Chương 1 TONG QUAN VE VAN HOA TRUYEN THONG CỦA NGƯỜI RỤC Ở XÃ THƯỢNG HÓA HUYỆN MINH HÓA. TINH QUANG BÌNH 1. Tổng quan về huyện Minh hóa, tỉnh Quảng 1. Điều kiện tự nhiên của huyện Minh Hóa Minh Hóa là huyện miền núi của tỉnh Quảng Bình, ở vào tọa độ 17° 28 30 đến 18°2 13 vĩ độ Bắc và 105° 6 25 đến 105° 20' 30 kinh độ Đông Phía Đông và Đông bắc giáp huyện Tuyên Hóa, phía Nam giáp huyện Bố Trạch, phía tây giáp hai huyện Bua - la - pha va Nhom - Ma - Lạt của tỉnh Khăm Muôn nước cộng hòa dân chủ nhân dân Lào.
Minh Hóa có đường biên giới chung với tỉnh Khăm Muộn (Lào) 89 km. Hiện nay huyện Minh Hóa có thị trấn Quy Đạt và 15 xã, có diện tích 141.006 ha, là một huyện nằm giữa dãy núi đá vôi Kẻ Bảng, bao lầy vùng đất Minh Hóa là hai dãy núi đá lớn: Dãy núi Đen và đãy núi Bông Dương, Bằng Dầm (hay còn gọi la dãy núi Giăng Màn) Với những núi đá cao như núi: Ca Reeng cao 1.326 m, núi Ma Rai cao 718 m. ngoài những đây núi đã kéo dài, còn có nhiều núi đá đơn lẻ nằm giữa đồng ruộng hay trong các làng mạc sằm uất như: Lên Bảng, Lên Một, Lên Ong Ngoi. Do kiến tạo địa tầng và quá trình đứt gãy địa chất phức tạp nên giữa những núi đá vôi có các thung lũng là nơi cư dân sinh sống và cũng chính do cấu tạo địa tằng phức tạp nên các sông suối ở đây thường bị đút dòng chảy, đang chảy tự nhiên biến vào lòng núi rồi lại trồi ra ở một nơi khác, dia hinh với sự án ngữ của dãnh Hoành Sơn nên khí hậu ở đây được chia thành hai vùng rõ rệt.
Phía bắc Hoành Sơn (Hà Tĩnh) nằm trong vùng khí hậu. của miễn Bắc, Nam Hoành Sơn (Minh hóa và Tuyên Hóa) lại mang đầy đủ khí hậu của miễn Nam, khí hậu nóng ẩm thể hiện rõ rột ở hai mùa: mùa mưa và mùa nắng. Là một huyện miễn núi mùa mưa ở đây thường đến rất sớm, bắt từ tháng 9 năm trước và kết thúc muộn vào khoảng tháng giêng hoặc 12 tháng hai năm sau vào những tháng này thường có gió mùa Đông - Bắc và mang theo không khí lạnh, mưa dằm.Khác với vùng đồng bằng, vào mùa mưa hơi lạnh của núi đá tỏa ra hòa cùng không khí lạnh ngoài trời làm cho thời tiết càng thêm giá lạnh. Do lượng mưa nhiều nên độ ẩm vào những tháng, này tăng cao.
Mùa khô diễn ra từ tháng 3 đến tháng 8, những tháng này nắng gay gắt, số giờ nắng bình quân hàng ngày là 6,4 giờ, ngày nắng cao nhất đạt đến 9. Mùa khô có gió Tây - Nam thổi tir Lao sang (còn gọi là gió Lào hoặc gió Nam) gió Lào mang theo hơi nóng từ vùng cao nguyên Lào vào cùng với hơi nóng tỏa ra từ núi đá vôi gây nên không khí oï bức, khó chịu [7, tr2] Đất trồng trọt chiếm chưa đến 3,98% diện tích tự nhiên nhưng có nhiều. loại đất trồng có độ màu mỡ cao như đắt phera lít vàng nâu, đất được bồi lắng, trằm tích của đá vôi rất thích hợp cho việc hình thành các làng mạc sằm uắt, trù phú và phủ hợp với các loại cây trồng như: cao su, ca phê, hồ tiêu, chè, lúa.ở Minh Hóa đất lâm nghiệp nằm xen với đất nông nghiệp, diện tích đất lâm nghiệp khá lớn và đa dạng với nhiều chủng loại cây cỏ. Rừng núi Minh Hóa có rừng núi đá và rừng núi đất với sư đang dạng, của hệ động thực vật có nhiều loại cây gỗ quý như: Da Hương, Lim, Sến, Chò.
