Luận văn Thạc sĩ: Giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu cà phê UTZ tại các doanh nghiệp VICOFA

Luận văn thạc sĩ phân tích ueh một số giải pháp để các doanh nghiệp thành viên hội cà phê ca cao việt nam đẩy mạnh xuất khẩu, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Thái Anh Tuấn
• Người hướng dẫn: GS. Đoàn Thị Hồng Vân
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Thương Mại
• Đề tài: Một Số Giải Pháp Để Các Doanh Nghiệp Thành Viên Hiệp Hội Cà Phê Ca Cao Việt Nam (Vicofa) Đẩy Mạnh Xuất Khẩu Cà Phê Utz
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC ĐỂ KHẲNG ĐỊNH SỰ CẦN THIẾT PHẢI ĐẨY MẠNH XUẤT KHẨU CÀ PHÊ UTZ
• 1.1. SỰ CẦN THIẾT PHẢI ĐẨY MẠNH XUẤT KHẨU CÀ PHÊ UTZ
• 1.1.1. Cà phê và cà phê UTZ
• 1.1.2. Lịch sử cà phê
• 1.1.3. Cà phê UTZ
• 1.1.4. Tình hình sản xuất và xuất khẩu cà phê trên thế giới
• 1.1.5. Xu hướng tiêu dùng cà phê hiện nay
• 1.2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT ĐỂ ĐẨY MẠNH XUẤT KHẨU CÀ PHÊ UTZ
• 1.2.1. Thuyết trọng thương
• 1.2.2. Học thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith
• 1.2.3. Lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo
• 1.2.4. Lý thuyết phát triển bền vững
• 1.2.5. Lý thuyết Heckscher - Ohlin
• 1.3. KINH NGHIỆM SẢN XUẤT VÀ XUẤT KHẨU CÀ PHÊ UTZ CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI
• 1.3.1. Bài học kinh nghiệm của Brazil
• 1.3.2. Bài học kinh nghiệm của Colombia
• 2. CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VÀ XUẤT KHẨU CÀ PHÊ UTZ TẠI CÁC DOANH NGHIỆP THÀNH VIÊN HIỆP HỘI CÀ PHÊ CA CAO VIỆT NAM (VICOFA)
• 2.1. TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VÀ XUẤT KHẨU CÀ PHÊ VIỆT NAM
• 2.1.1. Cà phê Việt Nam - Khái quát quá trình phát triển
• 2.1.2. Tình hình xuất khẩu cà phê Việt Nam trong thời gian qua
• 2.1.2.1. Phân tích kim ngạch xuất khẩu cà phê Việt Nam
• 2.1.2.2. Phân tích thị trường xuất khẩu cà phê Việt Nam
• 2.1.2.3. Các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê Việt Nam
• 2.2. TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VÀ XUẤT KHẨU CÀ PHÊ UTZ TẠI VIỆT NAM
• 2.3. MỘT SỐ NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN XUẤT KHẨU CÀ PHÊ UTZ TẠI CÁC DOANH NGHIỆP THÀNH VIÊN VICOFA
• 2.3.1. Sản xuất cà phê
• 2.3.1.1. Quy mô vườn cà phê nhỏ lẻ, phân tán
• 2.3.1.2. Diện tích vườn cà phê già cỗi đang tăng
• 2.3.1.3. Tập quán sản xuất cũ khó thay đổi
• 2.3.1.4. Ảnh hưởng của thời tiết và sâu bệnh
• 2.3.1.5. Thiếu hụt lao động, chi phí sản xuất ngày một tăng cao
• 2.3.2. Chất lượng cà phê nhân
• 2.3.2.1. Cà phê thu hái không chọn lọc
• 2.3.2.2. Khâu sơ chế sau thu hoạch
• 2.3.2.3. Chế biến tại các đơn vị xuất khẩu
• 2.3.3. Hoạt động xuất khẩu cà phê
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ CÁC DOANH NGHIỆP THÀNH VIÊN HIỆP HỘI CÀ PHÊ CA CAO VIỆT NAM (VICOFA) ĐẨY MẠNH XUẤT KHẨU CÀ PHÊ UTZ
• 3.1. MỤC ĐÍCH VÀ QUAN ĐIỂM ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP
• 3.2. CĂN CỨ ĐỂ XÂY DỰNG CÁC GIẢI PHÁP
• 3.2.1. Giải pháp 1: Liên kết với nông dân để thực hiện chương trình sản xuất cà phê bền vững UTZ Certified
• 3.2.1.1. Nội dung giải pháp
• 3.2.1.2. Mục tiêu đề xuất giải pháp
• 3.2.1.3. Các bước thực hiện
• 3.2.1.4. Lợi ích dự kiến khi thực hiện giải pháp
• 3.2.1.5. Khó khăn khi thực hiện giải pháp
• 3.2.2. Giải pháp 2: Thành lập Ban quản lý chương trình sản xuất theo tiêu chuẩn của chuỗi cà phê UTZ Certified
• 3.2.2.1. Nội dung giải pháp
• 3.2.2.2. Mục tiêu đề xuất giải pháp
• 3.2.2.3. Các bước thực hiện
• 3.2.2.4. Lợi ích dự kiến khi thực hiện giải pháp
• 3.2.3. Giải pháp 3: Nâng cao chất lượng cà phê nhân xuất khẩu theo tiêu chuẩn quốc tế
• 3.2.3.1. Nội dung giải pháp
• 3.2.3.2. Mục tiêu đề xuất giải pháp
• 3.2.3.3. Các bước thực hiện
• 3.2.3.4. Điều kiện thực hiện giải pháp và lợi ích dự kiến
• 3.2.3.5. Khó khăn khi thực hiện giải pháp
• 3.2.4. Giải pháp 4: Tăng cường hoạt động xúc tiến thương mại để mở rộng thị trường
• 3.2.4.1. Nội dung giải pháp
• 3.2.4.2. Mục tiêu đề xuất giải pháp
• 3.2.4.3. Các bước thực hiện
• 3.2.4.4. Phân tích lợi ích dự kiến
• 3.2.4.5. Khó khăn khi thực hiện giải pháp
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về xuất khẩu cà phê UTZ tại Việt Nam

