phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu 3 chương, tương ứng với 3 nhiệm vụ của đề tài. Những vấn đề về thể loại phim tài liệu và “điện ảnh tác giả” Đây là chương có chức năng một “khung lý thuyết” nhằm a) xác định những đặc trưng thể loại của phim tài liệu (ngắn)/documentary short film tương ứng với thể loại của 2 phim được nghiên cứu và b) xác định những đặc điểm của mô hình “điện ảnh tác giả” làm căn cứ cho 2 chương sau phân tích những biểu hiện của nó trong 2 phim.Phong cách làm phim của Lê Hoài Phương và Nguyễn Mỹ Dzung Chương này tập trung phân tích 2 đặc điểm nổi bật trong cấu trúc tự sự của 2 phim được khảo sát với tư cách là hai trong số những đặc điểm của kiểu “làm phim tác giả”. Qua đó, làm nổi bật phong cách làm phim mang cá tính sáng tạo của hai đạo diễn là tính phóng sự trong Tội ác rừng xanhvàchất thơ trongWhen our gardens grow silent Chương 3. Kỹ thuật sáng tạo hình ảnh trong “Tội ác rừng xanh”và “When our gardens grow silent” Chương này phân tích những sáng tạo của 2 đạo diễn với tư cách là những nhà làm phim độc lập, căn cứ vào những đặc thù của kiểu làm phim tài liệu về động vật hoang dã.
14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ VỀ THỂ LOẠI PHIM TÀI LIỆU VÀ “ĐIỆN ẢNH TÁC GIẢ” 1. Phim tài liệu nhƣ là một loại hình nghệ thuật điện ảnh 1. Khái niệm và phân loại phim tài liệu Đã có rất nhiều công trình trên thế giới nghiên cứu về bản chất thể loại cũng như phương pháp làm phim tài liệu. Đơn cử một số công trình được công bố bằng Anh ngữ trong thời gian khoảng hai mươi năm trở lại đây: Trong cuốn The Art of Record: A Critical Introduction to Documentary/ Nghệ thuật ghi âm: Một nhập môn quan trọng về phim tài liệu (1996, Manchester University), John Corner đã đưa ra một cái nhìn tổng quan, sáng rõ về các vấn đề lý luận và các cuộc tranh luận quan trọng xung quanh phim tài liệu, những cuộc thảo luận về sự phát triển của các phong cách và những cách tiếp cận chủ yếu, bao gồm cả kết hợp giữa sự thật và hư cấu (dramadoc) và quay lén (fly-on-the-wall).
Ông cũng xem xét đặc tính kép của tác phẩm phim tài liệu: đó vừa như một kết quả điều tra/khám phá khoa học, vừa như một nguồn tham chiếu. Cuốn sách cũng phân tích chi tiết các ví dụ cụ thể về các bộ phim và chương trình truyền hình lớn như Cathy Come Home, Life and Timesof Rosie the Rivetter và When the Dog Bites. John Grierson trong bài “First Principles of Documentary”/ “Những nguyên tắc đầu tiên của phim tài liệu” in trong cuốn Imagining reality: the Faber book of documentary / Thực tế bằng hình ảnh: Sách về phim tài liệu của Nhà xuất bản Faber do Kevin Macdonald và Mark Cousins biên soạn (London, 1998) cho rằng phim tài liệu là cách “khám phá bằng nghệ thuật những sự thật bị che giấu” và phim tài liệu không chỉ quan sát và ghi hình những gì đang xảy ra xung quanh, mà thông qua phim tài liệu, bạn có thể trải 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nghiệm và tập trung vào nhiều vấn đề khác nhau. Vẻ đẹp của phim tài liệu có khả năng thông tin và giáo dục trong bối cảnh có những tham chiếu trực tiếp đời sống hiện thực.
