mở đầu này đội ngũ sáng tác không nhiều, số lƣợng các trƣờng ca cũng tƣơng đối ít ỏi, sự phân định giữa thể loại trƣờng ca với thơ dài cũng chƣa thật rạch ròi. Có thể kể đến các tên tuổi tiêu biểu nhƣ: Xuân Diệu với Ngọn Quốc kỳ và Hội nghị non sông, Khƣơng Hữu Dụng với Từ đêm mười chín(1948), Hà Thanh Đẩu với Việt Nam hùng sử ca (1949), Phùng Quán với Tiếng hát trên địa ngục Côn Đảo(1954), Văn Cao với Những người trên cửa biển(1956), Thu Bồn với Bài ca chim chơ- rao (1963), Xuân Thiêm với Xuôi dòng Nậm Na(1964)… Về cơ bản, các trƣờng ca trên đã phản ánh đƣợc một số sự kiện, nhân vật tiêu biểu trong thời kỳ kháng chiến chống pháp, chống Mỹ. Đó là những anh du kích, những ngƣời chiến sĩ cách mạng…Tuy nhiên, tầm khái quát và chất lƣợng nghệ thuật của các trƣờng ca này chƣa cao. Sang giai đoạn từ 1965 đến 1985, trƣờng ca bƣớc vào thời kỳ phát triển mạnh mẽ và trở thành hiện tƣợng văn học đáng chú ý trong những năm kháng chiến chống Mỹ và sau giải phóng.
Đề tài chủ yếu trong trƣờng ca giai đoạn này chính là đề tài chiến tranh. Dƣới các góc nhìn khác nhau, các tác giả trƣờng ca đã đem đến cho thể loại này sự phong phú về nội dung, sức khái quát của thể loại và một hình thức, kết cấu tƣơng đối hoàn chỉnh cho thể loại trƣờng ca. Mƣời năm đầu của giai đoạn thứ hai này (1965- 1975), chính là thời kỳ khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nƣớc. Đội ngũ sáng tác Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 19 http://www.vn chính là những ngƣời lính trực tiếp cầm súng chiến đấu.
Họ đƣợc tôi luyện và trƣởng thành trong không khí sôi nổi của thời đại. Có thể kể đến một số tên tuổi tiêu biểu nhƣ: Lê Anh Xuân, Vƣơng Anh, Phạm Ngà, Thái Quang, Viễn Phƣơng, Nguyễn Khoa Điềm, Tạ Vũ…đã kịp thời có mặt và tiếp nối truyền thống của đàn anh lớp trƣớc. Sự bổ sung lực lƣợng này làm cho đội ngũ sáng tác trƣờng ca giai đoạn này đông đảo hơn, số lƣợng các trƣờng ca cũng nhiều hơn, phong phú hơn đáp ứng đƣợc nhiệm vụ phản ánh hiện thực rộng lớn của giai đoạn cách mạng mới, đồng thời làm thay đổi diện mạo thơ ca nói chung, thể loại trƣờng ca nói riêng. Nếu nhƣ các trƣờng ca sáng tác trƣớc năm 1964 sự phản ánh hiện thực thƣờng bị bó hẹp trong những phạm vi không gian, thời gian, địa điểm, hoặc chỉ gói gọn trong một số đối tƣợng cụ thể thì ở giai đoạn sau, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ đã mang tính toàn dân, toàn diện, các tác giả trƣờng ca đƣợc sống trong không khí sôi động nên phản ánh đƣợc nhiều phƣơng diện của cuộc chiến.
Đặc biệt “vấn đề của tuổi trẻ và phong trào đấu tranh của tuổi trẻ với vận mệnh của đất nước được đề cập đến trên một diện rộng hơn” [38,74]. Đa số các trƣờng ca giai đoạn này, thể hiện rõ ý thức về bản chất và cấu trúc thể loại trƣờng ca. Có thể kể đến một số trƣờng ca tiêu biểu nhƣ Những anh hùng Đồng Tháp, Mặt đường khát vọng, Kể chuyện ăn cốm giữa sân… Các tác giả trƣờng ca giai đoạn này chủ yếu là các nhà thơ trẻ, đồng thời là những ngƣời lính trực tiếp cầm súng chiến đấu, họ viết trong hoàn cảnh chiến tranh cho nên các sáng tác của họ thƣờng bề bộn ít sự chọn lọc, tính chất liệt kê phác thảo vẫn là chủ yếu. Sau năm 1975, đất nƣớc hoàn toàn đƣợc giải phóng, các nhà thơ đã tích tụ đủ những điều kiện cần thiết để nhận thức rõ về giá trị bản thân, về sự lớn lao, vĩ đại của dân tộc, về niềm vui chiến thắng và cả những mất mát đau thƣơng.
