Chương 1 LANG DA LAL YEN TRONG ĐIỂN TRINHKIEN TRÚC TRUYEN THONG Thái quát chúng về loại ình kiến trúc lăng/miều mộ 1 (Quan nigm về làng âm, lãng miếu mộ. "Người xa vẫn thường có câu ng: "thứ nhất Dương cơ thứ ni Âm phái hư để nối lên vả tồ của tái nhỏ” cho người dã khuấ. Dương cơ là nơi ở cho "người sống còn âm phần là mồ mã cho người chế. Từ quan niệm rên la thấy, Việc dy nhật cho người dã khuấ à công việc etng rat quan trong Khong khác gì xây nhà cho người dang sống, bởi quan niệm "sống vể nổ vf md, ceed a ng vì cá bất cơm".
Dtô, lừ ngàn xưa, dù ở tầng lớp nào, là vua chứa, quan Iai hay những người bình dân cơ hàn đều cố gáng hết sứ dể làm sáo tổ chức việc “hậu sự" cho kiếp đời đã qua được chu đáo nhất, sao cho "mmổ xn mi dẹp” để rợn nghĩa vn ình với người di ể pha chân WO và cũng để yên lòng những "người đăng ống. Sin, Ho, ben là quy luật bt ig ii với muôn loài on vũ trụ. Cơn "người cũng không nằm ngoài quy luật ấy. Ngay từ tời xã xưa, cơn người do “hận thúc còn hạn chế nên chưa thế ý giả được cá hết là gì, nó như thế nào? ` đâu đó, đã có những con ngồi với suy nhĩ *ngông cưổng” muốn vượt rà "ngoài quy lui thường hằng của tạo hoá bằng việc i ùm thuốc trường sinh bất tực thoát tục tu tiên để mong cống ngần năm.
Song, cuối cùng vẫn phải ở vÉ vòng quay của cuộc dồi, tờ ạ ối thực tại "Mỗi dân tộc, mỗi tôn gi quan niệm v cái chốt như thế nào xẽ có một cách ứng xử tương ứng qua những nghỉ lễ khác nhau. Với dgo Pht, “sinh, Ido, "bệnh, tử là một cái vòng luân hồi chuyển vận không ngừng, không dứ, từ đồi nly qua di khá, kiếp này qua kiếp khác Từ đó dẫn tới một quan niệm suy suy lạc à: Sau kh chốt lính bổn xẽ rồi khỏi thể xác đầu tai ào kiếp khác. Con "người chấtđi chỉ có thể xá là hự nát,còn lỉnh hồn à hấ tử Linh hồn cân được thờ cũng |44,tr 0| tín gũi với tự tưởng của Pht giáo, người Việt quan niệm chết nghĩa là di xế thế gii bên kia, một thế giới cũng gắn giống với thể giới uần gian bối quan tần sao âm ty”. Do vậy, việc chọn một mảnh đất tối để ầm nhân mộ cho người đã khuấ là việc làm cắn thiết và quan trọng chỉ sau việc dựng "dương ‘cho người đang sống.
Bội din gian tn ring, am phần có ấn định tì con chấu mới thịnh vượng [43,tr HA] "hân mộ trong dân gian khá đ dạng và phong phú về cả hình dáng, kích thuốc tỷ thuộ vào đa ị xã hội và Khả năng kín tế. Với những người bình dân thì phần mộ khá đơn giữ, chủ yếu là mộ để. Ở những gia dịnh khá giả hoặc khơi bảng thì thường có bia mộ chí, những gia đình khác có thể cắm một tổng đã đùi hay đạt một viên gịch tuy cho ba để ánh dấu [42,tr I2, Với tổng lớp trên à vua chứa, quan lạ, với sự giàu sang và quyền lực, họ đã có những công trình khể công phụ, đẹp để với những chất liệu hẳn vững hơn như gach, dé lăng mộ của iêng minh Quy định chung của nhiề nơi trong nhân dân là "mổ "ồn, mi dài" Mã ở giả đoạn mới chôn cất gọi là mà. Mã thường cổ hình dáng “đi để phủ kín quan tài à cũng để đễ ác định phương hướng cho việc cải táng .Mồ là phần mộ sau khi ci táng, chôn cất nh viễn, gọn và dễ hảo quần [22, tr sh Đến nay, đã có khá nhiều nhà nghiên cứu đi sâu tìm hiểu loại hình kiến trúc cho kiếp đồi đã qua.
