CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA FDI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÙNG 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Có rất nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đã được thực hiện theo các cách tiếp cận khác nhau về FDI. Một số công trình tập trung vào những vấn đề lý luận chung về FDI như bản chất, đặc điểm, vai trò, các hình thức, tác động của FDI; một số nghiên cứu thực trạng FDI vào và ra một nước, một khu vực cũng như trên quy mô toàn cầu; một số khác bàn sâu về môi trường thu hút FDI nói chung cũng như tập trung phân tích một số yếu tố riêng biệt của môi trường thu hút FDI nói riêng (môi trường luật pháp, môi trường chính sách, thậm chí chỉ bàn riêng về chính sách tài chính trong thu hút FDI,…).
Các công trình nghiên cứu trong nước Hiện nay, có thể liệt kê một số công trình tiêu biểu nghiên cứu về FDI trong nước như sau: - Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) năm 2012 “Liên kết giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài với đầu tư trong nước tại Việt Nam”, Ths. Lê Thị Hải Vân làm chủ nhiệm đề tài được đánh giá nghiệm thu là xuất sắc. Đề tài đã đánh giá thực trạng liên kết giữa khu vực FDI với khu vực trong nước từ đó rút ra những tồn tại và hạn chế về liên kết giữa hai khu vực, đề xuất một số cơ chế chính sách tăng cường mối liên kết giữa hai khu vực đầu tư trong nước và nước ngoài nhằm hỗ trợ cho cơ quan lập chính sách về chính sách nâng cao vai trò của FDI tại Việt Nam. - Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) “Đầu tư trực tiếp nước ngoài trong quá trình đổi mới kinh tế tại Việt Nam”, TS.
Đỗ 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhất Hoàng làm chủ nhiệm đề tài. Đề tài đã đánh giá và khẳng định vai trò to lớn của khu vực FDI trong quá trình đổi mới kinh tế của Việt Nam. - Kỷ yếu hội thảo tổng kết 25 năm đầu tư nước ngoài tại Việt Nam, Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư). Kỷ yếu đã đề cập đến những đánh giá của các cơ quan quản lý nhà nước và nhận định của các chuyên gia kinh tế về tình hình thu hút và sử dụng vốn FDI trong thời gian qua, kiến nghị một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn FDI trong việc phát triển kinh tế tại các địa phương trong thời gian tới.
Về nghiên cứu của các Tổ chức, Viện nghiên cứu trong nước, các Trường Đại học: - Bài tham luận “Mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài với tăng trưởng kinh tế của Việt Nam” của Nguyễn Phú Tụ và Huỳnh Công Minh tại Hội nghị Khoa học và Công nghệ lần thứ nhất (15/4/2010) đã đánh giá mối quan hệ tương tác giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và tăng trưởng kinh tế Việt Nam thời gian 1988 - 2009. - Bài viết “Các giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội về sử dụng vốn đầu tư nước ngoài tại thành phố Hồ Chí Minh” của GS.TS Dương Thị Bình Minh và Phùng Thị Cẩm Tú đăng trên tạp chí Phát triển kinh tế số tháng 8 năm 2009 đã đánh giá tình hình thu hút FDI và tác động của FDI đến phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Hồ Chí Minh trong thời kỳ 2001-2008, từ đó đưa ra những giải pháp kiến nghị về cơ chế chính sách nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn FDI tại thành phố Hồ Chí Minh. “Báo cáo đầu tư công nghiệp Việt Nam (VIIR)”, Bộ Kế hoạch và Đầu tư kết hợp với Tổ chức phát triển công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO), 2011. Báo cáo dựa trên kết quả khảo sát đầu tư công nghiệp Việt Nam thực hiện trong năm 2011.
Báo cáo đề cập đến các vấn đề chính sách quan trọng là vai trò và tác động của FDI trong nền kinh tế trong bối cảnh Việt Nam đang đứng 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ở ngã rẽ quan trọng trên con đường phát triển công nghiệp. “Chính sách thu hút đầu tư nước ngoài của một số thị trường cạnh tranh và bài học với Việt Nam”, Nguyễn Việt Cường, Đề tài khoa học cấp Bộ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Hà Nội, 2013. Đề tài đã nghiên cứu, phân tích những chính sách thu hút đầu tư nước ngoài của một số thị trường cạnh tranh chủ yếu của Việt Nam trong khu vực, nhìn nhận lại các yếu tố cạnh tranh FDI nội tại của nền kinh tế từ đó đưa ra các bài học, các giải pháp, đối sách thích hợp về chính sách đầu tư của Việt Nam để cải thiện tình hình thu hút FDI vào Việt Nam trong thời gian tiếp theo. Nghiên cứu này đã có những gợi ý quan trọng trong lĩnh vực đầu tư nước ngoài cho những nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng và thực thi các cơ chế, chính sách nhằm cải thiện môi trường đầu tư, thúc đẩy sự phát triển kinh tế của đất nước nói chung và của các địa phương nói riêng.
