Chương 1 tập trung vào ba vấn đề: Một là, trình bày một số vấn đề về lý thuyết mô típ: Làm rõ hai khái niệm típ và mô típ cũng như mối quan hệ của chúng với nhau. Hai là, trình bày cơ sở lịch sử - xã hội liên quan đến mô típ người anh hùng tử trận. Chúng tôi đưa ra những mốc lịch sử quan trọng có ảnh hưởng đến sự phát triển của thể loại truyền thuyết, và việc phân kì truyền thuyết thành các giai đoạn để thấy được đặc điểm của truyền thuyết trong mỗi thời kì khác nhau như thế nào. Từ sự phân kì này, là cơ sở để chúng tôi phân loại, mô tả mô típ người anh hùng tử trận ở chương 2 và chương 3.
Ba là, chúng tôi đặt ra các tiêu chí để xác định mô mô típ người anh hùng tử trận trong truyền thuyết Việt Nam - đối tượng khoa học chính của luận văn này. TÌNH HÌNH TƯ LIỆU VÀ PHÂN LOẠI MÔ TÍP TỬ TRẬN TRONG TRUYỀN THUYẾT VIỆT NAM Trong chương này, chúng tôi khảo sát tình hình tư liệu, phân loại và mô tả mô típ tử trận nhằm làm rõ biểu hiện của mô típ tử trận trong truyền thuyết Việt Nam. Chương 2 tập trung vào ba vấn đề sau: thứ nhất là tình hình tư liệu; thứ hai là phân loại tư liệu, thứ ba là mô tả các dạng thức của mô típ tử trận trong truyền thuyết Việt Nam, khảo sát các truyền thuyết có chứa mô típ tử trận. MÔ TÍP TỬ TRẬN TRONG CẤU TẠO CỐT TRUYỆN TRUYỀN THUYẾT VIỆT NAM Ở chương này, người viết sẽ đi vào làm rõ cấu tạo của mô típ tử trận ở cả hai vai trò: mô típ chi tiết và mô típ chủ đề.
Ở vai trò là mô típ chi tiết, chúng tôi tiến hành liệt kê những dạng thức xuất hiện của mô típ tử trận, đồng thời phân tích vai trò, vị trí của nó đối với cốt truyện truyền thuyết. Đối với vai trò mô típ 11 tử trận là mô típ chủ đề, dựa vào lý thuyết về típ, chúng tôi tập trung phân tích về cốt truyện và kiểu nhân vật xuất hiện trong típ. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Khái niệm típ và mô típ Ở phần này, chúng tôi tập trung mô tả và phân tích những vấn đề về cơ sở lý luận nghiên cứu văn học dân gian để tạo tiền đề vững chắc cho việc xây dựng những chương tiếp theo.
Chúng tôi sẽ đi sâu làm rõ vấn đề thuật ngữ típ và mô típ và mối quan hệ của chúng để có cái nhìn thấu đáo về mô típ. Típ và mô típ là hai khái niệm hết sức cơ bản trong việc nghiên cứu truyện cổ tích. Hai thuật ngữ này đã được rất nhiều nhà nghiên cứu văn hóa dân gian nổi tiếng trên thế giới và trong nước thường dùng. Người có công đầu tiên đưa ra hai khái niệm như là một phạm trù trong nghiên cứu văn học là A.
Vexelopxki – nhà folklore người Nga. Sau đó người mang hai thuật ngữ típ và mô típ trở thành những thuật ngữ quốc tế, ai cũng hiểu được đó chính là Antti Aarne và Stith Thompson – hai nhà folklore người Phần Lan. Những công trình quan trọng đầu tiên chứa đựng những khái niệm cơ bản có liên quan đến đề tài đó là cuốn Từ điển văn học (bộ mới) [65, tr.1012] và từ Từ điển thuật ngữ văn học [57, tr. Ở các công trình này có những định nghĩa về mô típ như là những yếu tố đã được hình thành ổn định và được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật.
