CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÀI CHÍNH VI MÔ 1. Khái quát về tài chính vi mô : 1. Khái Niệm : Tài chính vi mô (Microfinance) thường được định nghĩa là các dịch vụ tài chính cho người nghèo và khách hàng có thu nhập thấp. Theo Ngân hàng phát triển Châu Á – ADB “ Tài chính vi mô (TCVM) là việc cung cấp các dịch vụ tài chính như cung ứng khoản vay, nhận tiền gửi, dịch vụ thanh toán, bảo hiểm cho người nghèo, hộ gia đình có thu nhập thấp và các doanh nghiệp nhỏ trong xã hội để phục vụ nhu cầu chi tiêu và đầu tư 1“.
TCVM đã xuất hiện từ rất lâu trên thế giới do các cá nhân giàu có, có thu nhập và địa vị cao trong xã hội cung cấp hoặc do các chủ cửa hàng, cửa hiệu, hiệu cầm đồ cung cấp cho người nghèo và với mức lãi suất rất cao, tồn tại phổ biến trong khu vực không chính thức. Lần đầu tiên, người ta biết đến TCVM là vào những năm đầu thế kỷ thứ 17, do Jonathan Swift, một người Ailen, là cha đẻ của TCVM. Đến thế kỷ thứ 19, các hình thức cung cấp TCVM dưới dạng bán chính thức mới ra đời do F.Raiffeisen, một người Đức thiết kế và áp dụng từ những năm 1860 cho lĩnh vực nông nghiệp. Theo phương pháp của F.Raiffeisen những nhóm tiết kiệm, vay vốn hoạt động dựa trên nguyên tắc giúp đỡ nhau, bằng những nguồn lực về tài chính, kỹ thuật, tổ chức của chính những thành viên trong nhóm.
Những nguồn lực này nhằm giúp đỡ trước tiên cho các thành viên là những nông dân, những nhà sản xuất nhỏ trong khu vực nông nghiệp. Qua đó, giúp cho các thành viên không 1 (Nguồn http://WWW.org/Microfinance) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 phải đối diện với các nguồn lực bên ngoài, được tính theo các điều kiện thị trường, thường với mức lãi suất rất cao, và kèm thêm các điều kiện thế chấp về tài sản. Trong những nguồn lực của nhóm, nguồn tài chính quan trọng nhất là sự tham gia đóng góp vốn của các thành viên. Những nguồn vốn đóng góp là cơ hội để cho các thành viên được vay, đầu tư vào sản xuất, cho các nhu cầu chi tiêu khác, bên cạnh đó, từ sự đóng góp vốn cũng tạo ra thu nhập cho những người góp vốn.
Mô hình của F.Raiffeisen được hình thành và phát triển không chỉ trong lĩnh vực nông nghiệp, mà còn được nhân rộng trong cộng đồng của XH, ngay cả trong khu vực thành thị. Cách thức tổ chức thành các nhóm tiết kiệm, vay vốn giúp cho nhiều người nghèo, đối tượng kinh doanh (KD) nhỏ trong khu vực thành thị, được đáp ứng nhu cầu về vốn và các nguồn lực thiếu hụt khác, nhằm phát triển sản xuất KD, tạo nguồn thu nhập ổn định. Thời gian gần đây, TCVM đã phổ biến rộng hơn, nhờ mô hình Grameen Bank được phát triển của Giáo sư Muhammad Yunus, người Bangladesh, mô hình đã có những tác động tích cực trong công cuộc XĐGN ở nước này và trên thế giới, qua đó cũng làm thay đổi nhận thức của nhiều người về lĩnh vực TCVM. Sự khác nhau giữa Tài chính vi mô (Microfinance) và tín dụng vi mô (microcredite) là : TCVM là các hoạt động cho vay, bảo hiểm, tiết kiệm, chuyển giao dịch vụ và các sản phẩm tài chính khác đến cho nhóm khách hàng có thu nhập thấp.
