mở đầu là bi kịch, kết thúc là hài kịch. Nhà nghiên cứu Nga A. Guluga viết sách Mỹ học của lịch sử. Các quan niệm đó cho thấy lịch sử và tiểu thuyết rất gần gũi nhau, có họ hàng thân thích với nhau.
Cả hai đều là truyện kể. Cả hai đều không tránh khỏi việc dùng suy luận, tƣởng tƣợng để bù đắp vào chỗ đứt gãy, chỗ trống giữa các sự thật đƣợc ghi chép. Cả hai đều đi tìm nhân quả. Cả hai đều muốn chứng tỏ điều mình viết là sự thật.
Ngày nay các nhà tân lịch sử chủ nghĩa vẫn theo quan điểm đó. Theo họ thì lịch sử nhƣ một thực tại chỉ vĩnh viễn tồn tại trong tƣởng tƣợng và văn bản đã có. Nói một cách chuẩn xác, cái gì là khách thể lịch sử nào ? Khách thể lịch sử chính là sự biểu đạt về ngƣời và việc đã từng tồn tại. Thực thể của biểu đạt là văn bản, sách sử, tài liệu ghi chép.
Hiểu nhƣ thế lịch sử thực chất chỉ là một thứ diễn ngôn mà thôi. Tin vào sự thật lịch sử thực chất là tin vào sự ghi chép của văn bản, tin vào một diễn ngôn. Lịch sử khách quan vẫn có, nhƣng trƣớc mắt ta chỉ có văn bản. Những sách sử chỉ là một cách ghi, một điểm nhìn, một lối tu từ, chỉ nhìn một phía, không phải là bản thân sự thật lịch sử hoàn chỉnh, với toàn bộ giá trị của nó.
Do đó cuộc đi tìm sự thật lịch sử là việc của biết bao ngƣời, trong đó có nhà văn. Lịch sử dân tộc ta dƣới thời phong kiến đó là lịch sử của triều đại, chủ yếu là dòng tộc trị vì, tuy gắn với dân tộc, đất nƣớc, song vẫn có khoảng cách xa với dân tộc và đất 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nƣớc, nhiều sự việc không đƣợc ghi. Triều đại sau lại viết lại lịch sử triều đại trƣớc, bỏ điều này, thêm điều kia, giải thích lại các sự kiện, cho nên khó tránh sự việc có sai biệt. Sự thật là có nhiều sử và có nhiều sự thật lịch sử.
Chỉ dựa vào ghi chép này rối tuyên bố ghi chép kia là xuyên tạc thì có khi cũng buồn cƣời. Vấn đề là chúng ta cần đối thoại với sử (văn bản), nghi vấn về sử (văn bản), đòi hỏi “giải thích”, “diễn giải” lại lịch sử, tạo ra diễn ngôn mới. Nói thế không có nghĩa là chúng ta hoài nghi các chiến công huy hoàng của dân tộc, hoài nghi sự nghiệp oanh liệt của các anh hùng kiệt xuất, những nhân vật lỗi lạc của dân tộc, mà chỉ muốn nói rằng, sử sách chỉ ghi một số ý kiến về các sự thật quá khứ mà không ai ngày nay đƣợc nhìn thấy, chứng kiến, chúng ta biết rất ít về nó, biết rất phiến diện, nhất là đời sống thực tế của những thời đã qua. Chỉ một việc đi tìm trang phục cổ của ngƣời Việt qua các triều đại cũng đã cho thấy cái biết của ta nghèo nàn, ít ỏi biết chừng nào.
Không phải cái gì của ngƣời xƣa cũng đã đƣợc lƣu lại, đƣợc tả lại, kể lại đầy đủ, chi tiết. Ý thức cá nhân, tình cảm, cách thể hiện, cá tính… của nhân vật lịch sử vĩnh viễn mất đi theo cái chết của họ thì không thể tìm đâu đƣợc ngoài sự suy đoán, tƣởng tƣợng. Chính vì vậy mà ngòai chính sử do nhà nƣớc chủ trì, chỉ đạo trong các “quốc sử quán” ngày xƣa do “sử quan” (ông quan viết sử) viết ra, hoặc cán bộ nhà nƣớc của viện sử học ngày nay, dân gian còn có dã sử, có truyền thuyết, có diễn ca lịch sử, vè lịch sử, các giai thoại, truyện kể truyền miệng. Mà các hình thức sau là bƣớc quá độ từ sử học đến nghệ thuật.
