MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Ngày nay, vấn đề việc làm đang là nhu cầu bức thiết của nhiều quốc gia đặc biệt là những quốc gia đang phát triển, nơi có nguồn nhân lực dồi dào trong khi nền kinh tế phát triển chưa cao, do đó sẽ không có sự tương xứng về mối quan hệ cung – cầu ở thị trường lao động trong phạm vi một quốc gia. Vấn đề việc làm luôn được quan tâm cho mọi nguồn nhân lực nhất là nguồn nhân lực có trình độ đại học – cao đẳng. Trong hệ thống giáo dục thì giáo dục đại học có tác động mạnh mẽ đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia.
Ở giai đoạn hiện nay, khi khoa học công nghệ tiến bộ vượt bậc, kinh tế tri thức đang hình thành và phát triển thì sứ mạng đào tạo nhân lực của trường đại học, việc khai thác và sử dụng các sản phẩm của giáo dục ở Việt Nam đang là đề tài thu hút sự quan tâm đặc biệt của toàn xã hội. Chiến lược phát triển giáo dục năm 2011 – 2020 của Chính phủ đã xác định mục tiêu đào tạo của giáo dục đại học là [36]: “Đào tạo ra những con người có năng lực sáng tạo, tư duy độc lập, trách nhiệm công dân, đạo đức và kỹ năng nghề nghiệp, năng lực ngoại ngữ, kỷ luật lao động, tác phong công nghiệp, năng lực tự tạo việc làm và khả năng thích ứng với những biến động của thị trường lao động…”. Nhận thức sâu sắc về việc đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng với yêu cầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa của đất nước, trong những năm qua, bằng những nỗ lực có thể, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội đã thực hiện nhiều giải pháp nhằm nâng cao chất lượng đào tạo: cập nhật chương trình, giáo trình đào tạo theo hướng hiện đại; tích cực đổi mới phương pháp dạy học; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong soạn giảng, áp dụng sơ đồ tư duy, tăng cường thực hành, thực tập, tổ chức các câu lạc bộ tuổi trẻ sáng tạo, chú trọng giáo dục cho sinh viên những kỹ năng mềm về giao tiếp, xử lý tình huống, ngoại ngữ, tin học, khuyến khích sinh viên tham gia nghiên cứu khoa học… Chính vì thế, sinh viên ngày càng trở nên hiểu biết, có kiến thức cơ bản, kiến thức chuyên ngành và những kỹ năng cần thiết để trở thành người lao động tốt sau khi tốt nghiệp. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hàng năm, khảo sát sinh viên sau tốt nghiệp là việc làm quan trọng đối với mỗi nhà trường, là một trong những tiêu chí của công tác kiểm định chất lượng các trường đại học, cao đẳng theo điều lệ trường đại học và hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Trong thời gian vừa qua, đã có nhiều nghiên cứu về thực trạng việc làm của sinh viên như [37]: Vào năm 1999, điều tra sinh viên tốt nghiệp trong 51 trường đại học, cao đẳng (trong đó có 2 đại học quốc gia và 3 đại học vùng) với số sinh viên tốt nghiệp là 20. Kết quả điều tra cho thấy tỷ lệ chung sinh viên có việc làm là 72,47% và chưa có việc làm là 27,53%. Sau đó đến năm 2008, theo thống kê chương trình việc làm của Báo Người Lao động thì bình quân cứ 100 lao động tốt nghiệp Đại học đến đăng ký tìm việc làm thì có khoảng 80% không tìm được việc làm trong 3 tháng đầu sau khi ra trường, 50% thất nghiệp trong thời gian 6 tháng đầu và 30% sau 1 năm. Hay theo kết quả điều tra mới nhất vào năm 2014 của trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh thì chỉ có 40% sinh viên của trường tìm được việc làm trong 6 tháng sau khi tốt nghiệp và sau 1 năm con số này tăng lên khoảng 70%.
Theo thống kê trên phạm vi cả nước của Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2008 [37] thì cả nước chỉ có khoảng 25 trường có tỷ lệ trên 60% sinh viên ra trường tìm được việc làm đúng ngành nghề đào tạo, chủ yếu tập trung ở các trường thuộc lĩnh vực tự nhiên như: Đại học Y dược, Đai học Ngoại thương, Học viện Ngân hàng, Đại học Kinh tế. Tỷ lệ này thấp hơn ở các trường thuộc khối ngành khoa học xã hội như: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Luật, Học viện Hành chính Quốc gia. Như vậy, để định hướng và hoàn thiện chương trình đào tạo, công tác đào tạo sát thực hơn với yêu cầu của đời sống xã hội thì vấn đề thiết yếu là tìm hiểu được thực trạng việc làm sau khi tốt nghiệp của sinh viên ở trường đại học và các giải pháp cần thiết để nâng cao cơ hội tìm kiếm việc làm cho sinh viên. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Việc làm sau khi tốt nghiệp của sinh viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, thực trạng và giải pháp” để tiến hành nghiên cứu.
Chúng tôi hy vọng kết quả thu được từ cuộc nghiên cứu sẽ đưa đến một cái nhìn tổng thể về tình hình việc làm của sinh viên trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn sau khi tốt nghiệp và 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có những ý kiến đóng góp trên những khía cạnh cụ thể để công tác đào tạo của trường đạt được hiệu quả cao hơn. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Nghề nghiệp – việc làm là vấn đề được nhiều ngành khoa học quan tâm nghiên cứu trước hết không chỉ bởi nó là vấn đề quan trọng và cấp thiết đối với các tầng lớp nhân dân lao động đặc biệt là tầng lớp sinh viên mà đó còn là vấn đề chiến lược trong chương trình phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. Đã có khá nhiều các công trình nghiên cứu lớn nhỏ được thực hiện và đăng tải kết quả dưới dạng các bài báo hay các sách chuyên khảo. Do khuôn khổ thời gian nên chúng tôi chỉ xin đề cập đến một số tài liệu mà chúng tôi đã đọc và tìm hiểu được.
Tình hình nghiên cứu ngoài nƣớc Không chỉ ở Việt Nam mà các nước trên thế giới, nguồn nhân lực là một lĩnh vực then chốt để phát triển kinh tế. Vì vậy, nghiên cứu về lĩnh vực việc làm để tìm ra những giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là một chủ đề thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà khoa học trên thế giới. Dựa trên thống kê về những kỹ năng được yêu cầu từ sinh viên mới tốt nghiệp được thực hiện bởi những nhà tuyển dụng nhân lực ở các công ty/tập đoàn lớn hàng đầu Mĩ như: Microsoft, Target jobs, BBC, Propects, NACE và AGR và nhiều tổ chức khác, bài viết “What are the top ten skills that employers want?” trên trang web của đại học Kent đã đưa ra 10 kỹ năng được đánh giá cao nhất ở sinh viên mới ra trường ở tất cả các khối ngành như sau [38]: Đứng đầu trong top 10 các kỹ năng này là kỹ năng diễn đạt ý tưởng; tiếp theo đó là kỹ năng làm việc nhóm và khả năng nhìn nhận và đánh giá tính thương mại, khả năng phân tích và nghiên cứu; theo sau đó là những kỹ năng: tự đưa ra sang kiến và giải pháp, vận hành ổn định công việc, giao tiếp qua văn bản, lập kế hoạch và tổ chức, khả năng linh hoạt phù hợp với hoàn cảnh và cuối cùng là kỹ năng quản lý thời gian. Bên cạnh đó bài viết này cũng đưa ra những kỹ năng quan trọng khác như: kỹ năng lãnh đạo, kỹ năng đàm phán và thuyết phục, kỹ năng máy tính, tự nhận thức bản thân, tự học, tự lập, khả năng đưa ra quyết định…Dưới sự tổng kết của những trang web có uy tín trên, những kỹ năng này có thể coi là những kỹ 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năng tổng hợp nhất, tiêu biểu và chung nhất mà các ứng viên cần có để đáp ứng bất cứ một loại công việc nào.
Một bài viết khác có tên: “What employers should know about hiring international students” [39] đăng trên trang web của đại học Pittsburgh nói về mối quan tâm của những nhà tuyển dụng đối với sinh viên quốc tế. Bài viết cung cấp những thông tin về quy định làm thêm cho sinh viên quốc tế lao động tại Mỹ. Cũng theo đó, sinh viên có thể làm những công việc có liên quan tới chuyên ngành học tập của mình để củng cố và trau dồi kiến thức cũng như khả năng thực hành trong thực tiễn, hoặc thậm chí sinh viên có thể làm nhiều các công việc khác miễn là có khả năng và đáp ứng được những yêu cầu về thời gian lưu trú. Các sinh viên cần phải trải qua quá trình phỏng vấn và sẽ được nhận vào làm việc nếu đáp ứng được yêu cầu của nhà tuyển dụng.Đây cũng là cơ hội để mỗi sinh viên thử thách và tập làm quen với quá trình thi tuyển/xin tuyển dụng ở các cơ quan/công ty/tổ chức sau này.
Một bài báo khác có tiêu đề: “Graduates – what are Employers looking for”[40] đăng trên trang web của Top Universities viết về những tiêu chí mà nhà tuyển dụng cần ở những sinh viên mới tốt nghiệp. Theo tác giả bài viết cho biết, trong một cuộc khảo sát trên toàn thế giới, 5 kỹ năng người sử dụng lao động yêu cầu ở sinh viên tốt nghiệp là: kỹ năng giao tiếp thông qua ngôn ngữ, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng nghe-hiểu vấn đề, kỹ năng giải quyết vấn đề và kỹ năng xây dựng các mối quan hệ. “Expectations of Competency: The Mismatch between Employers and Graduates – View of end-user computing skill requirements in the workplace” [41] - nghiên cứu của Shirley Gibbs và Gary Steel, trường đại học Lincoln, New Zealand về sự mong đợi của người sử dụng lao động đối với kỹ năng sử dụng máy tính – một kỹ năng quan trọng và cần thiết ở ứng viên tuyển dụng của một số ngành. Nghiên cứu này nêu bật ý nghĩa đối với ba nhóm: nhà tuyển dụng, sinh viên tốt nghiệp, và các nhà giáo dục.Nghiên cứu này cũng đã đưa ra một số khuyến nghị đối với 3 nhóm này như sau.
(1) Nhà tuyển dụng lao động được khuyến khích: thay đổi nhận định của họ về trình độ tin học của các sinh viên tốt 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiệp, trao đổi rõ ràng những yêu cầu của họ đối với những người mới tốt nghiệp này và trao đổi với các nhà cung cấp giáo dục đại học về những yêu cầu tại nơi làm việc.