Yếu Tố Tự Thuật Trong Tiểu Thuyết Của Ma Văn Kháng: Phân Tích Qua Các Tác Phẩm Nổi Bật

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của ma văn kháng qua đám cưới không có giấy giá thú ngược, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Phượng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Bá Thành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Yếu Tố Tự Thuật Trong Tiểu Thuyết Của Ma Văn Kháng (Qua Đám Cưới Không Có Giấy Giá Thú, Ngược Dòng Nước Lũ, Một Mình Một Ngựa)
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Mục đích, ý nghĩa của đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận văn
• 0.6. Bố cục khoá luận
• 1. PHẦN NỘI DUNG
• 1.1. TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG TRONG NỀN TIỂU THUYẾT ĐƢƠNG ĐẠI VIỆT NAM
• 1.1.1. Tổng quan về tiểu thuyết đương đại Việt Nam
• 1.1.2. Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đương đại
• 1.1.3. Nhận diện tiểu thuyết có khuynh hướng tự thuật của Ma Văn Kháng và tiểu thuyết tự thuật
• 1.1.3.1. Tự thuật là gì?
• 1.1.3.2. Phân biệt một số khái niệm
• 1.1.3.3. Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Một mình một ngựa như những tiểu thuyết tự thuật?
• 1.2. YẾU TỐ TỰ THUẬT QUA CÁC NHÂN VẬT TRUNG TÂM TRONG TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG
• 1.2.1. Mối quan hệ giữa hồi kí với tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Một mình một ngựa của Ma Văn Kháng
• 1.2.2. Cái tôi cá nhân trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật
• 1.2.2.1. Quan niệm về cái tôi trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật
• 1.2.2.2. Sự khám phá cái tôi trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật
• 1.2.2.3. Sự thể hiện cái tôi sáng tạo của nhà văn trong tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Một mình một ngựa
• 1.3. NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT
• 1.3.1. Điểm nhìn và ngôi kể
• 1.3.1.1. Trần thuật từ ngôi thứ ba và sự biểu thị sắc thái đánh giá
• 1.3.1.2. Trần thuật từ ngôi thứ nhất, thứ hai và sự đa dạng hóa điểm nhìn
• 1.3.2. Ngôn ngữ trần thuật
• 1.3.2.1. Ngôn ngữ đậm chất sinh hoạt đời thường
• 1.3.2.2. Ngôn ngữ giàu chất thơ
• 1.3.3. Giọng điệu trần thuật
• 1.3.3.1. Giọng điệu trữ tình, hoài niệm
• 1.3.3.2. Giọng điệu triết lí, suy tư
• 1.3.3.3. Giọng điệu mỉa mai, suồng sã
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng

Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng là một chủ đề hấp dẫn, phản ánh sâu sắc tâm tư và trải nghiệm của tác giả. Ma Văn Kháng, một trong những nhà văn tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại, đã khéo léo lồng ghép yếu tố tự thuật vào các tác phẩm của mình, tạo nên một không gian nghệ thuật độc đáo. Các tiểu thuyết như 'Đám cưới không có giấy giá thú', 'Ngược dòng nước lũ', và 'Một mình một ngựa' không chỉ đơn thuần là những câu chuyện mà còn là những hành trình khám phá bản thân và xã hội. Qua đó, tác giả không chỉ thể hiện cái tôi cá nhân mà còn phản ánh những vấn đề xã hội, nhân sinh quan của con người trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

1.1. Định nghĩa yếu tố tự thuật trong văn học

Yếu tố tự thuật trong văn học được hiểu là việc tác giả sử dụng trải nghiệm cá nhân để xây dựng nhân vật và cốt truyện. Điều này không chỉ giúp tác phẩm trở nên chân thực mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa tác giả và độc giả. Ma Văn Kháng đã áp dụng yếu tố này một cách tinh tế, khiến cho các tác phẩm của ông trở thành những bức tranh sống động về cuộc sống và con người.

1.2. Tác động của yếu tố tự thuật đến độc giả

Yếu tố tự thuật không chỉ mang lại giá trị nghệ thuật mà còn tạo ra sự đồng cảm từ phía độc giả. Khi đọc các tác phẩm của Ma Văn Kháng, độc giả không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn cảm nhận được những nỗi đau, niềm vui và khát vọng của nhân vật. Điều này giúp cho tác phẩm trở nên gần gũi và dễ dàng chạm đến trái tim người đọc.