Bên cạnh đó, còn có những định nghĩa về típ và mô típ cùng những đặc điểm của chúng trong cuốn Truyện kể dân gian đọc bằng típ và mô típ của Nguyễn Tấn Đắc. Ông cho rằng típ và mô típ là những phần tử vừa mang tính đặc trưng vừa mang tính bền vững của truyện kể dân gian. Cũng trong công trình này, ông đưa ra một định nghĩa về mô típ của nhà nghiên cứu folklore Stith Thompson, đại ý như sau: Trong folklore, mô típ là thuật ngữ chỉ bất kỳ một phần nào mà ở một tiết (item) của folklore có thể phân tích ra được. Công trình này không chỉ cung cấp những khái niệm nền tảng mà còn giúp nắm bắt được phạm vi và lĩnh vực mà mô típ được quan tâm 13 nghiên cứu nhiều nhất, theo tác giả đó chính là lĩnh vực nghiên cứu truyện kể dân gian như các thể loại truyện cổ tích, truyền thuyết, huyền thoại,.
Đồng thời, tác giả còn giới thiệu được các phương pháp tiếp cận một mô típ cụ thể của văn học dân gian là như thế nào qua việc đi vào khảo sát một số mô típ trong truyện kể dân gian Việt Nam như mô típ Quả bầu Lào, mô típ huyền thoại lụt hay những mô típ phổ biến trong kiểu truyện Tấm Cám… 1. Lý thuyết về mô típ Cuốn “Từ điển thuật ngữ văn học” nêu định nghĩa: “Mô típ: Tiếng Hán Việt gọi là “mẫu đề” (do người Trung Quốc phiên âm chữ mô típ trong tiếng Pháp). Có thể chuyển thành các từ “khuôn”, “dạng” hoặc “kiểu” trong tiếng Việt nhằm chỉ những thành tố, những bộ phận lớn hoặc nhỏ đã được hình thành ổn định, bền vững và được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật, nhất là trong văn học nghệ thuật dân gian”. Còn theo Nguyễn Tấn Đắc trong Nghiên cứu truyện dân gian Đông Nam Á (bằng mô típ và típ) trích Đề cương bài giảng Sau đại học 1998 [45, tr.50] thì “mô típ có thể là sản phẩm của trí tưởng tượng non trẻ, thơ ngây của loài người ở trước thời kỳ của tư duy khoa học”.
Ví dụ như nồi cơm ăn không bao giờ hết, viên ngọc ước, con người có thể nghe được tiếng nói của loài vật… “Hoặc mô típ cũng có thể là sản phẩm của sự quan sát cuộc sống xã hội có thực nhưng nó phải bất thường, quá đáng”. Nguyễn Thị Nguyệt nêu định nghĩa: “Mô típ là những yếu tố hạt nhân cấu thành cốt truyện”. Từ những nhận định trên chúng tôi hiểu: Mô típ là những yếu tố tạo thành cốt truyện. Những yếu tố này được định hình ổn định và được sử dụng trong nhiều truyện khác nhau.
Lý tuyết về típ Về khái niệm típ theo Stith Thompson (dẫn theo [179, tr.11]) có nghĩa là những cốt kể có thể tồn tại độc lập trong kho truyện truyền miệng. Cốt truyện như là một sơ đồ phức tạp, được cấu tạo từ một dãy mô típ. Trong đó sẽ có một mô típ cơ bản đóng vai trò chính và các mô típ khác liên hệ với nhau theo một thể thống nhất. Dù đơn giản hay phức tạp, truyện nào được kể như một cốt kể độc lập đều được xem là một típ.
Như vậy típ truyện có thể được coi là một tác phẩm nghệ thuật trọn vẹn. Có những truyện kể dài chứa đựng hàng tá mô típ, lại có những truyện kể ngắn chỉ có một mô típ đơn lẻ. Trong trường hợp đó, típ và mô típ đồng nhất. Theo định nghĩa của Từ điển văn học [65, tr.206] thì típ là “tập hợp những truyện có cùng chủ đề và cốt truyện tương tự nhau, được gọi là kiểu truyện”.
