Tổng quan nghiên cứu
Dự án đầu tư nâng cấp và mở rộng Quốc lộ 1D đoạn qua thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định có tổng chiều dài 9,1 km với tổng mức đầu tư 1.082,5 tỷ đồng, trong đó kinh phí dành riêng cho công tác bồi thường giải phóng mặt bằng chiếm hơn 382,9 tỷ đồng. Công trình đi qua địa bàn các phường Trần Quang Diệu, Nhơn Phú, Quang Trung và Ghềnh Ráng, trực tiếp tác động đến đời sống của 1.220 hộ dân cùng 54 tổ chức. Quá trình thu hồi đất phục vụ phát triển hạ tầng giao thông đô thị đã tạo ra những xáo trộn lớn về mặt bằng cư trú, không gian sản xuất kinh doanh và nguồn lực sinh kế của cộng đồng địa phương. Thực tế cho thấy các khiếu nại liên quan đến đất đai và chính sách đền bù chiếm tới 63,22% tổng số đơn thư tranh chấp trên địa bàn tỉnh, phản ánh tính chất phức tạp của công tác an sinh xã hội sau giải tỏa.
Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là nhận diện thực trạng sinh kế của các hộ dân sau tái định cư, đánh giá mức độ biến động của các nguồn vốn sinh kế và phân tích các yếu tố cản trở quá trình phục hồi kinh tế hộ. Nghiên cứu giới hạn phạm vi khảo sát tại 03 phường trọng điểm gồm Trần Quang Diệu, Nhơn Phú và Quang Trung trong mốc thời gian từ tháng 01/2013 đến tháng 08/2016. Kết quả nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn sâu sắc, cung cấp hệ thống luận cứ khoa học giúp các cơ quan quản lý Nhà nước hoàn thiện chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, giảm thiểu rủi ro bần cùng hóa và bảo đảm an sinh bền vững cho người dân trong các dự án phát triển đô thị tiếp theo.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng Khung phân tích sinh kế bền vững của Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh và Khung an ninh sinh kế hộ gia đình do Frankenberger và McCaston phát triển cùng các hướng dẫn tái định cư của Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển Châu Á. Về mặt lý luận, sinh kế được định nghĩa là tập hợp các năng lực, tài sản bao gồm 5 nguồn lực cơ bản gồm vốn con người, vốn tự nhiên, vốn tài chính, vốn vật chất, vốn xã hội và các hoạt động cần thiết để duy trì cuộc sống. Sinh kế chỉ đạt tính bền vững khi có khả năng chống chịu, phục hồi trước các cú sốc môi trường hoặc thay đổi thể chế mà không làm suy thoái nền tảng tài nguyên.
Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng 8 khía cạnh an ninh sinh kế hộ gia đình gồm bảo đảm kinh tế, dinh dưỡng, giáo dục, môi trường sống, sức khỏe, nhà ở, quan hệ cộng đồng và sự nương tựa xã hội để lượng hóa mức độ tổn thương của người dân khi phải di dời chỗ ở bắt buộc. Khung lý thuyết này giúp phân tích đa chiều tác động của việc mất đất sản xuất đối với sự suy giảm nguồn vốn tự nhiên và sự dịch chuyển sang các chiến lược sinh kế phi chính thức.
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ Ban Giải phóng mặt bằng tỉnh Bình Định, Trung tâm Phát triển Quỹ đất thành phố Quy Nhơn và Ủy ban nhân dân các phường liên quan. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra bảng hỏi đối với mẫu nghiên cứu gồm 122 hộ gia đình, chiếm đúng 10% trong tổng số 1.220 hộ bị ảnh hưởng bởi dự án. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để chia đều 122 hộ thành 2 nhóm đặc trưng: Nhóm 1 gồm 61 hộ giải tỏa một phần tái định cư tại chỗ và Nhóm 2 gồm 61 hộ giải tỏa trắng phải chuyển vào các khu tái định cư tập trung.
Lý do lựa chọn phương pháp thống kê mô tả, phân phối tần số và so sánh giá trị trung bình trên phần mềm SPSS là nhằm phản ánh khách quan sự biến động của thu nhập, cơ cấu lao động và việc làm trước và sau thu hồi đất. Ngoài ra, tác giả kết hợp phương pháp chuyên gia thông qua phỏng vấn sâu cán bộ quản lý đất đai để đối chiếu chính sách thực thi tại địa phương ban hành theo Quyết định số 50/2012/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Định với các chuẩn mực an toàn xã hội quốc tế trong giai đoạn 2013 - 2016.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Khảo sát thực chứng 122 hộ dân cho thấy công tác tái định cư đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc nhân khẩu học và việc làm của cộng đồng:
- Biến động nhân khẩu và gánh nặng phụ thuộc: Tổng nhân khẩu khảo sát tăng từ 504 người trước giải tỏa lên 545 người sau giải tỏa. Số lao động chính bình quân giảm nhẹ từ 2,62 người xuống 2,53 người mỗi hộ, trong khi số người phụ thuộc tăng từ 1,73 người lên 1,94 người mỗi hộ. Đáng chú ý, số lượng người thất nghiệp tăng mạnh từ 14 người lên 26 người, tương đương tỷ lệ gia tăng thất nghiệp trong mẫu khảo sát lên tới 85,7%.