Tất cả đều chỉ là đi tìm sự thật lịch sử mà thôi, và kết quả chỉ có đƣợc những “diễn ngôn tự sự” dƣới dạng văn bản văn vần hay văn xuôi, truyền miệng hay chữ viết nào đó. Sự thật trong đó vẫn không phải là “sự thật”lịch sử. Có lẽ vì thế mà tiểu thuyết lịch sử (có thể kể cả kịch lịch sử, truyện ngắn lịch sử, truyện thơ lịch sử) trở thành một nhu cầu của mọi xã hội để làm sống lại quá khứ.Nhu cầu tiểu thuyết lịch sử trƣớc hết là nhu cầu diễn ngôn, là nhu cầu đối thoại, phản biện 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lại với lịch sử, nhu cầu đi tìm những khả năng đã mất, những góc nhìn mới. Tiểu thuyết lịch sử suy cho cùng cũng chỉ là một loại diễn ngôn đặc thù về sự thật lịch sử, không phải bản thân sự thật lịch sử.
Để tạo ra đƣợc diễn ngôn về lịch sử thì tiểu thuyết lịch sử cần sử dụng những “sự thật lịch sử” nhất định, bao gồm sự kiện, nhân vật, phong tục, tập quán, đồ dùng, đồ trang sức, bài hát, trò chơi đƣơng thời…, nhƣng không thể đòi hỏi “hoàn nguyên lịch sử”, một việc mà bản thân sử học cũng không làm đƣợc. Ở đây câu nói nổi tiếng của A. Duyma vẫn đúng. “Sự thật lịch sử” mà mọi ngƣời đã biết theo sách sử đóng vai trò là những kí hiệu đánh dấu cái thời mà nhà tiểu thuyết miêu tả, nó là cái đinh để nhà văn treo câu chuyện của mình lên.
Nhƣng nhiệm vụ của tiểu thuyết lịch sử không phải là kể lại, tái hiện lại “sự thật lịch sử”, nhƣ trong sách sử. Nhƣ thế ngƣời đọc chán là phải, bởi đó là sao lại sách sử, có thêm thắt ít nhiều, có gì thú vị đâu. Nhiệm vụ của tiểu thuyết lịch sử là sáng tạo ra diễn ngôn mới về lịch sử, nêu ra cách nói mới, góc nhìn mới, phán xét mới, gợi mở khả năng mới. Ở dây trong tiểu thuyết lịch sử “sự thật lịch sử” chỉ là đặc trƣng của ngôn ngữ nghệ thuật, chứ không phải là nội dung của tiểu thuyết lịch sử.
Nhầm lẫn rất lớn, tồn tại dai dẳng lâu nay là mối khi nói đến tiểu thuyết lịch sử thì ngƣời ta đều đòi hỏi trung thành với“sự thật lịch sử” nhƣ là yêu cầu về nội dung của tiểu thuyết, mà không biết rằng, đó chỉ là ngôn ngữ, còn nội dung là cái tƣ tƣởng mới mẻ, độc đáo sâu xa về ý nghĩa của lịch sử đã khích lệ nhà văn cầm bút. Sự thật lịch sử là ngôn ngữ đặc thù của tiểu thuyết lịch sử. Không có ngôn ngữ đó thì không có tiểu thuyết lịch sử. Tiểu thuyết lịch sử khác với các tiểu thuyết khác chính ở ngôn ngữ đó.
Nhà văn có thể bỏ qua không nói đến hoặc nói nhầm một vài sự thật lịch sử mà tiểu thuyết vẫn có thể có tính chân thật. Tính chân thật lịch sử không ở ngôn ngữ mà ở bản thân sự diễn giải của diễn ngôn. Chính vì lẽ đó mà A. Duyma coi “sự thật lịch sử” chỉ là cái đinh để nhà văn móc lên cái áo của mình.