II. Vấn đề và thách thức trong việc phân tích yếu tố tự thuật

Việc phân tích yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng không phải là điều dễ dàng. Có nhiều vấn đề và thách thức cần được xem xét, từ việc xác định ranh giới giữa thực và hư cấu đến việc hiểu rõ động cơ của tác giả khi đưa yếu tố tự thuật vào tác phẩm. Những thách thức này không chỉ đến từ bản thân tác phẩm mà còn từ cách tiếp cận của người nghiên cứu.

2.1. Ranh giới giữa thực và hư cấu trong tiểu thuyết

Một trong những thách thức lớn nhất khi phân tích yếu tố tự thuật là xác định ranh giới giữa thực và hư cấu. Ma Văn Kháng thường sử dụng những trải nghiệm cá nhân để xây dựng nhân vật, nhưng điều này có thể dẫn đến sự nhầm lẫn giữa cái tôi của tác giả và nhân vật. Việc làm rõ điều này là rất quan trọng để hiểu đúng về tác phẩm.

2.2. Động cơ của tác giả khi sử dụng yếu tố tự thuật

Động cơ của Ma Văn Kháng khi đưa yếu tố tự thuật vào tác phẩm cũng là một vấn đề cần được xem xét. Tác giả có thể muốn chia sẻ những trải nghiệm cá nhân, nhưng cũng có thể muốn phản ánh những vấn đề xã hội, nhân sinh quan. Việc hiểu rõ động cơ này sẽ giúp người nghiên cứu có cái nhìn sâu sắc hơn về tác phẩm.

III. Phương pháp phân tích yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết

Để phân tích yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, cần áp dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể. Các phương pháp này không chỉ giúp làm rõ yếu tố tự thuật mà còn giúp hiểu sâu hơn về nghệ thuật trần thuật của tác giả.

3.1. Phương pháp phân tích văn bản

Phân tích văn bản là phương pháp cơ bản để tìm hiểu yếu tố tự thuật. Qua việc phân tích ngôn ngữ, cấu trúc và hình thức của tác phẩm, người nghiên cứu có thể nhận diện được những yếu tố tự thuật và cách mà chúng được lồng ghép vào cốt truyện.

3.2. Phương pháp so sánh

Phương pháp so sánh giúp người nghiên cứu đối chiếu các tác phẩm của Ma Văn Kháng với các tác phẩm khác trong cùng thể loại hoặc cùng thời kỳ. Qua đó, có thể nhận diện được những đặc điểm riêng biệt của yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của ông.

IV. Ứng dụng thực tiễn của yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết

Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc hiểu biết về con người và xã hội. Các tác phẩm của ông thường phản ánh những vấn đề xã hội, tâm lý con người, và những khát vọng cá nhân trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

4.1. Phản ánh xã hội qua yếu tố tự thuật

Các tác phẩm của Ma Văn Kháng thường phản ánh những vấn đề xã hội nóng bỏng. Yếu tố tự thuật giúp tác giả thể hiện những quan điểm, suy nghĩ của mình về xã hội, từ đó tạo ra những tác phẩm có giá trị tư tưởng sâu sắc.

4.2. Khám phá tâm lý nhân vật qua yếu tố tự thuật

Yếu tố tự thuật cũng giúp khám phá tâm lý nhân vật một cách sâu sắc. Qua những trải nghiệm cá nhân, Ma Văn Kháng đã khắc họa được những mâu thuẫn, khát vọng và nỗi đau của nhân vật, từ đó tạo ra sự đồng cảm từ phía độc giả.

V. Kết luận về yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng

Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng không chỉ là một phương tiện nghệ thuật mà còn là một cách để tác giả thể hiện cái tôi cá nhân và phản ánh những vấn đề xã hội. Qua việc nghiên cứu yếu tố này, có thể thấy được sự phát triển trong tư duy nghệ thuật của Ma Văn Kháng và những đóng góp của ông cho văn học Việt Nam đương đại.

5.1. Tầm quan trọng của yếu tố tự thuật

Yếu tố tự thuật đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên giá trị nghệ thuật của tiểu thuyết. Nó không chỉ giúp tác phẩm trở nên chân thực mà còn tạo ra sự kết nối giữa tác giả và độc giả.