Mặc dù phim tài liệu được coi là một tác phẩm “thô”, làm từ “vật liệu tự nhiên” (John Grierson) nhưng việc làm phim tài liệu luôn đối diện với những thách thức từ thực tiễn. Điều đó đã được các tác giả A.Corner của cuốn New challenges for documentary/Những thách thức mới cho phim tài liệu (Manchester University Press, 2005) trình bày chi tiết qua cái nhìn bên trong của bản thân nhà sản xuất và đạo diễn, qua sự tham chiếu đến những vấn đề đạo đức và thẩm mỹ, sự biến đổi của bối cảnh truyền hình cũng như sự “tranh chấp biên giới” thể loại (docudrama). Nói về sự “tranh chấp biên giới” hay là sự giao thoa giữa hư cấu và phi hư cấu, một số nhà nghiên cứu coi “phim tài liệu là một ngành sản xuất phim với việc đi vào thực tế, chụp ảnh, định hình, chỉnh sửa nó, đưa ra một khuôn mẫu cho sự quan sát trực tiếp” (J.Staiger, Docudrama) hay “phim tài liệu là sự tái định hình lịch sử thế giới ít nhiều mang tính xảo thuật” (M.Renov, Theorizing documentary, 1993),… Lịch sử điện ảnh đã chỉ ra rằng phim tài liệu là nhóm thể loại ra đời sớm nhất, căn cứ vào cách thức làm phim. Đó là việc, vào buổi bình minh của điện ảnh, khi mọi quan niệm về thể loại và các chức danh nghiệp vụ của bộ môn nghệ thuật này còn chưa ra đời, để làm ra một bộ phim (thường chỉ dài khoảng vài ba phút chiếu) người ta cứ hồn nhiên vác máy đi bất cứ đâu, ghi hình bất kì cái gì họ muốn (toàn là những người thật, việc thật) dẫn đến sự ra đời của nhóm thể loại đầu tiêntrong điện ảnh: phim thời sự-tài liệu.
Còn các nhóm thể loại khác, như phim khoa học, phim hoạt hình và phim truyện, ra đời sau.Nhưng có lẽ không phải ngẫu nhiên mà gần như tất cả các đạo diễn phim truyện đều ít nhiều thử sức trong lĩnh vực phim tài liệu, vì nhóm thể loại này bao giờ cũng có một sức hấp dẫn riêng.Đó là chưa kể đến những người 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com suốt đời gắn bó với phim tài liệu, thậm chí tạo nên cả một khuynh hướng hay trường phái, như R.Flaherty (Mỹ), Dziga Vertov (Nga Xô viết) từ đầu thế kỉ XX. Muộn hơn, có thể kể đến R.v… Ở Việt Nam, là những tên tuổi như Khương Mễ, Mai Lộc, Nguyễn Tiến Lợi (thời kì đầu), Bùi Đình Hạc, Nguyễn Ngọc Quỳnh, Trần Văn Thủy, Đào Trọng Khánh, Lê Mạnh Thích và nhiều gương mặt khác của hôm nay. Với mảng phim tài liệu truyền hình, không thể quên được Trịnh Văn Thanh, Bùi Ngọc Hà, Lê Thuấn, Trần Minh Đại, Vi Hòa… Trong số các thể loại phim tài liệu, thể loại phim phổ biến nhất là phim tài liệu thời sự (newsreel), được làm ra bằng cách xâu chuỗi các hình ảnh từ các nguồn tư liệu có trước đó. Phim tài liệuthời sự có đặc trưng ghi lại một sự kiện đang diễn ra với sự sắp xếp tối thiểu của nhà làm phim, loại phim này phát triển trong thời kì công nghệ lên ngôi khi máy móc được cải tiến một cách hiện đại.