- Chuyên đề "Tình hình đầu tư ngước ngoài vùng đồng bằng sông Hồng thời kỳ 1996 - 2007, phương hướng đến năm 2020" của tác giả Lê Thị Hải Vân nằm trong đề án "Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bằng sông Hồng đến năm 2020" của Bộ Kế hoạch và Đầu tư. Chuyên đề đã đề cập đến rất nhiều vấn đề liên quan đến những thành quả đã đạt được của FDI trong giai đoạn 1996 - 2007 và đề ra các giải pháp thu hút tối đa các nguồn vốn đầu tư cho vùng, đặc biệt là nguồn vốn FDI. Bên cạnh đó, chuyên đề đã tổng kết và đánh giá chi tiết những đóng góp của FDI đối với phát triển kinh tế vùng đồng bằng sông Hồng và đề xuất những giải pháp nhằm sử dụng FDI một cách hiệu quả. Tuy nhiên, chuyên đề mới chỉ dừng lại ở việc tổng kết những kết quả của FDI đối với phát triển kinh tế vùng ĐBSH trong giai đoạn 1996 - 2007, chưa có sự cập nhật số liệu mới.
Hơn nữa, một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của FDI đối với phát triển kinh tế vùng trong chuyên đề đã không còn hợp lý trong giai đoạn hiện nay. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các công trình nghiên cứu nước ngoài Có rất nhiều công trình nghiên cứu nước ngoài bàn về FDI nói chung cũng như FDI vào các nước đang phát triển nói riêng theo nhiều cách tiếp cận khác nhau, đặc biệt là bàn về các nguyên nhân, tác động của FDI đối với phát triển kinh tế tại những quốc gia này, cụ thể như: - Raymond Vernon trong bài viết “International investment and International trade in the product cycle” Quarterly journal of economics, 1966, pp.190-207, đã giải thích hiện tượng thương mại và đầu tư quốc tế từ chu kỳ phát triển của sản phẩm, từ quyết định của công ty trên cơ sở chi phí và lợi nhuận và giải thích hiện tượng đầu tư quốc tế trong mối liên hệ chặt chẽ với đặc điểm của kết cấu thị trường, chuyển giao công nghệ và kiến thức quản lý. - John Dunning, trong công trình nghiên cứu “The eclective paradigm of international production: a restatement and some extension”, Journal of International Business Studies, Spring 1988, đã khẳng định lại những quan điểm chủ yếu của ông về mô hình lý thuyết triết chung, được ông trình bày lần đầu tiên tại lễ trao giải Nobel năm 1976, đó là nỗ lực nhằm đưa ra một khung khổ toàn diện cho việc xác định và đánh giá tầm quan trọng của các yếu tố ảnh hưởng tới quyết định đầu tư sản xuất ra nước ngoài của các doanh nghiệp và sự tăng trưởng của hoạt động sản xuất này.
Theo lý thuyết triết chung, động lực thúc đẩy công ty đầu tư ra nước ngoài bao gồm ba điều kiện chủ yếu: lợi thế về sở hữu (O), lợi thế của nước chủ nhà (L) và lợi thế nội vi hóa (I). Sau khi đề cập đến một số khả năng mở rộng mô hình, tác giả khẳng định rằng mô hình OLI vẫn là một khuôn khổ phổ biến thiết thực cho việc giải thích và đánh giá không chỉ lý do căn bản của sản xuất mà còn rất nhiều vấn đề tổ chức và tác động liên quan đến hoạt động của các MNCs. - Trong công trình nghiên cứu “Why Investment Matters: The Political 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Economy of International Investments”, FERN, The Corner House, CRBM, and Madhyam Books, Kavaljit Singh (2007) đã đề cập đến những vấn đề cơ bản về FDI như khái niệm, tác động, khung khổ điều tiết. Ông đã giải thích vai trò trung tâm của các TNC trong đầu tư quốc tế, chỉ ra sự thay đổi của mô thức đầu tư trong hai thập kỷ gần đây, vạch trần một số huyền thoại xung quanh dòng chảy vốn đầu tư.
Đặc biệt công trình đã làm rõ các TNC đã kiếm được những khoản lợi nhuận khổng lồ thông qua hoạt động chuyển giá như thế nào. - “Báo cáo đầu tư thế giới (WIR)” phát hành hàng năm của Tổ chức Thương mại và phát triển Liên hợp quốc (UNCTAD). Báo cáo phân tích thực trạng, xu hướng và triển vọng của dòng vốn FDI trên toàn cầu, nhằm giúp các quốc gia thấy được vị trí, vai trò của mình trong bức tranh toàn cảnh về đầu tư thế giới, từ đó xác định được mục tiêu, chính sách phù hợp của quốc gia mình trong các giai đoạn tiếp theo. - “Báo cáo Đầu tư công nghiệp Việt Nam 2011”, Tổ chức Phát triển công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO).
Báo cáo này đã tìm hiểu về tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài trong phát triển công nghiệp của Việt Nam, đánh giá và đưa ra nhận định mối quan hệ liên kết giữa các doanh nghiệp công nghiệp FDI với các doanh nghiệp trong nước thông qua điều tra khảo sát 1493 doanh nghiệp trong nước và nước ngoài hoạt động trong lĩnh vực chế biến, chế tạo; xây dựng và dịch vụ công ích tại 9 tỉnh, thành phố là Bà Rịa – Vũng Tàu, Bắc Ninh, Bình Dương, Đồng Nai, Vĩnh Phúc, Đà Nẵng, Hà Nội, Hải Phòng và Hồ Chí Minh. Báo cáo đã đưa ra một số kiến nghị nhằm thúc đẩy mối liên kết giữa các doanh nghiệp FDI với các doanh nghiệp trong nước trong lĩnh vực công nghiệp. Những khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu Trên thế giới và Việt Nam đã có rất nhiều nghiên cứu về đầu tư trực 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.