Típ là một tác phẩm nghệ thuật trọn vẹn, có tính độc lập cao, còn mô típ là đơn vị nhỏ nhất có nghĩa, là thành tố góp phần tạo nên cốt truyện. Như vậy típ là đơn vị lớn hơn mô típ, một típ có thể chứa nhiều mô típ. Trong trường hợp truyện quá đơn giản chỉ có một thì mô típ ấy được xem như là một típ. Nếu ở một số truyện có các mô típ tương tự nhau thì những truyện ấy làm thành một kiểu truyện.
Tuy nhiên không phải những truyện trong cùng một kiểu truyện thì số mô típ trong chúng là hoàn toàn trùng khít với nhau mà chỉ có một hoặc một vài mô típ là tương tự nhau. Bên cạnh đó, Nguyễn Tấn Đắc trong Nghiên cứu truyện dân gian Đông Nam Á (bằng mô típ và típ) trích Đề cương bài giảng Sau đại học 1998 [45, tr.50-51] có định nghĩa “trong ngôn ngữ thông thường, típ chỉ một lớp vật thể có những đặc điểm chung. Nó được dịch là kiểu, kiểu mẫu, đại diện điển hình. Dựa vào đó, khoa văn học dân gian đã dùng thuật ngữ típ để chỉ một tập hợp những mẫu truyện kể dân gian có chung một cốt truyện.
Cụ thể hơn, típ chỉ một tập hợp của nhiều mẫu truyện chứ không chỉ từng truyện kể riêng lẻ và những mẫu truyện đó phải có chung một cốt kể. Vậy típ là một cốt với tất cả những dị bản 15 của nó và trở thành một kiểu truyện, tức là một đơn vị truyện độc lập, phân biệt với những đơn vị truyện khác. Có thể gọi típ là một kiểu truyện, một truyện – đơn vị”. “Típ giúp xem xét và sắp xếp truyện dân gian theo từng cốt kể, tức là theo từng truyện đơn vị, chứ không theo từng mẫu truyện riêng lẻ.
Trong một kho truyện kể nào đó (của một dân tộc hay một quốc gia) bao giờ số típ truyện cũng ít hơn và ổn định hơn số mẫu truyện riêng lẻ”. Nguyễn Thị Nguyệt nêu định nghĩa: “Típ truyện là một tập hợp những truyện có cùng kiểu dạng có cùng một nội dung và được cấu thành bởi những mô típ giống nhau” [ 129, tr. Từ những nhận định trên chúng tôi hiểu: Típ là tập hợp những truyện có các yếu tố cốt truyện tương tự nhau. Mối quan hệ giữa típ và mô típ Mối quan hệ giữa típ và mô típ là rất gần gũi, có khi có thể chuyển hóa cho nhau.
Tức là típ cũng có khi trở thành mô típ và ngược lại một mô típ cũng có thể trở thành một típ. Ở trường hợp trong một cốt truyện đơn giản, chỉ có một mô típ thì mô típ ấy có thể được coi là một típ. Ngược lại, một cốt truyện thuộc về một típ có thể di chuyển vào một cốt truyện phức tạp hơn, trở thành một thành tố của cốt truyện phức tạp này, tức là một mô típ trong cốt truyện phức tạp mới. Từ đây, ta có thể phân chia mô típ thành hai loại là mô típ chi tiết và mô típ chủ đề.
Mô típ chi tiết là một yếu tố kết hợp với những yếu tố khác để cấu thành nên cốt truyện. Nó có thể tham gia vào nhiều típ khác nhau. Còn mô típ chủ đề chính là một cốt truyện, tạo ra những cốt truyện tương tự nhau để hình thành nên một típ. Trong nội dung công trình nghiên cứu này, chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát và tìm hiểu mô típ tử trận ở cả hai dạng mô típ chi tiết và mô típ chủ đề về người anh hùng tử trận trong truyền thuyết Việt Nam.