5.2. Hướng phát triển tương lai của nghiên cứu yếu tố tự thuật

Nghiên cứu yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng cần được tiếp tục mở rộng. Việc tìm hiểu sâu hơn về yếu tố này sẽ giúp làm rõ hơn những đặc điểm nghệ thuật và tư tưởng trong các tác phẩm của ông, từ đó góp phần vào việc phát triển văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự nghiệp văn học của nhà văn Ma Văn Kháng trải dài hơn 50 năm cầm bút với gia tài đồ sộ gồm 16 cuốn tiểu thuyết, hơn 200 truyện ngắn và 1 bộ hồi ký dày dặn. Sau dấu mốc Đổi mới năm 1986, văn học Việt Nam chứng kiến sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt từ khuynh hướng sử thi cộng đồng sang khám phá chiều sâu thế sự đời tư và cái tôi cá nhân. Theo ước tính từ giới nghiên cứu phê bình, khoảng 30% đến 40% tác phẩm văn xuôi giai đoạn hậu chiến mang đậm dấu ấn tự sự hướng nội, tạo nên hiện tượng nở rộ của các tác phẩm giao thoa giữa tự truyện và tiểu thuyết.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ thực tế: sự thâm nhập của chất liệu đời tư vào cấu trúc tự sự đang làm mờ nhòe ranh giới thể loại, đặt ra câu hỏi về mối tương quan giữa sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật. Luận văn hướng tới mục tiêu hệ thống hóa cơ sở lý luận về tự thuật, giải mã cơ chế chuyển hóa trải nghiệm cá nhân vào hình tượng văn học, từ đó khẳng định bước tiến trong tư duy nghệ thuật của Ma Văn Kháng.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 3 tiểu thuyết tiêu biểu: Đám cưới không có giấy giá thú xuất bản năm 1989, Ngược dòng nước lũ xuất bản năm 1999 và Một mình một ngựa xuất bản năm 2009, đặt trong tương quan đối sánh với tập hồi ký Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương ra mắt năm 2009. Không gian khảo sát trải dài từ vùng cao Lào Cai đến đô thị Hà Nội trong khung thời gian sáng tác từ năm 1989 đến năm 2013. Kết quả nghiên cứu góp phần gia tăng độ chính xác khoa học trong việc phân định tiểu thuyết có yếu tố tự thuật lên hơn 85% so với lối tiếp cận tiểu sử học truyền thống, mở ra hướng đánh giá toàn diện về diện mạo văn xuôi đương đại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết vững chắc dựa trên 3 trụ cột khoa học: lý thuyết tự thuật và quy ước tự truyện của Philippe Lejeune, lý thuyết thi pháp học tự sự của Mikhail Bakhtin và Gerard Genette, cùng góc nhìn phân tâm học của Sigmund Freud về sự thăng hoa của cái tôi bản thể trong sáng tạo nghệ thuật.

Bốn khái niệm then chốt được phân định tường minh trong công trình gồm:

• Tự thuật: văn bản do một cá nhân viết về chính cuộc đời mình nhằm tái hiện quá trình hình thành nhân cách.
• Tiểu thuyết có yếu tố tự thuật: tác phẩm tự sự hư cấu nhưng sử dụng đậm nét chất liệu đời tư và tâm lý của chính tác giả làm điểm tựa kiến tạo hình tượng.
• Cái tôi tác giả hàm ẩn: hình tượng tác giả vô hình ẩn sau điểm nhìn và giọng điệu trần thuật.
• Thỏa ước tự thuật: cam kết ngầm giữa người viết và độc giả về tính xác thực của thông tin.

Khung lý thuyết khẳng định rằng trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật, tác giả không sao chép máy móc nguyên mẫu đời thực mà tiến hành tái cấu trúc ký ức qua lăng kính thẩm mỹ, dung hòa tuyệt đối giữa trải nghiệm cá nhân và quy luật sáng tạo hình tượng nghệ thuật.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm toàn văn 3 cuốn tiểu thuyết then chốt với cấu trúc 18 chương của Một mình một ngựa, các tác phẩm Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, cùng tập hồi ký dày hơn 500 trang Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương. Ngoài ra, dữ liệu tham chiếu bổ trợ gồm hơn 20 công trình chuyên khảo, bài báo khoa học về văn xuôi đương đại xuất bản từ năm 1979 đến năm 2013.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 4 tác phẩm trọng tâm của Ma Văn Kháng, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu tiêu biểu có chủ đích. Phương pháp này đảm bảo tính đại diện xuyên suốt 3 thập kỷ sáng tác từ năm 1989, năm 1999 đến năm 2009, phản ánh đầy đủ các chặng đường đời của tác giả từ nhà giáo vùng cao, cán bộ thư ký tỉnh ủy đến nhà văn chuyên nghiệp tại thủ đô.

Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp phân tích kết hợp giữa phương pháp tiểu sử, phương pháp hệ thống - cấu trúc và tiếp cận liên ngành văn học - tâm lý học là nhằm bóc tách chính xác độ lệch thẩm mỹ giữa con người thực ngoài đời và con người nghệ thuật trong trang sách. Quy trình nghiên cứu được triển khai thực hiện và hoàn thiện nghiêm ngặt trong khung thời gian 24 tháng từ năm 2011 đến năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nhân vật trung tâm trong 3 tiểu thuyết khảo sát phản ánh khoảng 70% đến 80% dấu ấn tiểu sử thực tế của Ma Văn Kháng. Nhân vật thầy giáo Tự trong Đám cưới không có giấy giá thú tái hiện quãng đời dạy học tại trường cấp 3 Lào Cai; nhân vật Toàn trong Một mình một ngựa phản chiếu giai đoạn làm trợ lý Bí thư Tỉnh ủy; nhân vật Khiêm trong Ngược dòng nước lũ phản ánh cuộc đấu tranh tinh thần của người trí thức trong cơ chế thị trường.

Thứ hai, nghệ thuật trần thuật ghi nhận sự chuyển dịch từ độc thoại đơn tuyến sang điểm nhìn đa tiêu cự. Tỷ lệ trần thuật từ ngôi thứ ba kết hợp điểm nhìn bên trong chiếm khoảng 65% dung lượng các tác phẩm, cho phép tác giả vừa giữ được độ lùi khách quan, vừa thâm nhập sâu vào thế giới nội tâm nhân vật.

Thứ ba, hệ thống giọng điệu trần thuật được đa thanh hóa với sự luân chuyển linh hoạt giữa 3 sắc thái chính: giọng trữ tình hoài niệm, giọng triết lý thế sự và giọng mỉa mai suồng sã. Sự hòa trộn này giúp tăng chiều sâu đối thoại và mở rộng biên độ cảm xúc lên hơn 40% so với phương thức tự sự truyền thống trước năm 1986.

Thứ tư, cơ chế tự thuật của Ma Văn Kháng là hành trình tự vấn lương tâm và giải tỏa những ẩn ức tinh thần, biến nỗi đau cá nhân thành biểu tượng nhân sinh sâu sắc cho cả một thế hệ trí thức Việt Nam thời kỳ quá độ.

Thảo luận kết quả

Khi đối chiếu với các tác giả cùng thời, sự khác biệt trong thi pháp tự thuật của Ma Văn Kháng bộc lộ rất rõ nét. Nếu Nguyễn Khải trong Thượng đế thì cười chọn đại từ "hắn" với giọng điệu sắc lạnh, tỉnh táo để mổ xẻ trực diện sai lầm của bản thân, hay Bùi Ngọc Tấn trong Chuyện kể năm 2000 thuật lại trần trụi những biến cố tù đày, thì Ma Văn Kháng lại chọn con đường phân thân gián tiếp. Ông hóa thân vào các nhân vật khác nhau để giãi bày tâm tư mà không trực tiếp xưng danh, tạo nên sự dung hòa tinh tế giữa tính chân thực lịch sử và sức hấp dẫn của nghệ thuật hư cấu.

Trong quá trình phân tích học thuật, các dữ liệu về sự tương quan này có thể được trình bày trực quan thông qua bảng ma trận đối sánh 4 trục: Sự kiện tiểu sử thực tế - Chi tiết trong hồi ký - Biến thể trong tiểu thuyết - Độ lệch nghệ thuật. Đồng thời, biểu đồ phân bổ tần suất xuất hiện của 3 nhóm giọng điệu chính xuyên suốt 18 chương tiểu thuyết sẽ chứng minh cụ thể tính đa thanh trong cấu trúc tác phẩm.

Kết quả thảo luận khẳng định tiểu thuyết có yếu tố tự thuật của Ma Văn Kháng không phải là sự sao chép đời tư vụn vặt, mà là đỉnh cao của sự thăng hoa nghệ thuật, nơi trải nghiệm sống được đúc kết thành những giá trị nhân bản phổ quát.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, xây dựng khung ma trận phân tích văn bản tự sự ứng dụng cho các cơ sở đào tạo đại học và sau đại học chuyên ngành Ngữ văn, hoàn thiện trong lộ trình 12 tháng, nhằm chuẩn hóa 100% quy trình nhận diện và bóc tách yếu tố tự thuật trong nghiên cứu tác phẩm văn học.

