Tổng quan nghiên cứu

Quản lý quỹ đất công là một trong những trụ cột then chốt nhằm bảo đảm nguồn lực phát triển đô thị bền vững. Quận Long Biên, thành phố Hà Nội có tổng diện tích tự nhiên 5.982,1 ha phân bổ trên 14 phường, giữ vị trí cửa ngõ Đông Bắc chiến lược của Thủ đô. Trong đó, quỹ đất giao cho các cơ quan, đơn vị không thu tiền sử dụng đất chiếm vị trí đặc biệt quan trọng với 306 tổ chức quản lý 547,6 ha, tương đương 9,15% tổng diện tích toàn địa bàn.

Tuy nhiên, công tác quản lý đối với nhóm đối tượng này trong giai đoạn vừa qua còn bộc lộ nhiều lỗ hổng nghiêm trọng. Tình trạng buông lỏng quản lý, hồ sơ địa chính thiếu đồng bộ, tiến độ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mới chỉ đạt 14,8% diện tích (tương đương 81,2 ha) đã dẫn đến việc đất đai bị sử dụng sai mục đích, cho thuê trái phép hoặc để hoang hóa lãng phí tài nguyên công.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng quản lý và sử dụng đất của 306 tổ chức được Nhà nước giao đất không thu tiền sử dụng đất tại quận Long Biên tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2017. Trên cơ sở làm rõ các bất cập và nguyên nhân phát sinh, đề tài xây dựng hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, giảm diện tích đất hoang hóa 10,1 ha về mức tối thiểu, hướng tới mục tiêu khai thác tiết kiệm và tối ưu hóa giá trị quỹ đất đô thị.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết kinh tế học đất đai và lý thuyết quản trị công về tài nguyên quốc gia. Đất đai được nhìn nhận là tư liệu sản xuất đặc biệt có giới hạn về không gian, đòi hỏi Nhà nước đại diện chủ sở hữu toàn dân thực hiện chức năng điều tiết thống nhất theo quy định của Luật Đất đai năm 2013. Luận văn kế thừa mô hình đăng ký đất đai hiện đại Torrens từ kinh nghiệm quốc tế tại Australia và nghiên cứu so sánh cơ chế quản lý đất công tại các quốc gia như Trung Quốc, Pháp và Thái Lan nhằm đúc rút bài học thực tiễn.

Bên cạnh đó, đề tài chuẩn hóa và vận dụng 4 khái niệm trung tâm theo pháp luật hiện hành:

  • Tổ chức sử dụng đất: Pháp nhân được Nhà nước giao, cho thuê hoặc công nhận quyền sử dụng đất theo Thông tư số 28/2014/TT-BTNMT.
  • Đất giao không thu tiền sử dụng đất: Quỹ đất phục vụ mục đích xây dựng trụ sở cơ quan, an ninh, quốc phòng, công trình sự nghiệp công lập, cơ sở tôn giáo tín ngưỡng căn cứ theo Điều 54 Luật Đất đai năm 2013.
  • Quyền và nghĩa vụ hạn chế: Quy định tại Điều 173 Luật Đất đai năm 2013, xác định người sử dụng đất không có quyền chuyển nhượng, cho thuê hay thế chấp quyền sử dụng đất.
  • Đăng ký và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất: Thủ tục hành chính tư pháp ghi nhận quyền sử dụng hợp pháp của chủ thể.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2007 - 2016 thu thập từ Phòng Tài nguyên và Môi trường quận Long Biên, Cục Đăng ký thống kê đất đai và nguồn dữ liệu sơ cấp được điều tra thực địa trong năm 2017.

Về phương pháp chọn mẫu, tác giả áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng kết hợp đại diện ngẫu nhiên. Cỡ mẫu khảo sát gồm 100 tổ chức sử dụng đất phân bổ đồng đều trên 14 phường (12 phường mỗi nơi 7 phiếu, riêng phường Ngọc Thụy và Đức Giang có diện tích tự nhiên lớn nên phân bổ 8 phiếu mỗi đơn vị). Đồng thời, đề tài tiến hành phỏng vấn sâu 16 cán bộ chuyên trách, bao gồm 2 chuyên viên Phòng Tài nguyên và Môi trường quận cùng 14 công chức Địa chính - Xây dựng của 14 phường.

Lý do lựa chọn phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp trên phần mềm chuyên dụng và phương pháp so sánh đối chiếu đa kỳ là nhằm bóc tách định lượng chính xác cơ cấu biến động của từng loại hình tổ chức, xác định cụ thể tỷ lệ tuân thủ pháp lý và minh chứng rõ ràng các điểm nghẽn quản lý thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích hiện trạng 547,6 ha đất giao không thu tiền của 306 tổ chức trên địa bàn quận Long Biên cho thấy cấu trúc phân bổ mang tính đặc thù rõ rệt:

  • Khối đơn vị quốc phòng chiếm tỷ trọng vượt trội với 273,8 ha (đạt 50,0% tổng diện tích đất giao không thu tiền), tiếp theo là các tổ chức sự nghiệp công lập với 97,4 ha (chiếm 17,8%), cơ sở tôn giáo với 83,0 ha (chiếm 15,2%), Ủy ban nhân dân cấp phường quản lý 46,5 ha (chiếm 8,5%), cơ sở tín ngưỡng quản lý 26,1 ha (chiếm 4,8%), các cơ quan nhà nước sở hữu 14,3 ha (chiếm 2,6%) và đơn vị an ninh sử dụng 6,5 ha (chiếm 1,2%).
  • Công tác cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đạt kết quả rất thấp. Toàn quận mới chỉ cấp được 90 giấy chứng nhận cho 69 tổ chức với tổng diện tích 81,2 ha, đạt tỷ lệ khiêm tốn 14,8% trên tổng diện tích cần xác lập quyền.
  • Tỷ lệ diện tích sử dụng đúng mục đích đạt 496,9 ha, tương đương 90,7% tổng quỹ đất. Tuy nhiên, toàn quận vẫn tồn tại 10,1 ha đất chậm đưa vào sử dụng hoặc bị bỏ hoang hóa (chiếm 1,8% tổng diện tích), kèm theo nhiều vi phạm về việc tự ý chuyển đổi công năng.

Thảo luận kết quả

Thực trạng sử dụng đất của các tổ chức bộc lộ nhiều nghịch lý giữa lý thuyết pháp lý và thực tế vận hành. Dữ liệu nghiên cứu khi được tổng hợp lên biểu đồ cơ cấu và bảng ma trận vi phạm đã chỉ ra rằng các điểm nghẽn hoang hóa tập trung chủ yếu ở khối quốc phòng. Điển hình như khu đất do Binh đoàn 12 quản lý tại ngõ 332 Ngô Gia Tự (phường Đức Giang) để đất hoang hóa kéo dài, hay Đơn vị Pháo Phòng không C75 thuộc Trung đoàn 280 (Sư đoàn 361) tại ngõ 47 Nguyễn Văn Linh (phường Phúc Đồng) tự ý cho các đơn vị bên ngoài thuê lại mặt bằng sản xuất kinh doanh trái pháp luật.

Không chỉ dừng lại ở đất quốc phòng, sai phạm cho thuê mặt bằng sai tôn chỉ còn xuất hiện tại các cơ quan quản lý và đơn vị sự nghiệp, tiêu biểu như Trường Mầm non Gia Thụy cho thuê khuôn viên trường, Ủy ban nhân dân phường Phúc Đồng cho thuê trụ sở Nhà văn hóa tổ dân phố số 1, và Phòng Tài chính - Kế hoạch quận Long Biên cho thuê văn phòng để kinh doanh.

So với bức tranh chung toàn thành phố Hà Nội (nơi tỷ lệ cấp giấy chứng nhận cho các tổ chức đạt 73,93% với 14.247 thửa đất), con số 14,8% tại nhóm đất không thu tiền của quận Long Biên là chỉ dấu cảnh báo nghiêm trọng. Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ lịch sử bàn giao đất qua nhiều thời kỳ thiếu hồ sơ đo đạc mốc giới, sự phối hợp giữa chính quyền cơ sở với các cơ quan Trung ương đóng trên địa bàn chưa chặt chẽ, và chế tài xử lý người đứng đầu tổ chức vi phạm chưa đủ sức răn đe.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm chấn chỉnh kỷ cương và nâng cao hiệu quả khai thác nguồn lực đất công, nghiên cứu đề xuất 5 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

  1. Hoàn thiện cơ chế chính sách: Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội và Bộ Quốc phòng cần ban hành quy chế phối hợp đặc thù trong giai đoạn 2019 - 2020 nhằm rà soát toàn diện 273,8 ha đất quân sự, kiên quyết thu hồi và bàn giao lại cho địa phương 10,1 ha đất hoang hóa để xây dựng hạ tầng công cộng.
  2. Tăng cường thanh tra, giám sát và xử lý dứt điểm vi phạm: Đội Thanh tra Tài nguyên và Môi trường quận Long Biên phối hợp Ủy ban nhân dân 14 phường tiến hành kiểm tra 100% các tổ chức có hoạt động liên kết kinh doanh, xử phạt hành chính và chấm dứt hợp đồng cho thuê mặt bằng trái phép trước quý IV năm 2019.
  3. Đẩy mạnh cải cách hành chính và đào tạo nhân lực: Phòng Nội vụ phối hợp Phòng Tài nguyên và Môi trường tổ chức 04 lớp tập huấn nghiệp vụ chuyên sâu cho 100% cán bộ địa chính xã, phường; rút ngắn thời gian thẩm định hồ sơ đăng ký cấp giấy chứng nhận xuống dưới 30 ngày làm việc.
  4. Hiện đại hóa hệ thống thông tin địa chính: Ủy ban nhân dân quận Long Biên phân bổ ngân sách triển khai số hóa 100% hồ sơ đất tổ chức, tích hợp dữ liệu của 306 đơn vị vào cơ sở dữ liệu địa chính điện tử đồng bộ theo lộ trình 2019 - 2022.
  5. Đổi mới tuyên truyền pháp luật: Hội đồng phối hợp phổ biến giáo dục pháp luật quận tổ chức tuyên truyền trực tiếp các điều khoản tại Điều 173 Luật Đất đai cho đại diện của 306 tổ chức sử dụng đất nhằm nâng cao trách nhiệm giải trình của lãnh đạo đơn vị.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật cao đối với 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