"Nhiều loại tre nứa, song mây, nhiều loại dược liệu quý như Sa nhân, Sâm trần và. Mật ong Minh Hóa đã trở thành thứ đặc sản quý. Núi Rừng Minh Hóa còn là nơi trú ngụ, sinh sống của hàng trăm loài chim, thú, hổ, hưu, nai, lợn rừng, chén, cáo, sơn đương, gấu, khi. đặc biệt với di 92.643 ha núi đá vôi là một sa mạc đá vào loại lớn trên thế giới chứa đựng trong nó hàng trăm hang động, đây là một nụ lợi lớn về du lịch sinh thái và du lịch hang động và chứa đựng.
nguồn khoán sản quý phục vụ cho xây dựng cơ bản [4, tr3], Huyện Minh Hóa ở đầu nguồn các con sông, có độ cao trên 1. với mặt nước biển, do cấu tạo đặc biệt của địa hình núi đá vôi nên các sông suối ở đây nhiều và có độ dốc lớn. Ngoài hàng trăm con suối, Minh Hóa có 2 l3 sông chính sông Gianh và sông Nan đây là hai trong nhiều nguồn chính của sông Gianh. Hệ thống sông suối dây đặc, có đô dốc lớn lại chảy xen giữa những đãy núi đá vôi thậm chí có nhiều con suối chảy qua làng - núi đá chính đặc điểm đó dẫn đến địa hình Minh Hóa bị chia cắt thành nhiều mảng, việc đi lại bằng thuyền, bè măng không thực hiện được, đặc biệt là vào mùa mưa lũ nước sông dâng cao, nước chảy xiết.
Thời kỳ trước hoạt động di lại giao lưu của dân cư trong các vùng vào mùa mưa lũ hầu như ách tắc hoàn toàn. một trong những khó khăn lớn đối với người dân Minh Hóa. Hệ thống giao. thông đường bộ ở Minh Hóa do địa hình chia cắt rừng sâu núi cao nên không.
phát triển mạnh mẽ như ở đồng bằng ven biền. Sự đa dạng về thời tiết và núi rừng hùng vĩ là những điều kiện thuận lợi để con người nơi đây sinh sống, và khai thác các nguồn tài nguyên cũng như. có lối sống thích nghĩ phủ hợp hơn với mảnh đất này. Tình hình dân cư ở huyện Minh Hóa Minh Hóa là vùng đất có lịch sử văn hóa lâu đời, có dấu tích cư trú của người tiền sử, ít ra từ thời đại đồ đá giữa cách đây trên dưới vạn năm.
dấu tích ấy rất có ý nghĩa trong việc nghiên cứu thời kỳ tiền sử của dân tộc Việt Nam nói chung và của Minh Hóa nói riêng. Từ trước đến nay cư dân chủ nhân của vùng đất này là người Chứt. Thường sống ở các hang động, vì vậy họ còn có tên gọi là người hang động. Qua các cuộc chỉnh phục, mở rộng, cương vực của các triều đại phong kiến Việt Nam với nhiều lý do khác nhau.Các thành phần di cư khác đã đến cư trú tại vùng đất này, đó là những.
người lính theo quan trường di đánh giặc. Đó cũng là những người nông dân .do cuộc sống nơi quê cũ quá cơ cực, lâm vào cảnh đói khổ do sự bóc lột nặng nẻ của cường hào, địa chủ, do giặc dã nên đã bỏ quê từ các tỉnh Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa; từ các huyện Bồ Trạch, Quảng Trạch (Quảng Bình) tìm mảnh đất Minh Hóa giữa núi rừng Trường sơn sinh cơ lập nghiệp. quá trình phát triển kinh tế - xã hội, những cư dân đến cư trú muộn hơn trên 14 mảnh đất Minh Hóa chủ yếu sống bằng phương thức canh tác lúa nước. Họ sống tập trung ở các bãi bồi ven các con sông, các thung lũng nên buộc những.
cur dan bản địa phải đời khỏi nơi cư trú, di chuyển dần lên các vùng núi cao. Dân số Minh Hóa hiện có 51. Cùng sinh sống với người Việt còn có hai dân tộc ít người khác: Bru - Vân kiều và Chứt, thuộc hai nhóm ngôn ngữ: Việt - Mường và Môn - Khơ me. Dân cư ở Minh Hóa phân bố không đều, chủ yếu tập trung ở các vùng đất bằng phẳng, ven các con sông, con suối, các trục đường giao thông, các thung lũng, miễn núi cao dân cư thưa thớt.