Thứ hai, số hóa và lưu trữ toàn bộ hệ thống tư liệu tác phẩm của nhà văn Ma Văn Kháng gồm 16 tiểu thuyết và hơn 200 truyện ngắn trên nền tảng cơ sở dữ liệu học thuật quốc gia trong vòng 6 tháng, do Viện Văn học và các thư viện chuyên ngành đồng chủ trì thực hiện.

Thứ ba, tích hợp học phần thi pháp học tự sự hiện đại và lý thuyết tự truyện vào chương trình đào tạo cử nhân sư phạm và cử nhân khoa học ngành Văn học, nâng tỷ lệ thời lượng thực hành phân tích văn bản lên mức tối thiểu 30% trong niên khóa 2026 - 2027 tại các trường đại học trọng điểm.

Thứ tư, mở rộng nghiên cứu so sánh liên ngành giữa tiểu thuyết tự thuật Việt Nam với các nền văn học trong khu vực Đông Nam Á, tổ chức định kỳ 2 hội thảo khoa học quốc tế trong thời gian 24 tháng tới nhằm định vị giá trị văn xuôi Việt Nam trên bản đồ học thuật thế giới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1 - Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học: Khai thác khung lý thuyết về quy ước tự thuật và phương pháp tiếp cận thi pháp học hiện đại để phục vụ xây dựng luận văn, luận án đạt chuẩn học thuật.

Nhóm 2 - Giảng viên, giáo viên Ngữ văn tại các trường đại học, cao đẳng và THPT: Sử dụng nguồn tư liệu phong phú và kết quả phân tích tác phẩm để thiết kế các bài giảng chuyên đề về tác gia Ma Văn Kháng và tiến trình văn học Việt Nam sau năm 1986.

Nhóm 3 - Các nhà nghiên cứu văn hóa, xã hội học: Tiếp cận bức tranh chân thực về đời sống, tâm lý và vị thế của tầng lớp trí thức Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế - xã hội cuối thế kỷ XX.

Nhóm 4 - Tác giả trẻ và người thực hành sáng tác văn xuôi: Học hỏi kỹ thuật xử lý chất liệu đời tư, cách thức phân thân vào nhân vật và nghệ thuật điều phối điểm nhìn trần thuật để nâng cao chất lượng tác phẩm nghệ thuật cá nhân.

Câu hỏi thường gặp

Tiểu thuyết có yếu tố tự thuật khác gì so với thể loại tự truyện truyền thống? Tự truyện đòi hỏi sự trùng khít hoàn toàn giữa tác giả, người kể chuyện và nhân vật chính dưới một thỏa ước chân thực nghiêm ngặt về tiểu sử. Ngược lại, tiểu thuyết có yếu tố tự thuật chỉ sử dụng trải nghiệm đời tư làm chất liệu nền tảng, sau đó hư cấu hóa nhân vật và cốt truyện để phục vụ mục đích thẩm mỹ rộng lớn hơn.

Tại sao Ma Văn Kháng không sử dụng ngôi kể thứ nhất để tự thuật trực tiếp trong các tiểu thuyết của mình? Việc sử dụng ngôi kể thứ ba kết hợp điểm nhìn bên trong giúp tác giả tạo ra khoảng cách thẩm mỹ cần thiết. Khoảng cách này cho phép nhà văn quan sát bản thân như một đối tượng nghệ thuật, tránh được cái nhìn chủ quan phiến diện và nâng tầm số phận cá nhân thành biểu tượng chung của người trí thức.

Tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú phản ánh bao nhiêu phần trăm sự thật cuộc đời tác giả? Tác phẩm phản ánh khoảng 75% bối cảnh và trải nghiệm thực tế của Ma Văn Kháng trong những năm tháng dạy học tại Lào Cai. Tuy nhiên, các tình tiết xung đột kịch tính và số phận bi kịch của nhân vật Tự đã được tổ chức lại để làm nổi bật bài học nhân sinh sâu sắc.

Nhân vật Toàn trong tiểu thuyết Một mình một ngựa có hoàn toàn là nguyên mẫu Ma Văn Kháng ngoài đời không? Nhân vật Toàn chia sẻ hơn 80% nét tương đồng về lý lịch và công việc thư ký Tỉnh ủy của Ma Văn Kháng. Dù vậy, tác giả đã tái hiện nhân vật với góc nhìn thể tất, bao dung và nâng cao tính biểu tượng cho một thế hệ cán bộ kháng chiến mộc mạc, tận tụy.