Song, về mặt thuật ngữ vẫn chưa có sự thống nhấi “Căng vẫn là lãng, nhưng, kh nào thì được gợi là lãng tấm, khi nào tì được gọi là lãng mộ hay miều mộ là những vấn dể cần dược làm sng tỏ ước khi đi su "nghiên cứu một kiến trúc ãng/niều mộ cụ thể. Theo Thiều Chữu gi thích tì Lãng là mã vua, nhà Tấn gi mã vua là Son”, nhà Hán tử di gọi là "lãng” [L7 ư 729]. Chỗ mồ mã nhà vúá gọi là lang tim (34, tr 147]. Như vậy, lãng tắm là để chỉ nơi yên ngh, hờ cứng và tưởng nhớ đến các vị vua chúa.
Nhưng theo Viện ngôn ngữ học giải thích trong cuốn "Tử điển tiếng ViệP thì Lãng mộ là mổ mà được xây cấ kiên cổ của vua “quan, nhà quyền quý hoặc một vĩ nhân |S3, tr 550|. So xính bai cách định nghĩa ‘6 lang mộ (hay lăng tôn) vừa nêu ta thấy, phải chăng còn có sự chưa thống nh? Bởi lãng mộ (hay ãng tâm) chỉ gắn với vua, chứa. Tuy nhiền ở cuốn “Từ “điển tiếng Việ thì thuật ngữ này Không chỉ dùng cho vua chứa mà được mở xông ra cả quan li những người cổ quyền cao chức trọng à cả những vĩ nhân, Nin vo thự tế của lịch sử phát iển loại hình kiến trúc ng mộ, ta thấy tảng từ thời Nguyễn về trước, nơi chôn cất của các vua quan dếu gọi là lãng nhự lang Ngô Quyền, lãng Phùng Hưng, Thọ lãng nhà Lý, lãng Trấn Thủ Độ, Vĩnh lãng, Chiều lãng thời nhà Lẻ rồi các lãng quận công thời Le - Trịnh như lãng «quan Thạc lang ho Ngo, lang Phạm Huy Binh, lang Phạm Đón Nghị cùng nhiều các ng mộ khác. Chỉ đến thấi Nguyễn với nh thần Nho giáo được đổy len đến định cao mới, yếu tổ Nho, Dịch học được tun (hũ một cách nghiền.
“gặ, tì bên cạnh phần mộ, nhà Nguyễn bổ sung thêm phần tấm điện để thờ. Pn tim dign ny, kh vua ca ống tĩ đó có thể còa là nơ ở, ngắm cảnh, nghỉ “ng, khỉ vua ang ha th ay đó làm ni tờ tự. Và, cũng từ thốt Nguyễn mới gi chúng lăng tấm. Nhữ vậy, ta thấy thuật ngữ “ang mg” hay “Lng sấu” chỉ dành cho nơi "cia wua Ki ho “tram tui”.
Còn nơ má táng của các quan li, những người cố chứ quyền, xét về quy mô, mới chỉ dùng lạ ở mức độ à *miếu mu" mà thôi "Nhà nghiên cứu văn hoá tuyển thống Trấn Lâm Biến trong cuốn "Mới cơn “đường tiếp cận lịch sử" cũng đã nêu tằng "ngoài sự duy trì, phát triển những kiến trúc đã tôn tại di tỏi Mạc thì một dạng kiến trúc mới được hình thành c4ểphục vụ cho tắn lớp có quyến lực và giàu có: Miểu mộ quận công” |, © 352]. Tuy nhiên, việc sử dụng thuật ngữ "lãng mớ” cho quanlạ xưa kia, cũng, như cho những bậc vĩ nhân ngày nay th thực chất chỉ là sự “Viết hađ" thuật ngữ cày để tiện cho việc gọi tên và cũng là để làm sang thêm cho ngườiđã khuất và cả người đang sng mà thôi 1. Điền trình loại hình kiến trúc lang/miền mộ Mỗi công nh kiến trúc ra dồi du ip ứng một chốc năng nhất định, huge je tung bởi mộ dạng tức cụ tệ, tiếng biệt à chỉ cần quan sát bằng "mắt hường găng có hề nhận ra. Gấn vối Pht giáo là ngũi chùa với Tạm quản ~ mộ biểu lượng mang yếu tổ Pệt uöế ấ cao, cũng hệ thốn tượng ùn biểu Biện cho các cương vị và chức năng của các kiếp tú.
