Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Bắc Ninh là trung tâm kinh tế, chính trị và văn hóa của tỉnh Bắc Ninh, giữ vai trò mắt xích chiến lược trong vùng tam giác kinh tế trọng điểm Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh. Trong giai đoạn 2011 - 2015, tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân của thành phố duy trì ở mức ấn tượng 14,8%/năm; đến năm 2016, tổng sản phẩm trên địa bàn (GDP) đạt 4.195 tỷ đồng (tăng gấp 1,45 lần so với năm 2013) và GDP bình quân đầu người đạt 5.037 USD. Quá trình đô thị hóa nhanh chóng thúc đẩy nhu cầu sử dụng đất ở và đất thương mại dịch vụ tăng vọt, kéo theo nguy cơ hình thành các giao dịch bất động sản ngầm, tình trạng đầu cơ và thất thoát ngân sách do cơ chế "hai giá đất". Nhằm giải quyết triệt để vấn đề này, chính quyền địa phương đã đẩy mạnh hoạt động đấu giá quyền sử dụng đất như một công cụ then chốt để công khai hóa thị trường và huy động nguồn lực xây dựng hạ tầng kỹ thuật.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý đất đai (mã số 8850103) của tác giả Nguyễn Công Văn, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Trọng Phương tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam, tập trung giải quyết hai mục tiêu cốt lõi: Đánh giá toàn diện thực trạng công tác đấu giá quyền sử dụng đất trên địa bàn thành phố Bắc Ninh giai đoạn 2013 - 2016 và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, tổ chức đấu giá trong giai đoạn tiếp theo. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát 12 xã, phường có triển khai dự án đấu giá, đồng thời đi sâu phân tích điển hình tại phường Kinh Bắc và phường Hạp Lĩnh.

Ý nghĩa thực tiễn và khoa học của công trình được định lượng rõ nét qua các chỉ tiêu tài chính và quản lý: Trong giai đoạn 2013 - 2016, toàn thành phố đã tổ chức đấu giá thành công 20/22 dự án với tổng diện tích 39.701,52 m2, thu về cho ngân sách 513,36 tỷ đồng (vượt 1,13% so với dự kiến). Nguồn thu này đóng góp chủ lực vào tổng nguồn thu từ đấu giá đất của toàn tỉnh (đạt 774 tỷ đồng vào năm 2016), tạo dòng vốn tái đầu tư khi trích tối thiểu 30% bổ sung Quỹ phát triển đất và dành 10% kinh phí cho công tác đo đạc bản đồ, lập hồ sơ địa chính.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng lý luận về kinh tế đất đai và lý thuyết thị trường bất động sản trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Thị trường quyền sử dụng đất được phân định rõ thành hai cấp độ: Thị trường sơ cấp (Nhà nước giao đất, cho thuê đất thông qua hình thức đấu giá công khai hoặc chỉ định) và thị trường thứ cấp (các giao dịch chuyển nhượng, thế chấp, cho thuê giữa các chủ thể sử dụng đất). Căn cứ theo Luật Đất đai năm 2013, Hiến pháp năm 2013 khẳng định: "Đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia, nguồn lực quan trọng phát triển đất nước", việc đấu giá công khai đóng vai trò quyết định trong việc thiết lập mặt bằng giá thị trường khách quan và loại bỏ cơ chế "xin - cho".