Còn TDVM đơn giản chỉ là một khoản cho vay nhỏ, do một tổ chức nào đó hoặc ngân hàng cung cấp. TDVM thường dành cho cá nhân vay hoặc thông qua việc cho vay theo nhóm, không cần tài sản thế chấp. Có thể hiểu, TDVM là một mặt cho vay của TCVM. Tóm lại người nghèo cũng cần có nhiều loại công cụ tài chính để tích lũy LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 tài sản, bình ổn tiêu dùng và tự bảo vệ mình trước rủi ro.
Vì vậy, theo nghĩa rộng, TCVM là việc tìm ra phương cách hiệu quả và đáng tin cậy để cung cấp ngày càng nhiều hơn các sản phẩm TCVM cho người nghèo và khách hàng có thu nhập thấp. Đối tượng của TCVM : Đối tượng của TCVM là phục vụ cho những người nghèo và người có thu nhập thấp không tiếp cận được với các tổ chức tài chính chính thức. Khách hàng của TCVM thường là những người lao động, bán hàng rong, sản xuất thủ công, hộ gia đình kinh doanh, các cửa hàng nhỏ lẻ, cung cấp dịch vụ quy mô nhỏ, hoặc các hộ nông dân …. ở khắp các khu vực từ nông thôn đến thành thị.
Ngoài ra TCVM còn cung cấp các khỏan vay hỗ trợ cho giáo dục mà đối tượng phục vụ là sinh viên, học sinh nghèo có điều kiện khó khăn để giúp họ có thể tiếp tục học hành. Tổ chức tài chính vi mô : Tổ chức tài chính vi mô (TCTCVM) là các tổ chức cung cấp các dịch vụ tài chính cho những người nghèo. Vì khách hàng của họ là những người nghèo, không có tài sản đảm bảo nên mức độ rủi ro khi cho vay cao hơn so với các khách hàng ngân hàng truyền thống. Vào những thập niên 70 và thập niên 80, phong trào doanh nghiệp siêu nhỏ dẫn đến sự xuất hiện của các tổ chức phi chính phủ (Non Government Organizations - NGO) cung cấp các khoản vay nhỏ cho người nghèo.
Ngày nay các TCTCVM đã phát triễn khá mạnh và đa dạng về hình thức cũng như tính chất sỡ hữu bao gồm : các ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách, ngân hàng nhà nước, các công ty tín dụng, công ty bảo hiểm, các hợp tác xã, tổ chức phát triển cộng đồng như các nhóm hỗ tương và tín dụng công đoàn. Như vậy TCTCVM bao gồm các dịch vụ TCVM cung cấp bởi cả hai tổ chức : LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 + Tổ chức chính thức - tức là các ngân hàng, các công ty tín dụng, hợp tác xã … ; + Tổ chức bán chính thức - tức là các tổ chức phi chính phủ (NGO) 1. Các sản phẩm - dịch vụ của TCTCVM : Trước đây, những người nghèo khi cần tiền, họ không thể tiếp cận được các dịch vụ tài chính chính thức mà thường nhờ tới các mối quan hệ xã hội để tiếp cận những dịch vụ cho vay không chính thức, những khoản vay này thường có chi phí cao và không đảm bảo. Nhưng từ thập niên 80, các loại dịch vụ tài chính cung cấp cho người nghèo đã xuất hiện.