Xuất khẩu cà phê UTZ là một trong những lĩnh vực quan trọng trong ngành nông sản của Việt Nam. Cà phê không chỉ là một sản phẩm xuất khẩu chủ lực mà còn là biểu tượng văn hóa và kinh tế của đất nước. Tuy nhiên, để đẩy mạnh xuất khẩu cà phê UTZ, các doanh nghiệp cần phải hiểu rõ về thị trường, chất lượng sản phẩm và các tiêu chuẩn quốc tế.

1.1. Tình hình sản xuất cà phê tại Việt Nam

Việt Nam hiện đang đứng thứ hai thế giới về sản xuất cà phê, với sản lượng hàng triệu tấn mỗi năm. Tuy nhiên, chất lượng cà phê vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế như UTZ Certified.

1.2. Xu hướng tiêu dùng cà phê trên thế giới

Người tiêu dùng ngày càng chú trọng đến chất lượng và nguồn gốc sản phẩm. Cà phê UTZ được ưa chuộng vì đảm bảo tiêu chuẩn bền vững và trách nhiệm xã hội, tạo ra cơ hội lớn cho các doanh nghiệp Việt Nam.

II. Thách thức trong xuất khẩu cà phê UTZ tại các doanh nghiệp

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê UTZ tại Việt Nam cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề này bao gồm chất lượng sản phẩm, chi phí sản xuất và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

2.1. Chất lượng cà phê và tiêu chuẩn UTZ

Chất lượng cà phê là yếu tố quyết định trong xuất khẩu. Các doanh nghiệp cần cải thiện quy trình sản xuất để đáp ứng tiêu chuẩn UTZ, từ khâu trồng trọt đến chế biến.

2.2. Chi phí sản xuất và cạnh tranh

Chi phí sản xuất cà phê tại Việt Nam đang tăng cao do nhiều yếu tố như thời tiết, sâu bệnh và chi phí lao động. Điều này ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của cà phê Việt Nam trên thị trường quốc tế.