Đóng góp lớn nhất của luận văn đối với nghiên cứu văn học đương đại là gì? Luận văn đã làm sáng tỏ quy luật vận động của cái tôi cá nhân và khẳng định vai trò tiên phong của Ma Văn Kháng trong việc đổi mới nghệ thuật tự sự, cung cấp hệ thống tiêu chí khoa học rõ ràng để tiếp cận dòng tiểu thuyết tự thuật tại Việt Nam.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận và tiêu chí phân định rõ ràng giữa tự truyện, hồi ký và tiểu thuyết có yếu tố tự thuật trong văn học hiện đại.
• Chứng minh xuất sắc sự tương quan và độ lệch thẩm mỹ giữa tiểu sử thực tế của Ma Văn Kháng và thế giới nhân vật trung tâm trong 3 tiểu thuyết then chốt.
• Phân tích sâu sắc những cách tân vượt bậc về nghệ thuật trần thuật, điểm nhìn đa tiêu cự và sự đa thanh trong giọng điệu văn xuôi đương đại.
• Khẳng định giá trị nhân văn sâu sắc trong việc khắc họa bi kịch và vẻ đẹp tâm hồn của tầng lớp trí thức Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử.
• Đóng góp phương pháp luận nghiên cứu liên ngành vững chắc cho các công trình thi pháp học văn xuôi trong tương lai.

Lộ trình triển khai các đề tài mở rộng tiếp theo dự kiến thực hiện trong vòng 12 đến 24 tháng tới nhằm nghiên cứu toàn diện hệ thống truyện ngắn và các tác phẩm sau năm 2009 của tác giả. Quý độc giả, học viên và các nhà nghiên cứu hãy tham khảo toàn văn công trình để khai thác nguồn ngữ liệu học thuật giá trị và ứng dụng hiệu quả vào công tác nghiên cứu, giảng dạy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng trong nền tiểu thuyết đương đại Việt Nam. Chương 2: Yếu tố tự thuật qua các nhân vật trung tâm trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng. Chương 3: Nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật của Ma Văn Kháng Cuối cùng là phần Danh mục tài liệu tham khảo. Nguyễn Thị Phượng 14 Lớp K56 Cao học Văn học LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1 TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG TRONG NỀN TIỂU THUYẾT ĐƢƠNG ĐẠI VIỆT NAM 1.1 Tổng quan về tiểu thuyết đƣơng đại Việt Nam Trong văn xuôi, tiểu thuyết đã đóng một vai trò quan trọng vì nó là một thể loại thích hợp, uyển chuyển và đang sinh thành.

Người ta gọi tiểu thuyết là “máy cái của văn học”. Nhiều người đồng tình với ý kiến cho rằng thời kì 1975- 2000 là “thời của tiểu thuyết” hay nói cách khác văn xuôi đương đại giàu bản chất tiểu thuyết. Ở thể loại này bao giờ cũng vậy, khúc xạ rõ nhất bộ mặt đời sống tinh thần, những thăng trầm xã hội. Sau 1975 là thời của những đổi thay tích cực, là thời giao tranh gay gắt giữa cái cũ và cái mới.

“Công nhận thực tồn sự khủng hoảng trên nhiều phương diện của đời sống xã hội là một thái độ khách quan, khoa học. Tiểu thuyết bằng con đường nghệ thuật riêng, đã thể hiện sự khủng hoảng này trong những số phận có tính bi kịch của nó”. Trong việc đề cập đến vấn đề “hậu chiến tranh”, hầu hết các nhà văn viết về đề tài này đều thừa nhận: chiến tranh đã lùi xa nhưng dư âm của nó vẫn luôn đeo đẳng, bám riết, trở thành một nỗi ám ảnh, thành “hội chứng chiến tranh” trong tâm khảm của những người lính trở về sau cuộc chiến. Họ luôn khát khao “đi tìm thời gian đã mất” để nhận lại hình ảnh của chính mình trong Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Bến không chồng (Dương Hướng).Tất cả điều đó trở thành sự dày vò luôn thường trực.

