CHƯƠNG 1 QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO THANH NIÊN 1.Cơ sở hình thành quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên Như chúng ta đã biết, để có thể phân tích được nội dung của một quan điểm, tư tưởng nào đó, trước hết chúng ta cần phải tìm hiểu cơ sở hình thành quan điểm, tư tưởng đó. Vì vậy, việc xác định cơ sở góp phần tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và quan điểm Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên nói riêng là một vấn đề có ý nghĩa quan trọng. Qua nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên được xuất phát từ những cơ sở chủ yếu sau: 1.Truyền thống đạo đức của dân tộc Dân tộc Việt Nam có lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước. Trong quá trình tồn tại và phát triển, dân tộc Việt Nam đã phải vượt qua rất nhiều khó khăn, thử thách hiểm nghèo, phải liên tục đấu tranh chống lại nạn xâm lăng, ách đô hộ, âm mưu đồng hoá của kẻ thù, thường xuyên phải đấu tranh để thích ứng với thiên nhiên và vật lộn với thiên tai khắc nghiệt.
Chính những đặc điểm này đã ảnh hưởng tới sự hình thành hệ giá trị của dân tộc Việt Nam, tạo nên sự gắn bó cộng đồng bền chặt, sự thương yêu đùm bọc, đoàn kết bảo vệ lẫn nhau, cùng giúp nhau vượt qua mọi khó khăn của cuộc sống. Vì vậy, trong nấc thang giá trị xã hội, việc ưu tiên các giá trị cộng đồng, hay nói cách khác, việc đề cao các giá trị đạo đức là đặc điểm nổi bật trong đời sống của dân tộc Việt Nam. Các giá trị đạo đức đó được bồi đắp thường xuyên trong suốt chiều 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dài lịch sử và cùng với thời gian, những giá trị đó trở nên ổn định, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua con đường giáo dục và trở thành động lực, sức mạnh, bản sắc của nhân cách con người Việt Nam. Theo giáo sư Vũ Khiêu, truyền thống đạo đức của dân tộc Việt Nam bao gồm: lòng yêu nước, truyền thống đoàn kết, lao động cần cù và sáng tạo, tinh thần nhân đạo, lòng yêu thương và quý trọng con người.
Giáo sư Trần Văn Giàu cho rằng, các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc Việt Nam bao gồm: yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương người, vì nghĩa. Còn trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước, các giá trị đạo đức thường được đề cập đến và được coi là những giá trị nổi bật. Chẳng hạn, Nghị quyết của Bộ Chính trị về một số định hướng lớn trong công tác tư tưởng đã khẳng định: “Những giá trị văn hoá truyền thống bền vững của dân tộc Việt Nam là lòng yêu nước nồng nàn, ý thức cộng đồng sâu sắc, đạo lý “thương người như thể thương thân”, đức tính cần cù…”. Như vậy, từ quan điểm của các nhà khoa học cũng như của Đảng ta, có thể khẳng định, dân tộc Việt Nam có một di sản giá trị đạo đức vô cùng phong phú, trong đó, các giá trị điển hình là: tinh thần yêu nước, lòng thương người sâu sắc, tinh thần đoàn kết, tinh thần lao động cần cù, tiết kiệm.
Những giá trị đạo đức đó luôn được các thế hệ người dân Việt Nam lưu giữ, phát triển và trở thành một nội dung cơ bản trong quá trình giáo dục nhân cách con người Việt Nam. Một bối cảnh văn hoá nữa có nhiều tác động thiết thực và có ảnh hưởng sâu sắc đến quan điểm giáo dục đạo đức cho thanh niên của Hồ Chí Minh là hoàn cảnh quê hương và gia đình. Quê hương Nam Đàn – tỉnh Nghệ An, nơi Hồ Chí Minh sinh ra và lớn lên tuy đất đai khô cằn, đời sống nghèo nàn nhưng người dân xứ Nghệ lại có truyền 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thống hiếu học từ lâu. Theo sử sách ghi lại thì từ khi nhà Lý mở khoa thi đầu tiên (1075), cho đến khoa thi theo lối cử tử cuối cùng của nhà Nguyễn (1918) thì ở vùng đất Nghệ Tĩnh có 248 người đỗ đại khoa.
Ngoài ra, Nam Đàn còn có rất nhiều người đỗ đạt cao, nhiều tấm gương về sự ham học, khổ học, thông minh, có nghĩa khí, trọng đạo lý làm người, yêu nước, dám can việc trái, dám trình bày việc phải với người trên, không sợ uy quyền, đào tạo được nhiều người thành danh… Tính cách xứ Nghệ với các đặc điểm: lý tưởng trong tâm hồn, trung kiên trong bản chất, khắc khổ trong sinh hoạt, cứng cỏi trong giao lưu…đều là những tính cách có ý nghĩa đạo đức. Điều đó có tác dụng lớn trong việc hình thành ý chí, nghị lực của Hồ Chí Minh ngay từ thời niên thiếu. Bên cạnh sự ảnh hưởng của quê hương, nhân cách, kiến thức và tư tưởng Hồ Chí Minh còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ gia đình. Gia đình Hồ Chí Minh là một gia đình nhà Nho yêu nước, coi trọng đạo lý, học vấn và giáo dục con cái.
Các thành viên trong gia đình luôn yêu thương, quan tâm chăm sóc lẫn nhau và có quan hệ thân tình, gắn bó đoàn kết với bà con làng xóm. Ông ngoại của Người là một nhà giáo mẫu mực, giàu tình thương yêu, cưu mang con em nhà nghèo học tập. Phụ thân của Người - ông Nguyễn Sinh Sắc - là người có tư chất thông minh, say mê bền bỉ học tập. Ông luôn giáo dục con cái lòng tự hào về truyền thống quật cường của dân tộc, sống nhân ái, khí tiết.