Từ những nền tảng đó những bản trƣờng ca ra đời. Số lƣợng và chất Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 20 http://www.vn lƣợng trƣờng ca viết sau chiến tranh đã có bƣớc tiến rõ rệt. Khuynh hƣớng chung của các bản trƣờng ca là muốn tổng kết, khái quát về chiến tranh thông qua sự trải nghiệm của bản thân mỗi nhà thơ. Ngay sau khi chiến tranh kết thúc, hàng loạt trƣờng ca có dung lƣợng lớn, phong phú về nội dung, sâu sắc về tƣ tƣởng, nhuần nhuyễn về nghệ thuật thể hiện đã lần lƣợt “trình làng”.
Có thể kể đến một số trƣờng ca tiêu biểu nhƣ: Những người đi tới biển của Thanh Thảo (1976), Hữu Thỉnh có Đường tới thành phố (1977), Anh Ngọc với tác phẩm Sông núi trên vai (1977) và năm 1983 xuất bản tiếp Điệp khúc vô danh, Nguyễn Đức Mậu với Trường ca sư đoàn (1978), Nguyễn Trọng Tạo với Con đường của những vì sao (1978), Trần Mạnh Hảo thì có Mặt trời trong lòng đất (1979)… Những năm đầu thập kỷ 80, nối tiếp những thành công trƣớc đó, các nhà thơ tiếp tục viết thêm rất nhiều trƣờng ca nữa, thậm chí có những ngƣời còn sáng tác cả một sê ri trƣờng ca nhƣ Thanh Thảo với Những ngọn sóng mặt trời (1982- bao gồm 3 tác phẩm), sau đó là Khối vuông ru- bích (1985)và sau này là Trò chuyện với nhân vật của mình(2002), Vĩnh Quang Lê, từ 1981 đến 1986 xuất bản liền 4 trƣờng ca: Những lời ca chưa đủ, Một vé đi về ánh sáng, Thức dậy lúc 0 giờ, Những câu trả lời ngắn nhất. Ngoài ra còn có thể kể đến: Thu Bồn với O Ran 76 ngọn (1980), Anh Ngọc có Sông Mê Công bốn mặt (1981), Võ Văn Trực với Hành khúc mùa xuân (1980)… Sau một thời gian dài đƣợc thử nghiệm, các cây bút viết theo thể loại trƣờng ca đã có sự thẩm thấu, sàng lọc về cả tƣ tƣởng lẫn cảm xúc cho nên các tác phẩm trƣờng ca giai đoạn này không chỉ tiếp tục phát huy tính năng động của thể loại mà còn đánh dấu sự chín muồi về tƣ tƣởng, nhận thức và trình độ nghệ thuật. Trong tất cả các trƣờng ca kể trên, dù ít dù nhiều đã có sự huy động chất sám của các tác giả để tạo ra sự phối hợp nhuần nhuyễn trong lòng tác phẩm các thể loại văn học khác nhau, các thủ pháp nghệ thuật cũng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 21 http://www.vn nhƣ mọi khả năng biểu đạt của thơ ca. Đồng thời sự phối hợp cảm xúc và tổ chức kết cấu, giọng điệu, ngôn từ… của các tác giả cũng ngày càng tinh tế, nhịp nhàng, đƣa trƣờng ca bƣớc vào độ chín của thể loại.
Phạm vi hiện thực trong các trƣờng ca viết sau chiến tranh cũng đã đƣợc nâng lên một tầm cao mới thể hiện đƣợc sự khái quát, tổng hợp trên nhiều phƣơng diện khác nhau của lịch sử cũng nhƣ đời sống nhân dân. Có thể nói, phạm vi hiện thực trong trƣờng ca đƣợc mở rộng đến tận cùng của chiều sâu suy ngẫm triết luận, chiều dài thời gian và chiều rộng của không gian. Đi sâu vào các sáng tác trƣờng ca giai đoạn này chúng ta không chỉ thấy con đƣờng giải phóng đất nƣớc mà ở đó còn có mẹ, có chị, có anh, có ngƣời chiến sỹ, có cô thanh niên xung phong… mỗi ngƣời một cuộc đời, một tâm trạng. Những con ngƣời ấy đi từ ngày qua đêm, từ quá khứ đến hiện tại, đồng hành cùng lịch sử và chính họ đã làm nên cuộc đời chung của đất nƣớc (Đường tới thành phố- Hữu Thỉnh).