ấn với tục thờ Thành "hàng làng là ngôi (nh với đầu đạo cong vú. Gần với việc ăn tín, tưởng iện, ghỉ nhổ, nhắc nhờ về công lao của người dã khuấ tối những người dang ing ci he gi theo là lang tấn hoặc langjniều mộ. Ngui rụ họ cho xy lồng nộ cồn là để đề cảty quyền và đặ vị xãhội của chính bọ Mỗi lãng mộ, day day oi như “i tượng” đạ điện chủ chính họ kh ùn vững và cả hi đã yên nghỉ ngân thụ cũng hư làm ính quang cho dồng họ và cơn ch “Việc nghiên cứu lãnglmiều mộ Quận công cấn phải đạt trang hệ thống của nó, nhằm giáp 1a có cái nhìn khách quan, thấuđầo tong sự đối ánh để thấy được nguyên nhân ra đồi và phát iển của một lai ình kiến trúc mới trong lịch siti trúc truyền thống Việ, gắn với những vấn dể lịch sử sã hội. Hệ thống lăng mộ ở nước la dã có từ rấ làu đồi.
Cúc tả liệu nghiên cứu Dân tộc học văn "hoá đã cho thấy, các ngôi mộ cổ ở nưốc ta có nhiều cách chôn cất khác nhau, "phù hợp ới quan niệm của mỗi tộc người ở những vùng miễn khác nha, “Từ ngàn sưa đến nay, voi nf tn mn We, ching ta vẫn nghĩ rồng có “một lổ chúng là Vua Hồng và mộ tổ nằm trên nối Nghĩa Lĩnh, Tuy nhiên, đến Hồng củỉlà nưi tưởng niệm mà kiến trúc hiện nay là của các ần tu sửa dưới thời Nguyễn muộn. Đồ à một cụm kiến trúc hoà vào khung cảnh nữ đá, cây cao vũng rung da iếp giáp với đồng bằng. Ngay cả đền thờ vua Thue Pin cong ‘ln chi a những kiến trúc trông niệm có quy mô như một đình làng lớn én thờ Phùng Hưng, đến và lãng Ngõ Quy la cánh đồng của một xóm nhỏ ở làng cổ Đường Lâm. Quy mô của chúng chỉ bằng những ngồi Tiếu hay chiếc nghề của xốm làng vớ những hoa văn tang tí dơn giản, đồ thờ “foáng thoáng ” cùng một vài tấm bịa mộ chí của thế kỷ XIX tựa như một đầt Lãng vua Định, vua Lê được te lạctrên ni Mã Yên với tấm bìa mộ chí có niên di thế kỹ XIX hòa vào khung cảnh núi rừng bạt ngàn mà ở nên lnh thiêng huyền bí hơn.
Bên cạnh đó là hai ngôi ến thờ ha vị vua vối quy mô khí lớn còn tông đỗ án chạm khắc có giá ị nghệ thuật cao. Xét rong tổng thể thì đó đều là những công tình kiến trúc khá lớn. Song, nếu tách riêng ra từng kiến trúc thành phấ thì quy mô của những công hình này vẫn không lớn hơn ‘ng định làng tong dân gian. Đến tời nhà Lý, việc sây dựng lãng mộ vẫn chứa được chú ý dồ rắng Đại Việt thực sự là một quốc gia độc Hp, ngang hàng với các quốc gia khác, Thời kj “ày, cấc ị vua khi bảng hà đều không có lang iêng.
Duy chỉ cổ vua Lý Thái Tổ là được ghí nhận vẻ việc táng ở Thọ lãng phủ Thiên Đức. Trong dĩ chiến của "mình.