Khung pháp lý và cơ chế xác định giá khởi điểm được xây dựng dựa trên Luật Đấu giá tài sản 2016, Nghị định số 43/2014/NĐ-CP, Nghị định số 44/2014/NĐ-CP và Thông tư số 02/2015/TT-BTC của Bộ Tài chính. Hệ thống định giá đất áp dụng 5 phương pháp chính: Phương pháp so sánh trực tiếp, phương pháp thu nhập, phương pháp chiết trừ, phương pháp thặng dư và phương pháp hệ số điều chỉnh giá đất. Các quy định pháp lý chế định 3 hình thức đấu giá cơ bản: Bỏ phiếu kín trực tiếp nhiều vòng (tối thiểu 3 vòng bắt buộc), bỏ phiếu kín trực tiếp 1 vòng và đấu giá công khai bằng lời nói trực tiếp.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập có hệ thống từ Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc Ninh, Phòng Tài nguyên và Môi trường thành phố Bắc Ninh, Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai, Trung tâm Phát triển quỹ đất và Trung tâm Dịch vụ bán đấu giá tài sản tỉnh Bắc Ninh trong khung thời gian 2013 - 2016.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điều tra xã hội học với tổng cỡ mẫu là 175 phiếu điều tra ngẫu nhiên có phân tầng. Mẫu khảo sát bao gồm: 150 khách hàng đã trực tiếp tham gia đấu giá quyền sử dụng đất và 25 cán bộ chuyên môn (gồm 2 cán bộ địa chính phường, 5 cán bộ Phòng Tài nguyên và Môi trường, 7 cán bộ Văn phòng Đăng ký đất đai, 3 cán bộ Trung tâm Dịch vụ bán đấu giá tài sản và 8 cán bộ Trung tâm Phát triển quỹ đất). Việc chọn mẫu phân tầng đảm bảo tính đại diện cao, phản ánh đa chiều từ góc độ người mua lẫn cơ quan quản trị nhà nước.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh kinh tế và điều tra giá thị trường để xử lý số liệu trên phần mềm Excel. Lý do lựa chọn các phương pháp này là nhằm định lượng chính xác mức độ chênh lệch giữa giá khởi điểm và giá trúng đấu giá, đồng thời đo lường các yếu tố ảnh hưởng như hạ tầng kỹ thuật, vị trí khu đất và tính minh bạch của quy trình tổ chức. Tiến trình nghiên cứu được triển khai thực địa và hoàn thiện tổng hợp từ tháng 4/2017 đến tháng 9/2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp kết quả trên phạm vi toàn thành phố Bắc Ninh giai đoạn 2013 - 2016 cho thấy công tác đấu giá đã đạt được những bước tiến vượt bậc. Thành phố đã triển khai lập quy hoạch 41 dự án, trong đó xây dựng phương án 22 dự án và tổ chức đấu giá thành công 20 dự án tại 12 xã, phường với tổng diện tích 39.701,52 m2. Tổng số tiền nộp ngân sách đạt 513,36 tỷ đồng, vượt 1,13% so với dự toán ban đầu. Nguồn thu này đóng góp quan trọng vào tổng thu ngân sách từ đất đai toàn tỉnh, tăng trưởng đều qua các năm: Từ 260 tỷ đồng (năm 2013), lên 368 tỷ đồng (năm 2014), 378 tỷ đồng (năm 2015) và bứt phá đạt 774 tỷ đồng vào năm 2016.

Khi đi sâu đánh giá thực trạng tại 02 dự án nghiên cứu điển hình, luận văn ghi nhận 195 thửa đất được đấu giá thành công với tổng số tiền thu về là 232,19 tỷ đồng, vượt giá khởi điểm 27,34 tỷ đồng. Mức chênh lệch bình quân giữa giá trúng đấu giá và giá khởi điểm đạt tỷ lệ 1,12 lần.

Tuy nhiên, có sự phân hóa rất lớn về hiệu quả tài chính giữa các dự án:

  • Dự án Khu nhà ở Hồ Ngọc Lân 4 (phường Kinh Bắc): Tổ chức đấu giá thành công 78 thửa đất, mang lại nguồn thu 158,25 tỷ đồng.
  • Dự án Khu nhà ở Tiên Xá (phường Hạp Lĩnh): Đấu giá thành công 117 thửa đất nhưng chỉ thu được 73,94 tỷ đồng.
  • So sánh tỷ đối: Dự án Hồ Ngọc Lân 4 có số lượng thửa đất ít hơn 39 thửa nhưng tổng giá trị thu được lại cao gấp 2,14 lần so với Dự án Tiên Xá.

Bên cạnh đó, khảo sát 175 đối tượng cho thấy hơn 85% người tham gia đánh giá quy trình đấu giá công khai, minh bạch. Tuy nhiên, vẫn tồn tại tình trạng thông đồng, "dìm giá" hoặc thỏa thuận ngầm giữa các nhóm trung gian trước phiên đấu giá, gây thất thu cho ngân sách và thiệt thòi cho người có nhu cầu thực tế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự vượt trội về giá trị của Dự án Hồ Ngọc Lân 4 nằm ở lợi thế vị trí và mức độ đầu tư hạ tầng đồng bộ. Khu đất nằm sát trục đường Quốc lộ 1A (cũ) và Trung tâm Văn hóa Thể thao thành phố Bắc Ninh, có khả năng kết hợp ở và kinh doanh thương mại sầm uất, tạo sức hút cạnh tranh mạnh mẽ giữa các nhà đầu tư. Ngược lại, Dự án Tiên Xá nằm ở khu vực ven trung tâm, hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ phụ trợ chưa hoàn thiện, chủ yếu phục vụ nhu cầu nhà ở đơn thuần nên mức độ tăng giá không cao.

