sát, tạo tiền đề khoa học vững chắc phục vụ chiến lược nâng cấp Chí Linh thành thành phố du lịch văn minh.

Lộ trình triển khai các giải pháp cần được thực hiện quyết liệt trong giai đoạn 2020 - 2025 nhằm tối ưu hóa chuỗi giá trị du lịch. Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và doanh nghiệp lữ hành hãy khai thác hiệu quả tài liệu nghiên cứu này để cùng chung tay thúc đẩy du lịch văn hóa tâm linh Chí Linh phát triển bền vững và vươn tầm quốc tế.