- Suy giảm việc làm nông nghiệp truyền thống: Tỷ lệ lao động tham gia sản xuất nông nghiệp giảm mạnh từ 11,47% trước thu hồi đất xuống chỉ còn 4,98% sau thu hồi đất, tương ứng mức giảm 6,49% do quỹ đất canh tác bị thu hẹp hoàn toàn.
- Dịch chuyển sang khu vực lao động tự do bấp bênh: Tỷ lệ người dân làm các công việc tự do không ổn định như phụ hồ, bốc vác, lái xe ôm hoặc đục đá cubic tăng vọt từ 11,20% lên 22,13%, gần như tăng gấp đôi so với thời điểm trước khi triển khai dự án.
- Thu hẹp hoạt động kinh doanh thương mại: Tỷ lệ hộ làm kinh doanh dịch vụ giảm từ 26,23% xuống 22,95% do mất mặt tiền buôn bán dọc Quốc lộ 1D cũ. Công tác giao đất tái định cư đã cấp 107 lô đất ở giai đoạn 1 với diện tích 9.313,8 m2 và 185 lô đất ở giai đoạn 2 với diện tích 13.944,0 m2, tuy nhiên các mặt bằng mới chưa đáp ứng được điều kiện mở cửa hàng kinh doanh dịch vụ sinh lời ngay.
Thảo luận kết quả
Dữ liệu khảo sát phản ánh thực trạng chuyển đổi sinh kế mang tính tự phát và đối phó hơn là thích ứng bền vững. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ sự hạn chế về nguồn vốn con người khi độ tuổi trung bình của chủ hộ là 48,5 tuổi, trong đó 20% chỉ có trình độ trung học cơ sở và 11% tốt nghiệp trung học phổ thông. Mặc dù có 27% chủ hộ có trình độ trung cấp và 23% có trình độ đại học, nhóm lao động lớn tuổi và trình độ thấp rất khó được tuyển dụng vào các nhà máy chế biến gỗ hay đá granite tại Khu công nghiệp Phú Tài lân cận.
Khi dữ liệu được đối chiếu qua các bảng so sánh cơ cấu việc làm và biểu đồ hình tròn phân bố học vấn, có thể nhận thấy rõ nét sự đứt gãy trong quá trình tích lũy vốn tự nhiên và vốn vật chất. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu của Phạm Minh Trí và Nguyễn Quốc Nghi về tác động tiêu cực của việc thu hồi đất công nghiệp, khi mất đất khiến hộ dân rơi vào trạng thái dễ tổn thương, sụt giảm thu nhập kinh doanh và phải chấp nhận các công việc phổ thông ngắn hạn để trang trải chi phí sinh hoạt phát sinh tại nơi ở mới.
Đề xuất và khuyến nghị
- Đổi mới công tác đào tạo nghề và tư vấn chuyển đổi việc làm: Tổ chức các lớp đào tạo nghề ngắn hạn phù hợp với độ tuổi trên 40 tuổi và nhu cầu thực tế của các doanh nghiệp tại Cụm công nghiệp Quang Trung và Khu công nghiệp Phú Tài. Mục tiêu đặt ra là hỗ trợ đào tạo nghề và giải quyết việc làm ổn định cho tối thiểu 80% lao động bị mất đất canh tác trong vòng 12 tháng kể từ khi nhận đất tái định cư, do Ủy ban nhân dân thành phố Quy Nhơn chủ trì phối hợp với các cơ sở dạy nghề thực hiện.
- Thiết lập gói tín dụng ưu đãi phục hồi sinh kế hộ gia đình: Triển khai chương trình cho vay vốn sản xuất với lãi suất ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội, hạn mức từ 50 đến 100 triệu đồng mỗi hộ dân tái định cư trong khung thời gian 2017 - 2020 nhằm hỗ trợ người dân đầu tư trang thiết bị cơ khí, phát triển dịch vụ vận tải hoặc chuyển đổi mô hình kinh doanh nhỏ lẻ.
- Tối ưu hóa quy hoạch không gian thương mại tại các khu tái định cư: Bố trí tối thiểu 15% đến 20% diện tích quỹ đất công cộng tại các khu tái định cư phường Nhơn Phú và Trần Quang Diệu để xây dựng chợ dân sinh hoặc các ki-ốt thương mại dịch vụ tập trung. Ban Quản lý dự án cùng Trung tâm Phát triển Quỹ đất cần bàn giao mặt bằng thương mại hoàn chỉnh trong vòng 18 tháng để các hộ giải tỏa trắng sớm khôi phục nguồn thu nhập bán lẻ.