Để làm nổi bật quy luật tương tác giữa hạ tầng, vị trí và giá trị chuyển nhượng, số liệu nghiên cứu được trực quan hóa thông qua bảng tổng hợp so sánh mức chênh lệch tài chính tại 02 dự án và biểu đồ cột thể hiện sự tăng trưởng nguồn thu ngân sách qua 4 năm (2013 - 2016). Đồng thời, các bản đồ quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 và sơ đồ trình tự thủ tục đấu giá được đối chiếu để minh chứng cho tính chuẩn mực của quy trình quản lý đất đai.

So sánh với các địa phương lân cận, thành phố Hà Nội năm 2014 thu được trên 2.000 tỷ đồng từ đấu giá 18,38 ha đất, nhiều quận vượt 200% kế hoạch; thành phố Đà Nẵng ghi nhận giá trúng thầu cao hơn từ 1,24 đến 2,42 lần so với giá khởi điểm. Tại thành phố Bắc Ninh, tỷ lệ vượt 1,12 lần thể hiện giá khởi điểm đã được tính toán khá sát với thị trường thực tế, giúp triệt tiêu địa tô chênh lệch và giảm thiểu khiếu kiện trong công tác bồi thường giải phóng mặt bằng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý và tối ưu hóa nguồn thu ngân sách từ quỹ đất, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Hoàn thiện cơ chế chính sách và quy chế xác định giá khởi điểm: UBND tỉnh Bắc Ninh phối hợp cùng Sở Tài chính và Sở Tư pháp rà soát, điều chỉnh phương pháp định giá đất cụ thể theo sát diễn biến thị trường; nâng tỷ lệ chênh lệch giá trúng bình quân đạt mức trên 1,20 lần; thiết lập quy định ràng buộc trách nhiệm tài chính nghiêm ngặt để hạn chế tình trạng bỏ cọc hoặc đầu cơ găm đất. Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2019 - 2020.
  2. Tăng cường chất lượng quy hoạch và hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật trước khi đấu giá: Trung tâm Phát triển quỹ đất thành phố Bắc Ninh chủ trì, phối hợp với Phòng Quản lý đô thị triển khai hoàn thiện 100% các hạng mục giao thông, hệ thống cấp thoát nước, chiếu sáng công cộng và cây xanh tại các khu đất quy hoạch trước khi mở bán đấu giá; đặt mục tiêu 100% dự án đưa ra đấu giá phải có mặt bằng sạch và kết nối giao thông đồng bộ. Thời gian thực hiện: Hàng năm theo kế hoạch sử dụng đất.
  3. Đẩy mạnh chuyển đổi số và hiện đại hóa hình thức đấu giá: Sở Tư pháp tỉnh Bắc Ninh cùng các tổ chức bán đấu giá chuyên nghiệp đầu tư hệ thống công nghệ thông tin, từng bước chuyển đổi từ đấu giá bỏ phiếu truyền thống sang đấu giá trực tuyến qua mạng Internet nhằm triệt tiêu 100% hiện tượng thông đồng, dìm giá và bảo vệ quyền lợi người mua. Thời gian thực hiện: Lộ trình 2020 - 2022.
  4. Rút ngắn quy trình cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và bàn giao thực địa: Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai và Phòng Tài nguyên và Môi trường thành phố Bắc Ninh chuẩn hóa quy trình liên thông một cửa, cam kết bàn giao mốc giới thực địa và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất trong thời gian không quá 15 ngày làm việc kể từ khi công dân hoàn tất 100% nghĩa vụ tài chính. Thời gian thực hiện: Áp dụng thường xuyên từ năm 2019.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

  1. Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường và tài chính (Sở TN&MT, Phòng TN&MT, Trung tâm Phát triển quỹ đất, Sở Tư pháp): Sử dụng làm tài liệu tham khảo để chuẩn hóa quy trình định giá khởi điểm, kiểm soát thị trường sơ cấp và xây dựng phương án đấu giá tối ưu hóa nguồn thu ngân sách địa phương.
  2. Các tổ chức bán đấu giá chuyên nghiệp và đội ngũ đấu giá viên: Ứng dụng quy trình vận hành và bài học kinh nghiệm xử lý tình huống thực tế để nâng cao tính công khai, minh bạch, kiểm soát hiệu quả hành vi dàn xếp giá của các hội nhóm tham gia đấu giá.
  3. Các doanh nghiệp đầu tư phát triển hạ tầng và nhà đầu tư bất động sản: Phân tích các mô hình tương quan giữa mức độ hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật và tiềm năng tăng trưởng giá trị quyền sử dụng đất nhằm hoạch định chiến lược đầu tư và định giá đất đấu giá chính xác.
  4. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Quản lý đất đai, Quản lý công, Kinh tế bất động sản: Khai thác bộ khung phương pháp luận kết hợp dữ liệu khảo sát thực chứng 175 đối tượng và hệ thống phân tích 5 phương pháp định giá đất làm cơ sở triển khai các công trình khoa học chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

Mức chênh lệch giữa giá trúng đấu giá và giá khởi điểm tại thành phố Bắc Ninh giai đoạn 2013 - 2016 đạt bao nhiêu?