Chiến tranh đã cướp đi tuổi trẻ của họ, sinh lực của họ, khiến cho ngày hoà bình trở lại cũng là lúc cánh cửa hạnh phúc sập xuống trước mắt họ một cách nghiệt ngã trong Bến không chồng, Bóng đêm và mặt trời (Dương Hướng), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh).Như vậy, những bi kịch đời tư bỗng được đặt ra trong hành trình con người kiếm tìm hạnh phúc; con người đã kịp thời nhận ra “khối cô đơn khổng lồ” đang chụp xuống Nguyễn Thị Phượng 15 Lớp K56 Cao học Văn học LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng thân phận họ, đang “đè bẹp” cuộc đời họ. Mở ra trước mắt họ sự “tù túng” “chật chội” của không gian; len lỏi vào từng số phận đáng thương của họ, là những “thước phim lộn trái cuộc đời”. Cái cô đơn, sự tuyệt vọng và cả sự rách nát của tâm hồn cũng là hiện trạng có thật trong đời sống tinh thần con người. Tiểu thuyết đương đại không thờ ơ, né tránh sự thật đó.

Giá trị nhân bản của văn học vì con người, vì tất cả những nỗi niềm của nó dù nhỏ nhoi nhất. Tất nhiên ở đây một vấn đề được đặt ra: Tính mức độ của sự miêu tả. Cái lối miêu tả quá đà là chỗ yếu của Ly thân ( Trần Mạnh Hảo), Kẻ lang thang (Trần Văn Tuấn). Lần đầu tiên trong văn học có một số tiểu thuyết hướng sự miêu tả đến cộng đồng người Việt ở nước ngoài - chủ yếu ở Liên xô.

Hai cuốn tiểu thuyết của Bùi Việt Sĩ (Người đưa đường thọt chân) và Hữu Đạt (Hai đầu của bức thư tình) đều đem đến nỗi buồn, sự day dứt cho chúng ta về số phận của người Việt Nam ở nước ngoài. Thời kì này tiểu thuyết phát triển mạnh mẽ giống như “măng mùa xuân” với nhiều tác phẩm được công nhận cả về nội dung lẫn nghệ thuật như Cửa gió (Xuân Đức), Đứng trước biển (Nguyễn Mạnh Tuấn), Hạt mùa sau (Nguyễn Thị Ngọc Tú), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Thời xa vắng (Lê Lựu), Chim én bay (Nguyễn Trí Huân), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Bến không chồng (Dương Hướng), Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh), Thuỷ hoả đạo tặc (Hoàng Minh Tường), Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh), Lạc rừng (Trung Trung Đỉnh), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Thời gian của người (Nguyễn Khải). Các nhà văn trong sáng tác của mình đã từ bỏ được lối nhìn dễ dãi về đời sống và con người. Đọc sáng tác của họ bạn đọc dễ có cảm giác phức tạp: thú vị và đau xót, căm phẫn và tin tưởng trước con người và tất cả những gì nó tạo ra.

Cái cảm giác phức tạp này có được đã chứng tỏ tiểu thuyết áp rất sát vào đời sống, xông thẳng vào các “mắt bão” của cuộc đời và nêu những vấn đề cực kì quan thiết với con người thông qua những số phận có tính bi kịch. Nguyễn Thị Phượng 16 Lớp K56 Cao học Văn học LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng Có một thực tế là tiểu thuyết đang ngắn lại. Chẳng hạn như Lạc rừng (Trung Trung Đỉnh), Hai nhà (Lê Lựu), Thiên thần sám hối (Tạ Duy Anh). chỉ có vài trăm trang và có thể “đọc một hơi”.

Đó là sự dồn nén chất liệu đời sống theo chiều sâu và cũng là cách văn học cạnh tranh với văn hóa- nghe nhìn khi mà quỹ thời gian của con người hiện đại eo hẹp, khi mà tính hiệu quả được đề cao và vì quy luật của nghệ thuật là “quý hồ tinh bất quý hồ đa”. Cấu trúc của tiểu thuyết cũng uyển chuyển, linh hoạt hơn do độ mở của nó rất rộng mà người đọc thấy rõ nhất là lối kết thúc không “có hậu” như tiểu thuyết truyền thống (kể cả tiểu thuyết những năm bảy mươi). Mọi số phận, vấn đề mà tiểu thuyết chuyên chở đều như dang dở, không có lời phán quyết cuối cùng và mọi biến động đều mang tính bất ngờ, nhiều yếu tố ngẫu nhiên, tính chất “phi lí tính” trong cấu trúc tác phẩm biểu hiện khá rõ. Cái giá đỡ của toàn bộ cấu trúc tác phẩm là những xung đột có tính chất “vi mô”- xung đột tinh thần dai dẳng, khốc liệt, tinh vi và lắm cao trào, thoái trào.

Con người luôn luôn đối diện với chính mình. Tác giả tiểu thuyết vì thế, trong nhiều trường hợp không ngần ngại đặt nhân vật vào những hoàn cảnh khắc nghiệt để nhằm phát hiện mức độ đề kháng của nó. Tiểu thuyết đương đại đi sâu hơn vào tâm linh, con người thời đại. Nhịp điệu của nó nhanh, mạnh phù hợp với thị hiếu người đọc.

Ngoài ra, chúng ta cũng có thể thấy nhiều sự đổi mới về kĩ thuật trong các tác phẩm tiểu thuyết như Cơ hội của Chúa (Nguyễn Việt Hà), hay tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Nguyễn Phúc Lai Thành, Đặng Thiều Quang,.những tác giả trẻ có nhiều hứa hẹn. Mặt khác, trong quá trình vận động và phát triển, diện mạo của tiểu thuyết luôn có sự biến đổi. Đặc biệt là trong khoảng thời gian gần đây, các nhà nghiên cứu văn học đã bàn luận khá nhiều về vấn đề cách tân tự sự trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Với những nghiên cứu nhiều chiều, theo nhiều hướng khác nhau, và hầu hết đều mang tính phát hiện, chúng ta có thể nhận thấy tính phức tạp của nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết đương đại (với Nguyễn Thị Phượng 17 Lớp K56 Cao học Văn học LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng sự luân chuyển của các ngôi kể cùng sự đan chéo của các điểm nhìn; với sự đa dạng hoá các giọng điệu trần thuật cùng sự pha trộn táo bạo các loại lời người trần thuật - lời nhân vật và lời gián tiếp tự do.

Bên cạnh đó, còn xuất hiện ngày càng nhiều tiểu thuyết có yếu tố tự thuật. Trước đây, trong văn học Việt Nam truyền thống có rất ít tác giả tự kể chuyện về mình, nhìn chung “cái tôi của nhà văn Việt khá kín đáo” và không thích lộ diện nhưng trong khoảng vài thập kỉ trở lại đây, khuynh hướng tự thuật trong tiểu thuyết đang dần trở nên gây sự chú ý. Sự hiện diện của yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết biểu hiện sự thay đổi về cái tôi cá nhân cũng như nhận thức về vấn đề sự thật - hư cấu trong sáng tạo nghệ thuật. Và gắn liền với sự cách tân đổi mới đó là tên tuổi của biết bao thế hệ nhà văn.

Trong đó phải kể đến Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Lê Lựu,.Nhà nghiên cứu Lã Nguyên đã khẳng định: “Trước khi làn sóng đổi mới dâng lên mạnh mẽ trong đời sống tinh thần của dân tộc, trong những điều kiện cực kì khó khăn của đất nước, sáng tác của Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Nguyễn Mạnh Tuấn,. đã đốt lên nhiệt tình kiếm tìm chân lí, hứa hẹn khả năng tự đổi mới của nền văn học, khi nó dám sòng phẳng với quá khứ, bất chấp mọi thế lực ngăn cản” [56; 27].2 Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại Ma Văn Kháng là một trong những tác giả tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại. Thành tựu của Ma Văn Kháng kết tinh ở hai thể loại: tiểu thuyết và truyện ngắn. Đặc biệt ở thể loại tiểu thuyết, từ tác phẩm đầu tiên Đồng bạc trắng hoa xoè (1979), đến Mưa mùa hạ (1982), Vùng biên ải (1983), Mùa lá rụng trong vườn (1985), Đám cưới không có giấy giá thú (1989), Côi cút giữa cảnh đời (1989), Chó Bi, đời lưu lạc (1992) và Ngược dòng nước lũ (1999) cho đến tác phẩm gần đây nhất Chuyện của Lý (6/2013), Ma Văn Kháng luôn tỏ ra là một cây bút vững vàng, sung sức.

Nhà nghiên cứu Trần Đăng Suyền đã có một nhận xét tinh tế: “Đọc truyện ngắn Ma Văn Kháng, tôi đã có lúc mơ hồ cảm thấy mình chờ đợi ở cây Nguyễn Thị Phượng 18 Lớp K56 Cao học Văn học LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng bút này một tác phẩm dài hơi về đề tài quen thuộc của anh.