Sống trên mảnh đất Minh Hóa có nhiều dân tộc. Mỗi dân tộc có một sắc thái riêng. Trải qua công cuộc lao động xây dựng quê hương, đấu tranh chống thiên nhiên, chống ngoại xâm, các cộng đồng dân tộc. đã hòa đồng, chung lưng, đấu cật cùng nhau vượt quá khó khăn gian khổ xây.
dựng cuộc sống trên quê hương mới. Qua bao thăng trằm lịch sử, các cộng. đồng dân tộc ở Minh Hóa vẫn giữ vững và phát huy tốt bản sắc văn hóa dân. Đời sống văn hóa vật chất của các dân tộc ở Minh Hóa rất phong phú, đa dạng: các tộc người dù ở vùng núi cao hay ven các sông suối.
đều biết làm nương, làm rẫy, trồng lúa và trong quá trình lao động sản xuất các tộc người ở. Minh Hóa luôn trao đổi kinh nghiệm với nhau. Ngày nay không chỉ người Kinh cây, bù làm thủy lợi trồng lúa nước mà các dân tộc ít người ở núi cao. cũng biết khai phá đất hoang ven sông suối để làm lúa nước đưa dần cuộc sống của mình, đi vào én định không phải du canh, du cư nhiều như trước.
Các dân tộc ở huyện Minh Hóa Quảng Bình là một tỉnh có nhiều tộc người thiểu số cư trú. Đây là nơi gặp gỡ, hội tụ của các tộc người thiểu số thuộc nhóm ngôn ngữ Việt- Mường. và nhóm ngôn ngữ Môn - Khơme. Thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơme và được gọi chung là dân tộc Bru-Vân Kiều có các nhóm tộc người như Vân Kiều, Trì, Măng Coong và 15 Khủa.
Thuộc nhóm ngôn ngữ Việt - Mường và được gọi chung là dân tộc. Chứt có các tộc người như Mày, Rục, Sách, Arem, Mã Liềng. Huyện Minh Hóa là địa bàn cư trú chủ yếu của các nhóm người thuộc đân tộc Chứt. Nếu xét về địa bản cư trú hiện nay của dân tộc Chứt cộng với.
những đặc thù ngôn ngữ của họ, thì chúng ta nhận thấy 3 nhóm địa phương: Mây, Sách, Rục sống tập trung và họ cũng có nhiều nét đặc trưng văn hóa. sần gũi với nhau hon so với người Arem và Mã liềng, Nhóm người Mày cư trú tập trung tại xã Dân Hóa và Trọng Hóa huyện Minh Hóa và sống xen cư với người Khùa và người Sách. Người Mày làm nương tẩy cũng rất hạn chế. Cuộc sống của họ chủ yếu phụ thuộc vào săn bắn và hái lượm ở trong rừng.
Theo số liệu UBMTTQ tỉnh thì hiện tại người Mày. có 199 hộ với 1039 người, cũng như người Arem người Mã liềng, người Mày cũng làm nhà sàn để ở nhưng đơn sơ và tam bợ. Đội ngũ thầy mo của người Mày khá phát triển, do đó một số loại hình về văn hóa văn nghệ dân gian của người Mày còn giữ được qua các ông thầy mo. Nhóm người Sách hiện cư trú tập trung ở huyện Minh Hóa tại các xã Dân Hóa, Thượng Hóa, Hóa Sơn, Hóa Hợp, Hóa Tiến, Trung Hóa, Hóa "Thanh, và một bộ phận nhỏ ở xã Thượng Trạch huyên Bồ Trạch.
Theo số liệu UBMTTO tỉnh thì người Sách có 209 hộ với 1140 nhân khẩu.