Hƣ cấu là bản 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chất của tiểu thuyết, thể hiện bản chất của sáng tạo nghệ thuật. Gorki từng nói tỉ lệ sự thật và hƣ cấu trong tiểu thuyết là 2/98. Hƣ cấu trong trong tiểu thuyết lịch sử nhƣ Tam quốc diễn nghĩa ngƣời ta thƣờng nói tỉ lệ đó là 3/7, nhƣng thực tế là lớn hơn nhiều. Hƣ cấu trong tiểu thuyết lịch sử theo tôi không phải là bỏ qua sự thật lịch sử, mà là tƣởng tƣợng lại sự kiện, nhân vật lịch sử theo những khả năng mà tài liệu mách bảo, hoặc là đặt một nhân vật hƣ cấu vào trong một bối cảnh lịch sử để khám phá tƣ tƣởng, tình cảm hành động của một thời kì cụ thể.
Nhà văn có quyền giải thích sự kiện khác với định luận trong sử. Ở Trung Quốc Quách Mạt Nhƣợc thƣờng viết loại kịch “phiên án”, tức lật ngƣợc nhận định của lịch sử. Mở màn vở kịch Thái Văn Cơ, ngƣời tình của Tào Tháo đang ngồi vá cái chăn rách và nói với Tào Tháo: “Cái chăn này mình đắp đã mƣời năm rồi đấy nhỉ!” Thật khó tin, nhƣng tác giả có sở cứ. Sự thật lịch sử theo Ju.
Lotman, là sự thực hiện một trong vô vàn khả năng của hiện thực quá khứ, sự thật đó đã làm cho vô vàn các khả năng lịch sử khác mất cơ hội đƣợc thực hiện, mà thiếu chúng, ta khó mà hiểu hết hiện thực. Nhà văn Nam Dao trong một bài viết có nói: “Tƣởng tƣợng, Nguyễn Huệ không chết sớm, Minh Mệnh không tàn sát giáo dân, Tự Đức nghe và làm theo điều trần của Nguyễn Trƣờng Tộ,… thì hôm nay thế nào?”. Nhân vật lịch sử cũng là con nguời, do khả năng về trí tuệ, tri thức, tính cách, tu dƣỡng mà họ có thể khôn ngoan hoặc dại dột, có thể hủy hoại một cơ đồ. Vì vậy đi tìm các khả năng đã mất, phân tích các nguyên nhân sâu xa để tạo mới diễn ngôn, hiểu mới lại lịch sử.
Tiểu thuyết hƣ cấu, theo tôi không phải là bịa đặt tùy tiện, mà là đi tìm lại các khả năng đã mất để lí giải cái khả năng đã đƣợc thực hiện, tìm xem nó đã bị đánh mất nhƣ thế nào. Bằng cách đó đọc tiểu thuyết lịch sử con ngƣời trở nên thông minh hơn, sáng suốt hơn, biết trân trọng, không bỏ qua các cơ hội nghìn năm có một để quốc gia hung thịnh, con ngƣời hạnh phúc. Tiểu thuyết lịch sử nào cũng mang trong mình hai lần lịch sử: lịch sử thời đã qua và lịch sử thời 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngƣời viết đang sống. Chỉ quan tâm thời đã qua mà không nêu đƣợc vấn đề quan tâm của ngƣời hiện tại thì tiểu thuyết cũng khó hấp dẫn.
Sức hấp dẫn của tiểu thuyết lịch sử là cách diễn giải mới đối với lịch sử. Đó là ƣu thế của tiểu thuyết lịch sử so với lịch sử. Mà nêu chỉ quan tâm hiện tại bỏ mất lịch sử thì không có tiểu thuyết lịch sử nữa. Tính hiện đại của diễn ngôn là điều bắt buộc, không tránh đƣợc.
Diễn ngôn là những quy tắc phát ngôn, thƣờng ẩn chìm trong vô thức cộng đồng quy định lối nói, cái gì đƣợc nói và không đƣợc nói của mỗi thời. Cái mới của diễn ngôn là vƣợt qua diễn ngôn cũ, tạo ra diễn ngôn mới. Marie Antoinette là một hoàng hậu đƣợc lịch sử coi là ngƣời dâm đãng, lăng loàn. Nhƣng trong một phim truyện danh nhân, hình tƣợng hoàng hậu đƣợc sáng tạo thành một ngƣời bình dị, hồn nhiên, yêu đời, yêu thiên nhiên và các loài vật.
Tính cách đó trái ngƣợc với lối sống kiểu cách của giới quý tộc, vì thế mà bà bị gièm pha, bài xích.