Những người nghèo cũng cần nhiều dịch vụ tài chính đa dạng cho hoạt động kinh doanh của họ, mua sắm tài sản, tiêu dùng, và quản lý rủi ro. Các TCTCVM đã triển khai cung ứng các dịch vụ tài chính dành cho người nghèo, gồm các sản phẩm dịch vụ sau : - Cung cấp các khoản cho vay : cung cấp các khoản vay để tự tạo việc làm như buôn bán nhỏ, sản xuất, gia công chế biến giản đơn, cung cấp vốn lưu động cho doanh nghiệp nhỏ, cho vay với mục đích phục vụ cho giáo dục (chủ yếu tập trung vào sinh viên và học sinh) và các khỏan vay để trang trãi các trường hợp khẩn cấp khác như sửa chữa nhà cửa. - Cung cấp các dịch vụ nhận tiền gửi tiết kiệm, tư vấn rũi ro, dịch vụ chuyển tiền và bảo hiểm vi mô. Các dịch vụ này giúp cho các TCTCVM có thể tiếp cận với những người nghèo, giúp họ tạo ra thu nhập, ổn định tài chính và thoát khỏi cuộc sống đói nghèo.
Quan điểm xưa và nay về tài chính vi mô : 1. Quan điểm cũ : Theo quan trước đây cho rằng TCVM là dịch vụ tài chính mang tính từ thiện được Chính phủ hay các tổ chức XH tài trợ. Quan điểm này đã bộc lộ những mặt hạn chế như từ ý nghĩ được tài trợ nên trong hoạt động kinh doanh của người nghèo không quan tâm đến vấn đề hiệu quả, chi phí do đó dẫn đến chi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 phí cho hoạt động rất lớn. Đồng thời, từ tư tưởng đó cũng dẫn đến suy nghĩ lệch lạc cho rằng người tham gia hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực TCVM chỉ có Chính phủ.
Bên cạnh đó, người nghèo bị đánh giá tiêu cực như là : Trình độ học vấn thấp, sử dụng tài chính không hợp lý, và có tư tưởng cho rằng dù có trợ giúp đến đâu thì họ mãi mãi vẫn là người nghèo. Từ những nhận định trên đã kiềm hãm sự phát triển của TCVM và làm cho hoạt động của nó không sinh lời và bị bó hẹp. Quan điểm hiện đại về TCVM Hiện nay, đã xuất hiện một luồng quan điểm mới về TCVM với những khác biệt như sau : - Dân số trên thế giới ngày càng tăng nhanh chóng, sự phát triển kinh tế giữa các quốc gia, khu vực không đồng đều, tình trạng nghèo ngày càng tăng. Chính phủ hoặc các tổ chức XH không thể tài trợ và giải quyết triệt để vấn đề này vì vậy bản thân những người nghèo phải tự tìm cách để cải thiện cuộc sống.
- Những người nghèo đều có mong mỏi thoát nghèo. Vì vậy, việc giúp họ kiếm tiền hợp pháp, từ đó giúp bản thân vươn lên trong cuộc sống đồng thời sẽ góp phần giúp xã hội ngày càng phát triển. - Các TCTCVM hiện nay sẽ đóng vai trò là trung gian tài chính cung cấp vốn cho người nghèo. Hoạt động của các tổ chức này với mục tiêu là kiếm lợi nhuận.
Quan điểm cho rằng TCTCVM nên là tư nhân, để không sa vào họat động kém hiệu quả do sự ỷ lại vào việc tài trợ của Chính phủ và các tổ chức XH để tránh được tình trạng tham nhũng, cho vay không đúng đối tượng nhằm hưởng chênh lệch lãi suất. Các quy định của Nhà nước Việt Nam về tài chính vi mô : Ngành TCVM Việt Nam phát triển từ đầu thập niên 90, với sự hỗ trợ của các NGO và các cơ quan chính quyền địa phương. Thị trường TCVM vẫn còn rất lớn, sự cạnh tranh giữa các tổ chức thường xảy ra ở các khu vực đô thị. Mục tiêu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 chính của ngành TCVM là tăng cường năng lực cho các tổ chức thành viên để cung cấp tốt hơn các dịch vụ tiết kiệm – tín dụng cho người nghèo, trao đổi thông tin giữa các tổ chức thành viên với các cơ quan CP và vận động tài trợ nước ngoài để mở rộng phạm vi, nâng cao hiệu quả hoạt động.
Các quy định về TCVM Việt Nam là một thách thức lớn đối với CP.