Thể loại tiếp theo là phim tài liệu về tự nhiên (discovery), loại phim thường dùng ống kính phóng đại để khám phá thế giới của các loài côn trùng, quay lại quá trình hình thành và phát triển của các loại động thực vật. Ngoài ra, còn có những bộ phim về khoa học khám phá các hiện tượng tự nhiên của con người. Những phim tài liệu khắc họa chân dung, miêu tả, quan sát và ghi lại hình ảnh của những người nổi tiếng, những người đặc biệt hoặc đặc trưng cho một tầng lớp xã hội nào đó. Theo một số tài liệu nghiên cứu có viết, phim tài liệu được nhắc đến với nhiều tiểu thể loại khác nhau như:Phim tài liệu chiến tranh, với đề tài là các cuộc chiến, ghi lại cái gọi là chiến tranh, sự đấu đá và nỗi thống khổ của con người; Phim tài liệu khoa học với chủ đề về cuộc sống, thiên nhiên và con người, các nhà làm phim tìm tòi khám phá mọi thứ xung quanh; Phim tài liệu lịch sửmang mục đích giáo dục và làm tư liệu với việc ghi hình lại những 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khoảnh khắc đáng nhớ đã xảy ra theo dòng lịch sử của con người; Phim tài liệu theo quốc gia: đây là thể loại có sự liên kết với bên ngoài, hình ảnh đặc trưng của con người và đất nước với mục đích chính trị; Phim tài liệu tuyên truyền, mang mục đích xã hội nhằm giáo dục nhận thức của con người, chia sẻ thông tin đến cộng đồng.
Theo nhà phê bình phim Bill Nichols, ông xác định phim tài liệu có năm loại: mô tả, quan sát, phản thân, tương tác và dàn dựng [23].Nhưng cũng có một số tài liệu nghiên cứu phân chia phim tài liệu thành sáu thể loại cơ bản: Phim tài liệu thi ca (poetic documentary) mục tiêu tạo ra một cảm nhận chứ không chỉ là phản ánh sự thật; Phim tài liệu mô tả (expository documentary)nhằm mục đích thông báo và hoặc thuyết phục; Phim tài liệu quan sát (observational documentary)cũng giống như tên gọi của nó - chúng nhằm mục đích đơn giản là quan sát thế giới xung quanh. Nó có nguồn gốc từ những năm 1960 với những tiến bộ trong thiết bị làm phim di động, phong cách cinéma vérité ít tập trung hơn dòng phim mô tả; Phim tài liệu có sự tham gia (participatory documentary) mang các yếu tố của phim tài liệu quan sát và mô tả, có cả nhà làm phim trong câu chuyện có thể từ những điều rất nhỏ như tiếng nói của nhà làm phim sau máy quay; Phim tài liệu phản thân (reflexive documentary)tương tự như phim tài liệu tham gia, trong đó thường bao gồm nhà làm phim trong bộ phim - tuy nhiên nó chỉ tập trung vào bản thân bộ phim và hành động làm nên bộ phim; Phim tài liệu trình diễn (performative documentary)là một sự kết hợp phong cách thực nghiệm, thường kết nối cá nhân hoặc trải nghiệm sau đó đối chiếu với những vấn đề chính trị, xã hội.Điều này đôi khi được gọi là “phong cách Michael Moore”, thường dùng các câu chuyện cá nhân để tạo dựng chân lý xã hội (mà không cần phải tranh luận tính hợp lệ của trải nghiệm). Ngoài ra, còn cócách phân các loại phim tài liệu theo hình thức-chức năng như phim tài liệu có thực (true documentary), 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phim khoa giáo (educational films) và phim giả tài liệu (pseudo - documentary),… hoặc theo cách làm phim: phim tài liệu độc lập (independent documentary) là loại phim không gắn với xưởng phim lớn hoặc hãng phim nào, người làm phim sẽ phải chủ động trong mọi vấn đề; phim tài liệu truyền hình (TV documentary) trái ngược với phim độc lập, chịu sự kiểm soát chặt chẽ về cả nội dung và hình thức, đảm bảo tính chính luận và tính thời sự của báo chí nhằm phù hợp với đặc trưng của loại hình truyền thông đại chúng. Có thể thấy trong mỗi thể loại đều có những cách biến thể khác nhau tạo nên những phong cách độc đáo cho mỗi bộ phim và những người làm phim.Nó tùy thuộc vào mục tiêu của nhà làm phim tài liệu trong việc tạo ra câu chuyện (hoặc phi cốt truyện) cho đối tượng khán giả.