- Xây dựng cơ chế giám sát và hỗ trợ xã hội độc lập sau tái định cư: Áp dụng quy trình theo dõi định kỳ 6 tháng một lần kéo dài liên tục trong 3 năm đầu sau khi bàn giao mặt bằng theo chuẩn mực an toàn xã hội quốc tế. Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bình Định giữ vai trò chủ trì đánh giá mức độ phục hồi thu nhập và đề xuất các khoản hỗ trợ đột xuất cho các hộ thuộc diện nghèo hoặc dễ tổn thương.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
- Cán bộ quản lý Nhà nước và cơ quan bồi thường giải phóng mặt bằng: Luận văn cung cấp số liệu thực tế về 1.220 hộ bị ảnh hưởng, phân tích sâu những bất cập trong việc áp dụng Quyết định số 50/2012/QĐ-UBND so với chuẩn mực của Ngân hàng Thế giới, hỗ trợ xây dựng phương án bồi thường thỏa đáng cho các dự án giao thông tương lai.
- Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý công: Tài liệu là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp vận dụng Khung sinh kế bền vững với cỡ mẫu 122 hộ phân tầng, kết hợp hài hòa giữa thống kê mô tả SPSS và phân tích chính sách công.
- Các tổ chức phát triển quốc tế và nhà tài trợ dự án: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm sinh động về các rủi ro tái định cư không tự nguyện tại các đô thị loại 1 của Việt Nam, phục vụ việc rà soát và điều chỉnh chính sách an toàn xã hội trong các khoản vay ODA.
- Doanh nghiệp đầu tư hạ tầng và nhà thầu xây dựng giao thông: Nắm bắt nguyên nhân phát sinh của 63,22% đơn thư khiếu nại đất đai, từ đó xây dựng kế hoạch tham vấn cộng đồng hiệu quả, bảo đảm tiến độ thi công công trình và duy trì ổn định an ninh trật tự địa bàn.
Câu hỏi thường gặp
-
Quy mô ảnh hưởng của Dự án mở rộng Quốc lộ 1D tại thành phố Quy Nhơn lớn như thế nào?
Dự án có chiều dài 9,1 km với tổng mức đầu tư 1.082,5 tỷ đồng, ảnh hưởng trực tiếp đến 1.220 hộ dân và 54 tổ chức trên địa bàn 4 phường. Trong đó, có 1.153 hộ thuộc diện giải tỏa một phần tái định cư tại chỗ và 67 hộ thuộc diện giải tỏa trắng phải chuyển đến các khu tái định cư mới.
-
Biến động nghề nghiệp đáng chú ý nhất của các hộ dân sau khi thu hồi đất là gì?
Sự chuyển dịch rõ rệt nhất là tỷ lệ lao động làm nông nghiệp giảm mạnh từ 11,47% xuống còn 4,98%, trong khi tỷ lệ lao động tự do không ổn định tăng vọt từ 11,20% lên 22,13%, cho thấy xu hướng phi chính thức hóa việc làm của người dân sau tái định cư.
-
Nguyên nhân nào khiến tỷ lệ thất nghiệp trong mẫu nghiên cứu gia tăng sau tái định cư?
Số người thất nghiệp tăng từ 14 lên 26 người trong mẫu khảo sát 122 hộ do người dân bị mất mặt bằng kinh doanh truyền thống và đất nông nghiệp, trong khi các lao động lớn tuổi có trình độ học vấn phổ thông khó tiếp cận công việc công nghiệp đòi hỏi kỹ thuật cao tại địa phương.
-
Khung lý thuyết phân tích sinh kế nào được luận văn sử dụng làm nền tảng?
Luận văn áp dụng kết hợp Khung phân tích sinh kế bền vững của Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh xoay quanh 5 nguồn vốn cơ bản và Khung an ninh sinh kế hộ gia đình của Frankenberger và McCaston để đánh giá toàn diện các yếu tố dễ bị tổn thương của người dân.
-
Chính sách bồi thường của tỉnh Bình Định tại dự án có điểm gì cần hoàn thiện so với thông lệ quốc tế?
Chính sách áp dụng tại dự án còn thiếu cơ chế theo dõi, giám sát độc lập sau tái định cư và chưa có các chương trình phục hồi thu nhập dài hạn cho các hộ kinh doanh không có đăng ký kinh doanh chính thức theo khuyến nghị của Ngân hàng Thế giới.
Kết luận
- Luận văn đã đánh giá toàn diện hiện trạng sinh kế của 1.220 hộ dân bị ảnh hưởng bởi Dự án mở rộng Quốc lộ 1D với tổng kinh phí bồi thường hơn 382,9 tỷ đồng.
- Khảo sát thực chứng 122 hộ đã chỉ ra sự suy giảm nguồn vốn tự nhiên và vốn tài chính, đẩy tỷ lệ lao động tự do tăng vọt lên mức 22,13% và số người thất nghiệp tăng lên 26 người.
- Phân tích chính sách làm rõ khoảng cách giữa quy định bồi thường hiện hành theo Quyết định số 50/2012/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Định với các chuẩn mực an toàn sinh kế quốc tế.
- Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao về đào tạo nghề thực chất, hỗ trợ vốn vay từ 50 đến 100 triệu đồng và quy hoạch 15% đến 20% quỹ đất thương mại tại nơi ở mới.
- Khuyến nghị lộ trình thiết lập cơ chế giám sát định kỳ 6 tháng một lần trong 3 năm để bảo đảm đời sống người dân tái định cư ổn định và phát triển bền vững.