Bà Hoàng Thị Loan – thân mẫu của Hồ Chí Minh - là người đôn hậu, đảm đang, hết mực thương yêu chồng con, động viên, chăm sóc chồng thi đỗ Phó bảng. Cùng với những ảnh hưởng tốt đẹp được tiếp nhận từ giáo dục của gia đình, Hồ Chí Minh còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các sĩ phu, các nhà Nho yêu nước đương thời, trực tiếp là Hồ Sĩ Tạo, Vương Thúc Mậu, Phan Bội Châu, Vương Thúc Quý…Với các sĩ phu này, Hồ Chí Minh đã tiếp nhận về mặt tư tưởng yêu nước, tình cảm thương dân… 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy có thể thấy, Hồ Chí Minh đã hấp thụ truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, cùng truyền thống đạo đức của dân tộc ngay từ cái nôi gia đình và quê hương. Những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam được thấm đượm vào Hồ Chí Minh từ thời niên thiếu, được Người trân trọng gìn giữ, phát huy trở thành cơ sở đầu tiên để hình thành nên tư tưởng vĩ đại của Người, trong đó có hệ thống quan điểm về giáo dục đạo đức cho thanh niên – thế hệ trẻ nước nhà.Tinh hoa văn hoá nhân loại Trong quá trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh rất chú trọng tiếp nhận những tinh hoa văn hoá nhân loại để làm giàu trí tuệ của mình. Trong quá trình tiếp nhận và vận dụng, Người đã phê phán sắc bén và biết kế thừa một cách có chọn lọc, không bao giờ sao chép máy móc, cũng không bao giờ phủ định sạch trơn, mà có sự phân tích sâu sắc để tìm ra những yếu tố tích cực, làm giàu thêm vốn kiến thức và hành trang tư tưởng của mình.
Đó cũng là một trong những lý do để những người tiến bộ đánh giá cao những cống hiến của Hồ Chí Minh đối với tiến trình phát triển văn minh nhân loại. Đối với văn hoá phương Đông, Hồ Chí Minh đã tiếp thu những tư tưởng về giáo dục đạo đức của Nho giáo mà trước hết là học thuyết của Khổng Tử. Lịch sử ghi nhận Khổng Tử là một trong những người đầu tiên ở Trung Quốc mở trường dạy học. Ông cho rằng ý nghĩa của việc giáo dục là cải tạo nhân tính, “Giáo dục là tu sửa cái đạo làm người”, giúp con người từ bỏ cái ác, trở về với bản tính thiện tự nhiên của mình.
Khổng Tử không quan niệm giáo dục chỉ có tính mở mang tri thức, giải thích vũ trụ mà nó mở mang cả trí, tình và ý, hay là trí, nhân, dũng để người ta đạt tới con người đạo lý. Vì vậy, mục đích giáo dục theo Khổng Tử trước hết là để ứng dụng cho có ích với đời, với xã hội, sau đó là để có nhân cách và để tìm tòi đạo lý. Trong nội dung giáo dục, ông đặc biệt đề cao việc giáo dục đạo đức cho tất cả mọi người, không phân biệt bởi đó là công 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cụ, phương tiện chủ yếu của giai cấp phong kiến trong việc cai trị và quản lý xã hội. Giáo dục đạo đức còn là tiền đề, điều kiện quan trọng nhất để hình thành và hoàn thiện đạo đức con người, góp phần duy trì trật tự kỷ cương của xã hội.
Đồng thời, giáo dục đạo đức còn có vai trò quyết định trong việc tạo lập ra mẫu người lý tưởng và xã hội lý tưởng. Với vai trò quan trọng đó, nội dung giáo dục đạo đức theo Khổng Tử quan trọng nhất là: Nhân, trí, dũng. Sau này, các nhà Nho như: Mạnh Tử, Tuân Tử…bổ sung thêm một số đức tính, chuẩn mực đạo đức khác tạo nên Ngũ thường gồm: Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín. Có thể nói, những quan niệm cơ bản của Khổng Tử và Nho giáo về giáo dục, giáo dục đạo đức đã được Hồ Chí Minh tiếp thu một cách có chọn lọc và có sự cải biến đi cho phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam.
Chính vì vậy, khi nghiên cứu quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên, chúng ta sẽ thấy có rất nhiều khái niệm đạo đức của Nho giáo được Người sử dụng nhưng mang nội dung mới, sâu sắc hơn. Và những quan niệm của Nho giáo cũng trở thành một tiền đề rất quan trọng trong quá trình hình thành quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên. Ngoài Nho giáo, Hồ Chí Minh còn tiếp thu những tư tưởng tích cực của Phật giáo như tư tưởng từ bi, bác ái. Bằng thuyết nhân quả luân hồi, ở hiền gặp lành, Phật giáo khuyến khích con người ăn ở nhân đức để có cuộc sống tốt đẹp trong thế giới mai sau.
Phật giáo đã góp phần nâng cao đời sống đạo đức của người dân, dẫu chỉ là về mặt tinh thần. Phật giáo cũng củng cố cách sống nhân nghĩa, chân tình của người Việt Nam.Vì vậy, Hồ Chí Minh rất coi trọng và tiếp thu tinh thần nhân ái vị tha, hướng đến cái thiện của đạo Phật để xây dựng xã hội mới.