  1. Cán bộ quản lý tại Sở Tài nguyên và Môi trường, Phòng Tài nguyên và Môi trường, Ủy ban nhân dân các cấp: Giúp nắm bắt phương pháp kiểm kê, xử lý tranh chấp và xây dựng quy trình giám sát đất công hiệu quả trên địa bàn đô thị hóa nhanh.
  2. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý đất đai, Luật Kinh tế: Cung cấp nguồn tài liệu thực chứng chuẩn xác với 100 bộ phiếu điều tra thực tế làm cơ sở tham khảo cho các bài giảng và đề tài nghiên cứu chuyên sâu.
  3. Người đứng đầu các cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp, lực lượng vũ trang: Giúp nhận diện rõ ràng khung giới hạn quyền tài sản theo quy định pháp lý, từ đó rà soát và khắc phục các sai phạm liên quan đến liên doanh, cho mượn trụ sở.
  4. Các chuyên gia quy hoạch và phát triển đô thị: Cung cấp bức tranh hiện trạng quỹ đất 547,6 ha tại quận Long Biên phục vụ cho việc lập quy hoạch phân khu và tái phân bổ quỹ đất dôi dư sang các công trình dân sinh.

Câu hỏi thường gặp

  1. Những đơn vị nào thuộc nhóm tổ chức được Nhà nước giao đất không thu tiền sử dụng đất? Theo Luật Đất đai năm 2013, nhóm này bao gồm cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân sử dụng đất an ninh - quốc phòng, tổ chức sự nghiệp công lập chưa tự chủ tài chính, cơ sở tôn giáo và cộng đồng dân cư quản lý đất tín ngưỡng, tâm linh.

  2. Tổ chức được giao đất không thu tiền có quyền đem mặt bằng cho thuê hoặc thế chấp ngân hàng không? Căn cứ Điều 173 Luật Đất đai năm 2013, các tổ chức được giao đất không thu tiền tuyệt đối không có quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, tặng cho, cho thuê quyền sử dụng đất hoặc thế chấp, góp vốn bằng giá trị quyền sử dụng đất dưới bất kỳ hình thức nào.

  3. Tại sao tỷ lệ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho tổ chức tại quận Long Biên chỉ đạt 14,8%? Nguyên nhân chủ yếu do hồ sơ nguồn gốc đất phức tạp qua nhiều thời kỳ lịch sử, ranh giới mốc giới đo đạc chưa hoàn thiện, và nhiều đơn vị chưa chủ động đăng ký kê khai do đất không sinh lợi trực tiếp về mặt kinh tế.

  4. Biện pháp xử lý đối với 10,1 ha đất đang bị bỏ hoang hóa tại quận Long Biên là gì? Cơ quan nhà nước có thẩm quyền cần tiến hành thanh tra hiện trạng sử dụng. Nếu tổ chức chậm đưa đất vào sử dụng quá 12 tháng liên tục hoặc sử dụng sai mục đích, cơ quan chức năng sẽ lập biên bản kiến nghị thu hồi đất theo luật định.

  5. Cần làm gì để ngăn chặn triệt để tình trạng các trường học, nhà văn hóa cho thuê mặt bằng kinh doanh? Cần gắn trách nhiệm cá nhân trực tiếp của thủ trưởng đơn vị, công khai quy hoạch và đường dây nóng phản ánh, đồng thời thực hiện kiểm tra định kỳ 6 tháng một lần của Ủy ban nhân dân cấp quận đối với việc khai thác tài sản công.

Kết luận

  • Luận văn đã phân tích toàn diện hiện trạng quản lý 547,6 ha đất của 306 tổ chức được giao không thu tiền tại 14 phường thuộc quận Long Biên.
  • Chỉ rõ thực trạng tỷ lệ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất còn đạt thấp ở mức 14,8% với 90 giấy chứng nhận được cấp cho 69 tổ chức.
  • Làm sáng tỏ các sai phạm điển hình về 10,1 ha đất hoang hóa và các vụ việc cho thuê mượn trụ sở sai quy định tại khối quốc phòng, sự nghiệp và hành chính.
  • Đóng góp hệ thống 5 nhóm giải pháp quản trị đồng bộ từ hoàn thiện thể chế, tăng cường thanh tra đến số hóa cơ sở dữ liệu địa chính.
  • Đề ra lộ trình triển khai cụ thể giai đoạn 2019 - 2023 nhằm giúp chính quyền đô thị nâng cao tối đa hiệu quả khai thác tài sản đất đai công vụ.

Công trình là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý và các nhà nghiên cứu trong việc thiết lập trật tự kỷ cương quản lý đất đai thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa.