Đặt vấn đề với ông Nguyễn Văn Trung về văn học và chính trị” (Tác giả Ái Linh, báo Tự do, 11/11/1963), “Quan điểm phê bình mới của ông Nguyễn Văn Trung” (Tác giả Song Thai, báo Tự do, 3, 4, 5/11/1963). Nhƣng đáng chú ý nhất trong loạt bài phản bác Nguyễn Văn Trung là bài viết “Trƣờng hợp Phạm Quỳnh” của Thanh Lãng (đăng trên 4 số 3, 4, 5, 6, Tạp chí Văn học, Sài Gòn, 1963) 2. Trong loạt bài này, Thanh Lãng đã tranh luận với từng luận điểm của Nguyễn Văn Trung. Những đánh giá của Thanh Lãng về Phạm Quỳnh, ở đây, chủ yếu xoay quanh vấn đề lập trƣờng chính trị của ông.
Thực ra, Thanh Lãng không đƣa ra một kết luận xác quyết về lập trƣờng chính trị của Phạm Quỳnh, về việc Phạm Quỳnh có yêu nƣớc hay không, mà ông dừng lại ở việc chứng minh những nhận định của Nguyễn Văn Trung là thiếu cơ sở. Những nghiên cứu thực sự toàn diện về Phạm Quỳnh của Thanh Lãng không nằm ở loạt bài này, mà nằm ở công 1 Chúng tôi không tiếp cận đƣợc toàn văn văn bản bài diễn thuyết của Giáo sƣ Nguyễn Văn Trung, mà chỉ biết đến phần nào nội dung của nó thông qua những bài viết phản bác lại quan điểm của ông trong thời gian này. 2 Những bài báo này đã đƣợc đăng tải lại trên trang web http://phamquynh. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trình Bản lược đồ văn học Việt Nam, quyển hạ, xuất bản năm 1967.
Trong cuốn sách đó, Phạm Quỳnh đã đƣợc Thanh Lãng giành cho một vị trí trang trọng, với nhận định: “Với chủ trƣơng trình bày một lƣợc đồ văn học cận đại, thƣờng ít khi tôi đi vào chi tiết. Nhƣng nghĩ Phạm Quỳnh, cũng nhƣ Nguyễn Văn Vĩnh, không những là ông tổ mà còn là ngƣời lãnh đạo có uy tín nhất của văn học cận đại, nên tôi cố gắng trình bày một cách cặn kẽ hơn về Phạm Quỳnh” [34, tr. Đúng với tinh thần đó, Phạm Quỳnh đƣợc nhắc đến trong hầu hết các mục của cuốn sách này. Thanh Lãng đã đƣa ra một cái nhìn khá toàn diện về sự nghiệp của Phạm Quỳnh, trong đó nhấn mạnh đến chủ trƣơng văn hóa của ông: chủ trƣơng điều hòa tân cựu.
Song, khác với một số nhà nghiên cứu nhấn mạnh khía cạnh phục cổ của Phạm Quỳnh, Thanh Lãng lại cho rằng, Phạm Quỳnh nghiêng về phía tân hơn là cựu, Tây hơn là Đông. Nhìn chung, quan điểm của tác giả là đánh giá cao vị trí và đóng góp của Phạm Quỳnh, không chỉ với nền văn học, mà cả nền tƣ tƣởng của dân tộc: “sự nghiệp Phạm Quỳnh to tát biết bao nhiêu về phƣơng diện xoay chiều cho tƣ tƣởng Việt Nam” [34, tr. Trái lại, Nguyễn Văn Trung vẫn kiên trì luận điểm mà ông đã phát biểu năm 1962 với hai công trình Chủ đích Nam Phong (1974) và Trường hợp Phạm Quỳnh (1975). Ở cuốn thứ nhất, Nguyễn Văn Trung đã hƣớng sự phê phán đến không chỉ Phạm Quỳnh, mà cả những ngƣời nghiên cứu Phạm Quỳnh nhƣ Vũ Ngọc Phan, Dƣơng Quảng Hàm, Thanh Lãng… Ở đây, ông đòi hỏi phải xác lập một quan điểm chính trị khi nghiên cứu và viết văn học sử.
Kết luận đƣợc ông rút ra là: Nam Phong tạp chí là một tạp chí tuyên truyền chính trị, phục vụ mục đích chính trị chứ không phải là văn hóa, việc nghiên cứu nó, vì thế, không thể không đếm xỉa đến mặt chính trị này. Tất nhiên, với Phạm Quỳnh cũng vậy, bởi Phạm Quỳnh vừa là ngƣời đứng đầu trên danh nghĩa chủ bút, vừa là đại diện về mặt tƣ tƣởng của Nam Phong. Ở cuốn sách thứ hai, Nguyễn Văn Trung tiếp tục nhấn mạnh khía cạnh chính trị trong những hoạt động văn hóa của Phạm Quỳnh. Ông cũng thử đứng từ phía Phạm Quỳnh để tìm hiểu Phạm Quỳnh.
Trong công trình này, Nguyễn Văn Trung dựa trên ba văn bản mà ông cho rằng thể hiện con ngƣời Phạm Quỳnh nhiều nhất (Pháp du hành trình nhật ký, Thƣ gửi Louis Marty và Hoa đường tùy bút) để nhìn Phạm Quỳnh. Nhƣng cuối cùng ông đi đến khẳng định, cả ba văn bản khả dĩ có thể biện hộ cho Phạm Quỳnh rốt cuộc cũng không biện hộ nổi. Ông để ngỏ khả năng Phạm Quỳnh là ngƣời yêu nƣớc, song cũng cho rằng, điều đó là không đủ để 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biện minh cho những hoạt động của Phạm Quỳnh. Những đánh giá này của Nguyễn Văn Trung thống nhất với những gì ông phát biểu năm 1962, và còn tiếp tục đƣợc ông bảo lƣu trong thời gian sau đó.
Đến năm 1993, khi xuất bản cuốn Trương Vĩnh Kỹ nhà văn hóa, ông vẫn khẳng định: “Sau 20 năm, nhìn lại những gì đã viết để phê phán Phạm Quỳnh, Trƣơng Vĩnh Ký, chúng tôi thấy không thay đổi những lối nhìn phê phán đối với Phạm Quỳnh” [105, tr. Có thể thấy, Thanh Lãng và Nguyễn Văn Trung đại diện cho hai cực trong việc đánh giá vai trò và đóng góp của Phạm Quỳnh trong nền văn hóa dân tộc. Cả hai đều giữ vững quan điểm của mình, và cuộc tranh luận rốt cuộc chƣa ngã ngũ. * Giai đoạn từ năm 1975 đến nay: Cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ kết thúc, đất nƣớc thống nhất, cả nƣớc cùng nhau bắt tay vào khắc phục hậu quả chiến tranh và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở cả hai miền Nam, Bắc.
Những tranh luận về Phạm Quỳnh ở miền Nam cũng không đƣợc tiếp tục. Và trên thực tế, cho đến trƣớc Đổi mới, thậm chí là nhiều năm sau Đổi mới, Phạm Quỳnh không đƣợc chú ý nhiều bởi giới nghiên cứu, và nếu có, thì chủ yếu là tiếp tục phê phán, nhƣ những gì đã diễn ra trƣớc đó. Năm 1992, một cuộc hội thảo về Phạm Quỳnh đã đƣợc dự kiến tổ chức, nhƣng sau đó hoãn lại. Một trong số những bài viết gửi đến hội thảo này, phải hơn mƣời năm sau mới đƣợc công bố3.
Điều đó cho thấy, sự chú ý của những nhà nghiên cứu đối với Phạm Quỳnh đã gia tăng, nhận định về Phạm Quỳnh sau Đổi mới, đã ít nhiều thay đổi, song vẫn cần có một độ lùi về mặt thời gian và cơ sở tƣ liệu mới cho sự nhận thức lại đó. Phải đến năm 2001, Phạm Quỳnh mới có một tác phẩm đƣợc chính thức xuất bản ở Việt Nam kể từ sau năm 1945 (không kể ở miền Nam giai đoạn 1954 – 1975), đó là cuốn sách Mười ngày ở Huế (thực ra bao gồm hai tác phẩm: Mười ngày ở Huế và Một tháng ở Nam Kỳ). Trƣớc đó, những bài viết của Phạm Quỳnh cũng có xuất hiện lẻ tẻ trong một số ấn phẩm, nhƣng đó là những ấn phẩm mang tính chất tuyển tập của nhiều tác giả, chính vì vậy, Mười ngày ở Huế có thể coi là tác phẩm đầu tiên đƣợc xuất bản của Phạm Quỳnh ở giai đoạn này. Trong Lời nhà xuất bản, Nhà xuất bản Văn học đã có sự phân định rạch ròi giữa Phạm Quỳnh – nhà chính trị với Phạm Quỳnh – nhà văn hóa, và cho rằng, trong khi cần phê phán Phạm Quỳnh ở lĩnh vực chính trị, thì vẫn cần phải ghi nhận đóng góp 3 Đó là bài viết của Vƣơng Trí Nhàn: Vai trò của trí thức trong quá trình tiếp nhận văn hóa phương Tây ở Việt Nam đầu thế kỷ XX, chúng tôi sẽ đề cập ở sau.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của ông trong lĩnh vực văn hóa: “Ông đã, đang, và sẽ còn đƣợc phân tích, đánh giá, phê phán trên lĩnh vực này (lĩnh vực chính trị - TG), nhƣng về mặt văn hóa, văn học, về tiến trình phát triển của văn xuôi quốc ngữ thì công lao đóng góp của ông cần đƣợc nhìn nhận lại” [77, tr. Kể từ cột mốc đó, cho đến nay, qua hơn mƣời năm, những di thảo của Phạm Quỳnh ngày càng đƣợc xuất bản nhiều hơn, với dung lƣợng ngày càng lớn. Hiện nay, những cuốn sách của tác giả Phạm Quỳnh đã đƣợc xuất bản sau Mười ngày ở Huế bao gồm: Luận giải văn học và triết học (2003), Pháp du hành trình nhật ký (2004), Thương chi văn tập (2005), Tiểu luận viết bằng tiếng Pháp trong thời gian 1922 – 1932 (2007), Hoa Đương Tùy bút và 51 bản dịch thơ Đỗ Phủ (2011), Tuyển tập du ký (2013). Những ấn phẩm này đã cho thấy khá đầy đủ sự nghiệp trƣớc tác của học giả Phạm Quỳnh, đồng thời bƣớc đầu mở ra những thuận lợi cho việc nghiên cứu về tƣ tƣởng và sự nghiệp của ông.
Cùng với việc những di thảo của Phạm Quỳnh chính thức đƣợc xuất bản, các nghiên cứu về ông ngày càng xuất hiện nhiều hơn. Nhìn chung, những công trình này có thể đƣợc phân thành hai hƣớng tiếp cận: một bên là hƣớng tiếp cận lịch sử, tập trung vào những sự kiện trong cuộc đời Phạm Quỳnh, và một bên là hƣớng tiếp cận chú trọng vào việc phân tích những di sản mà ông để lại, để làm rõ những đóng góp của ông cho nền văn hóa, văn học, tƣ tƣởng Việt Nam. Ở hƣớng tiếp cận thứ nhất, có thể kể đến những bài viết nổi bật nhƣ: Những điều chưa biết về nhà văn hóa Phạm Quỳnh (tác giả Xuân Ba, đăng trên Tiền Phong Chủ nhật số 44, 45, 46, năm 2005), Người nặng lòng với nước (tác giả Phạm Tôn, đăng trên tạp chí Xưa và Nay, số 267, năm 2006), Phạm Quỳnh và bản án tử hình đối với ông (tác giả Nhật Hoa Khanh, đăng trên Tạp chí Xưa và Nay, số 269, năm 2006)… Những bài viết này đã cung cấp những thông tin, tƣ liệu mới về cuộc đời Phạm Quỳnh, thông qua nhiều nguồn khác nhau (hồi ký, lời kể của các nhân vật liên quan, di cảo của Phạm Quỳnh…). Thông qua đó, các tác giả chủ yếu tập trung làm sáng tỏ hai vấn đề: bản án và cái chết của học giả Phạm Quỳnh và mối quan hệ giữa ông với những nhà yêu nƣớc ở Việt Nam, đặc biệt là với Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Ở vấn đề thứ nhất, thông qua những tƣ liệu mới, phần lớn đều thống nhất nhận định Phạm Quỳnh bị xử tử là do sự bột phát trong tình huống khẩn trƣơng của những ngƣời tham gia cƣớp chính quyền, chứ không phải là do chủ trƣơng từ những ngƣời lãnh đạo Cách mạng Tháng Tám, từ trung ƣơng cho đến địa phƣơng (Huế). Vì vậy, không thể xem Phạm Quỳnh 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là tội nhân của cách mạng nhƣ quan điểm phổ biến trƣớc đây. Ở vấn đề thứ hai, các tác giả đề cập đến thái độ của một số nhà yêu nƣớc, những ngƣời tham gia cách mạng, đặc biệt là chủ tịch Hồ Chí Minh đối với Phạm Quỳnh. Theo đó, chủ tịch Hồ Chí Minh là ngƣời đã từng gặp gỡ Phạm Quỳnh tại Pháp và rất coi trọng ông.