Trong toàn bộ giai đoạn nghiên cứu, tổng số tiền thu được từ 20 dự án đấu giá thành công đạt 513,36 tỷ đồng, vượt 1,13% so với dự kiến. Riêng tại 02 dự án nghiên cứu trọng điểm, tổng giá trúng đạt 232,19 tỷ đồng, cao hơn 27,34 tỷ đồng so với giá khởi điểm, tương ứng mức chênh lệch bình quân đạt 1,12 lần.

Yếu tố nào đóng vai trò quyết định tạo nên sự chênh lệch lớn về nguồn thu giữa các dự án đất ở?

Vị trí địa lý đắc địa và mức độ hoàn chỉnh của hạ tầng kỹ thuật là yếu tố quyết định. Minh chứng cụ thể là dự án Hồ Ngọc Lân 4 (phường Kinh Bắc) nằm cạnh Quốc lộ 1A cũ thu về 158,25 tỷ đồng từ 78 thửa đất, cao gấp 2,14 lần dự án Tiên Xá (phường Hạp Lĩnh) dù dự án Tiên Xá có quy mô lớn hơn với 117 thửa đất.

Nguồn thu từ đấu giá quyền sử dụng đất được phân bổ và sử dụng ra sao tại tỉnh Bắc Ninh?

Căn cứ theo quy định của địa phương, nguồn thu từ đấu giá đất (đạt 774 tỷ đồng vào năm 2016) được trích tối thiểu 30% để bổ sung Quỹ phát triển đất và dành 10% kinh phí cho công tác quản lý địa chính, đo đạc bản đồ. Phần còn lại được dùng thanh toán nợ vay công trình hạ tầng và xây dựng nông thôn mới.

Phương pháp định giá nào được áp dụng phổ biến nhất để xác định giá khởi điểm đấu giá đất?

Phương pháp so sánh trực tiếp và phương pháp hệ số điều chỉnh giá đất theo Nghị định số 44/2014/NĐ-CP được ưu tiên áp dụng. Mức giá được xác định dựa trên việc phân tích các giao dịch thành công của các thửa đất liền kề có vị trí và mục đích sử dụng tương đồng nhằm bảo đảm giá khởi điểm sát với thị trường.

Đấu giá quyền sử dụng đất giúp giải quyết vướng mắc gì trong công tác thu hồi và bồi thường đất đai?

Đấu giá công khai giúp tách biệt hoàn toàn chủ thể bị thu hồi đất và chủ thể sử dụng đất mới. Khoản chênh lệch địa tô được điều tiết trực tiếp vào ngân sách nhà nước phục vụ công ích thay vì rơi vào tay tư nhân, giúp xóa bỏ cơ chế "hai giá đất" và giảm thiểu tối đa tình trạng khiếu kiện đất đai phức tạp.

Kết luận

  • Tổng kết thực trạng: Luận văn đã phân tích toàn diện 20 dự án đấu giá đất thành công với tổng diện tích 39.701,52 m2 tại thành phố Bắc Ninh giai đoạn 2013 - 2016, tạo nguồn thu 513,36 tỷ đồng cho ngân sách.
  • Minh chứng thực tiễn: Khẳng định hạ tầng hoàn chỉnh và vị trí giao thương là động lực chính thúc đẩy giá trị đất qua bài học dự án Hồ Ngọc Lân 4 đạt 158,25 tỷ đồng (gấp 2,14 lần dự án Tiên Xá).
  • Đóng góp khoa học: Xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá đa chiều dựa trên khảo sát thực chứng 175 mẫu và phân tích chuyên sâu 5 phương pháp định giá đất trong bối cảnh thi hành Luật Đất đai 2013.
  • Định hướng phát triển: Đẩy mạnh triển khai đấu giá trực tuyến, tối ưu hóa quy trình cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất dưới 15 ngày và trích lập nguồn vốn Quỹ phát triển đất bền vững trong giai đoạn 2020 - 2025.
  • Khuyến nghị hành động: Quý cơ quan quản lý, doanh nghiệp bất động sản và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể tra cứu toàn văn luận văn thạc sĩ mã số 8850103 của tác giả Nguyễn Công Văn tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam để áp dụng vào công tác thực tiễn và phát triển đề tài.