Không chỉ có vậy, trong Những người đi tới biển của Thanh Thảo đã phản ánh hành trình đi tới biển của không chỉ một thế hệ mà còn làm sang tỏ những cội nguồn sâu xa nhất làm nên sức mạnh thúc đẩy cuộc chiến đấu trƣờng kỳ của nhân dân ta tới chiến thắng… Từ sau năm 1985 đến nay, đất nƣớc bƣớc vào thời kỳ đổi mới, đội ngũ tác giả viết trƣờng ca đƣợc bổ sung không nhiều, số lƣợng các tác phẩm cũng thƣa thớt hơn trƣớc, song vẫn có những trƣờng ca tƣơng đối đặc sắc. Có thể kể một vài gƣơng mặt tiêu biểu nhƣ Vƣơng Trọng, Thanh Thảo, Trần Anh Thái, Thi Hoàng, Hoàng Trần Cƣơng… Nội dung phản ánh của trƣờng ca đã đƣợc mở rộng trở nên phong phú và đa dạng hơn. Bên cạnh chủ đề chiến tranh và những hậu quả của nó, các tác giả trƣờng ca còn đồng thời chú ý đến các vấn đề thƣờng nhật của cuộc sống. Khuynh hƣớng triết luận, mở rộng trƣờng liên tƣởng, tính ẩn dụ, giọng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 22 http://www.vn điệu cắt nghĩa, biện giải và xây dựng các biểu tƣợng mang tính biểu trƣng cao… là những đặc điểm nổi bật của trƣờng ca giai đoạn này.
Trƣờng ca Việt Nam hiện đại đã có một con đƣờng phát triển riêng cùng với các thể loại khác trong lòng nền văn học dân tộc. Từ hiện thực đau thƣơng của đất nƣớc trong chiến tranh, qua bƣớc chuyển tiếp của thời kỳ sau giải phóng, bƣớc một bƣớc dài đến cuộc sống của con ngƣời hiện đại, trƣờng ca đã mang trong mình sức mạnh của hiện thực, sự nâng đỡ của cảm xúc dạt dào, sôi nổi của những nhà thơ trẻ sống, chiêm nghiệm qua hiện thực chiến tranh cũng nhƣ những xô bồ của cuộc sống thị trƣờng thời kỳ đổi mới. Vì thế, trƣờng ca vừa có đƣợc sức bao quát, ôm chứa một hiện thực rộng lớn đồng thời vẫn thấm đẫm cảm xúc của ngƣời viết, qua từng thời kỳ mà có sự hoàn thiện dần và đạt đến sự chín muồi của một thể loại hoàn chỉnh. Đặc điểm thẩm mỹ của trường ca Việt Nam hiện đại 1.
Về nội dung Với ƣu thế nổi bật của mình về dung lƣợng cũng nhƣ hình thức kết cấu và phƣơng thức biểu hiện, trƣờng ca đặc biệt thích hợp để diễn tả những sự kiện trọng đại liên quan đến vận mệnh dân tộc và có ý nghĩa lịch sử to lớn. Chính vì thế trƣờng ca dƣờng nhƣ đã trở thành lựa chọn tất yếu của các nhà thơ trẻ khi viết về chiến tranh, sự hi sinh mất mát hay những chiến thắng oanh liệt của dân tộc cũng nhƣ của chính thế hệ những ngƣời cầm bút, cầm súng nhƣ họ. Càng về sau, xu hƣớng thể hiện những khát vọng chiến thắng bất công, chiến thắng thiên nhiên đạt đến tự do và tiến bộ là những nội dung cơ bản của các bản trƣờng ca. Nhƣ đã nói ở trên, sau những năm bảy mƣơi, lịch sử văn học nƣớc ta đã chứng kiến sự nổ rộ của những sáng tác theo thể loại trƣờng ca.
Trƣớc mốc thời gian này trƣờng ca đã có một thời kỳ phát triển và thu đƣợc một số thành tựu, song về mặt nội dung cũng nhƣ hình thức thể hiện, chúng chƣa mang rõ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 23 http://www.