III. Giải pháp nâng cao xuất khẩu cà phê UTZ cho doanh nghiệp

Để đẩy mạnh xuất khẩu cà phê UTZ, các doanh nghiệp cần áp dụng một số giải pháp cụ thể. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện chất lượng sản phẩm mà còn tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường.

3.1. Liên kết với nông dân sản xuất bền vững

Việc liên kết với nông dân để thực hiện chương trình sản xuất cà phê bền vững UTZ Certified là rất quan trọng. Điều này giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và đảm bảo nguồn cung ổn định.

3.2. Tăng cường hoạt động xúc tiến thương mại

Các doanh nghiệp cần tăng cường hoạt động xúc tiến thương mại để mở rộng thị trường xuất khẩu. Việc tham gia các hội chợ quốc tế và quảng bá sản phẩm sẽ giúp nâng cao nhận thức về cà phê UTZ.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các giải pháp nêu trên đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê UTZ. Những doanh nghiệp thực hiện tốt các tiêu chuẩn sẽ có lợi thế cạnh tranh rõ rệt.

4.1. Kết quả từ các doanh nghiệp thành viên VICOFA

Các doanh nghiệp thành viên Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam (VICOFA) đã ghi nhận sự gia tăng trong kim ngạch xuất khẩu cà phê UTZ sau khi áp dụng các giải pháp bền vững.

4.2. Bài học từ các quốc gia khác

Nghiên cứu kinh nghiệm từ các quốc gia như Brazil và Colombia cho thấy rằng việc áp dụng tiêu chuẩn UTZ đã giúp họ nâng cao giá trị xuất khẩu cà phê và cải thiện đời sống nông dân.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho xuất khẩu cà phê UTZ

Xuất khẩu cà phê UTZ tại Việt Nam có nhiều tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, để đạt được thành công bền vững, các doanh nghiệp cần tiếp tục cải thiện chất lượng sản phẩm và áp dụng các giải pháp bền vững.

5.1. Tương lai của cà phê UTZ tại Việt Nam

Với sự gia tăng nhu cầu về cà phê bền vững trên thế giới, cà phê UTZ có thể trở thành một trong những sản phẩm chủ lực của Việt Nam trong tương lai.

5.2. Định hướng phát triển cho doanh nghiệp

Các doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược dài hạn để phát triển bền vững, từ đó nâng cao giá trị xuất khẩu cà phê UTZ và cải thiện đời sống cho nông dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là quốc gia xuất khẩu cà phê đứng thứ hai trên thế giới với sản lượng bình quân đạt khoảng 1,0 đến 1,2 triệu tấn mỗi niên vụ, chiếm khoảng 17,84% tổng khối lượng xuất khẩu toàn cầu trong niên vụ 2008/2009. Mặc dù đạt kim ngạch ấn tượng với 1,586 tỷ USD trong niên vụ 2006/2007 và tăng lên 2,133 tỷ USD trong niên vụ 2007/2008, ngành cà phê Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều rủi ro mang tính cơ cấu. Phần lớn sản lượng xuất khẩu tồn tại dưới dạng cà phê nhân xô thô, chất lượng chưa đồng đều, chủ yếu phụ thuộc vào các kênh thương mại trung gian và thường xuyên chịu mức trừ lùi giá từ 40 đến 80 USD/tấn trên thị trường quốc tế.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu bắt nguồn từ áp lực hội nhập kinh tế quốc tế sau khi Việt Nam gia nhập WTO, khi các thị trường tiêu thụ chủ lực như Liên minh Châu Âu (EU) và Bắc Mỹ liên tục gia tăng rào cản kỹ thuật, siết chặt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm (như giới hạn độc tố sinh học Ochratoxin A - OTA) và yêu cầu tính minh bạch trong truy xuất nguồn gốc. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở khoa học về xuất khẩu cà phê bền vững, phân tích thực trạng sản xuất và kinh doanh cà phê có chứng nhận UTZ Certified, từ đó xây dựng các nhóm giải pháp chiến lược giúp các doanh nghiệp nâng cao giá trị gia tăng.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các doanh nghiệp xuất khẩu trực thuộc Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA) - nhóm đơn vị đóng góp hơn 60% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn quốc - kết hợp khảo sát thực địa các nông hộ trồng cà phê tại tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn 3 niên vụ liên tiếp từ 2006/2007 đến 2008/2009. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi chứng minh việc chuyển dịch sang mô hình UTZ Certified giúp các hộ nông dân cắt giảm khoảng 30% chi phí đầu vào và gia tăng biên độ giá thưởng xuất khẩu từ 40 đến 50 USD/tấn, thúc đẩy nền nông nghiệp phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng bộ hệ thống các học thuyết kinh tế thương mại quốc tế và phát triển bền vững để xây dựng luận cứ khoa học:

• Học thuyết Lợi thế so sánh của David Ricardo và Lý thuyết H-O (Heckscher - Ohlin): Khẳng định Việt Nam cần khai thác tối đa nguồn lực tự nhiên, thổ nhưỡng bazan màu mỡ và nguồn lao động nông nghiệp dồi dào, đồng thời phải nâng cao hàm lượng kỹ thuật và công nghệ chế biến để chuyển hóa lợi thế tài nguyên thô sang lợi thế cạnh tranh về chất lượng sản phẩm.
• Lý thuyết Phát triển bền vững (Sustainable Development): Vận dụng mô hình kiềng ba chân xoay quanh các yếu tố Con người (Social), Môi trường (Environmental) và Lợi nhuận (Economic). Trong chuỗi giá trị nông nghiệp, lợi nhuận kinh tế đóng vai trò nền tảng để người nông dân tái đầu tư vào phúc lợi xã hội và bảo tồn tài nguyên đất, nước cho các thế hệ tương lai.
• Thuyết Trọng thương và Lý thuyết Lợi thế tuyệt đối của Adam Smith: Nhấn mạnh vai trò hỗ trợ của Nhà nước trong việc quy hoạch vùng nguyên liệu và thiết lập các chính sách xúc tiến thương mại chiến lược nhằm mở rộng thị trường ngoại thương.

Mô hình nghiên cứu kết nối 4 khái niệm trung tâm: Cà phê UTZ Certified (tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt GAP và trách nhiệm xã hội), Chuỗi giá trị liên kết 4 nhà (Nông dân - Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp), Hệ thống Kiểm soát Nội bộ (ICS) và Nền tảng truy xuất nguồn gốc trực tuyến.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO), Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), Văn phòng UTZ Certified Việt Nam và Phòng Thương mại & Công nghiệp Việt Nam (VCCI) với nguồn dữ liệu sơ cấp được điều tra thực chứng từ tháng 11/2009 đến tháng 01/2010.

Quy trình chọn mẫu và thu thập dữ liệu được thiết kế bài bản:

• Khảo sát nông hộ: Thực hiện phỏng vấn trực tiếp 250 hộ nông dân trồng cà phê tại vùng trọng điểm Đắk Lắk theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (bao gồm cả nhóm hộ đã tham gia và chưa tham gia UTZ), thu về 198 phiếu khảo sát hợp lệ, đạt tỷ lệ phản hồi 79,2%.
• Khảo sát doanh nghiệp: Gửi 235 phiếu khảo sát qua hình thức trực tiếp và nền tảng trực tuyến đến các doanh nghiệp xuất khẩu thành viên VICOFA, thu về 103 phản hồi và sàng lọc được 96 phiếu hợp lệ, đạt tỷ lệ sử dụng 40,8%.

Lý do lựa chọn phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh và tổng hợp định lượng trên phần mềm Microsoft Excel là nhằm lượng hóa chính xác sự khác biệt về chi phí sản xuất, năng suất vườn cây, mức giá thưởng và mức độ sẵn sàng chuyển đổi của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực tế giai đoạn 2006 - 2009 đã làm sáng tỏ 3 phát hiện quan trọng:

• Sự biến động kim ngạch và khoảng cách giá trị của cà phê thông thường: Trong niên vụ 2007/2008, 60 doanh nghiệp thành viên VICOFA xuất khẩu 578.878 tấn cà phê với trị giá 1,177 tỷ USD, chiếm 61,23% thị phần cả nước. Tuy nhiên, giá xuất khẩu bình quân biến động mạnh từ 1.462 USD/tấn (niên vụ 2006/2007) lên 1.938 USD/tấn (niên vụ 2007/2008), sau đó sụt giảm từ 400 đến 500 USD/tấn trong niên vụ 2008/2009. Điểm sáng xuất hiện ở những đơn vị tiên phong làm cà phê UTZ như Công ty TNHH MTV Cà phê Thắng Lợi khi đạt đơn giá xuất khẩu 1.742,89 USD/tấn, vượt xa mức bình quân 1.530 USD/tấn của toàn ngành.
• Tỷ lệ tham gia chứng nhận UTZ còn khiêm tốn: Tính đến tháng 12/2009, toàn quốc có 28 đơn vị đạt chứng nhận UTZ Certified với tổng diện tích 29.542 ha và sản lượng 93.680 tấn. Riêng tỉnh Đắk Lắk chiếm vị trí dẫn đầu với 12 đơn vị và hơn 11.600 hộ nông dân tham gia. Dù sản lượng xuất khẩu UTZ của Việt Nam tăng từ 14.500 tấn (năm 2008) lên gần 20.000 tấn (năm 2009), tỷ trọng sản lượng đăng ký UTZ vẫn chỉ chiếm khoảng 8,07% tổng lượng cà phê xuất khẩu toàn quốc trong niên vụ 2008/2009. Khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm tỷ lệ diện tích đăng ký áp đảo với 24,17%.
• Hiệu quả kinh tế - xã hội vượt trội ở cấp nông hộ: Nông dân áp dụng quy trình UTZ giảm được 30% chi phí phân bón và nước tưới nhờ kỹ thuật bón phân cân đối và quản lý dịch hại tổng hợp. Mức giá thưởng chênh lệch cộng thêm đạt 40 đến 50 USD/tấn so với giá thị trường, mang lại khoản tiền thưởng bổ sung gần 1 triệu USD cho các nhà sản xuất Việt Nam trong năm 2009.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của việc mở rộng UTZ còn chậm xuất phát từ tập quán canh tác phân tán, quy mô vườn cây bình quân dưới 1,5 ha/hộ, tỷ lệ thu hái quả xanh còn chiếm trên 20% và công nghệ sơ chế ướt chưa đồng bộ. Thêm vào đó, chi phí đánh giá chứng nhận ban đầu và áp lực duy trì hồ sơ truy xuất nguồn gốc khiến nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ e ngại.

Khi đối chiếu với mô hình quốc tế, nghiên cứu chỉ ra những bài học sâu sắc:

• Brazil: Sở hữu 144 đơn vị sản xuất và 54 doanh nghiệp xuất khẩu đạt chuẩn UTZ. Hệ thống Hợp tác xã Cooxupe với 12.000 thành viên cung ứng hơn 4,5 triệu bao cà phê mỗi năm nhờ chuẩn hóa tài liệu thực hành nông nghiệp tốt (GAP) và xây dựng mạng lưới khuyến nông cơ sở vững chắc.
• Colombia: Liên hiệp Hợp tác xã FNC Quindío đã chứng nhận thành công 3.877 ha cho hơn 200 hộ sản xuất, thiết lập hệ thống kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt để giao dịch hàng triệu bao cà phê bền vững cho các tập đoàn rang xay hàng đầu thế giới.

Trên các biểu đồ phân tích thị phần, sản lượng giao dịch cà phê UTZ toàn cầu có mức tăng trưởng ngoạn mục từ 36.500 tấn năm 2006 lên 91.450 tấn năm 2009. Việt Nam hiện nắm giữ vị trí thứ hai toàn cầu với 22% đến 23% thị phần UTZ, bám sát Brazil (36%). Điều này khẳng định tiềm năng thương mại hóa dòng sản phẩm chất lượng cao của Việt Nam là cực kỳ rộng mở nếu các rào cản tổ chức chuỗi được tháo gỡ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hiện thực hóa mục tiêu gia tăng giá trị hạt cà phê xuất khẩu, 4 giải pháp trọng tâm được thiết lập cụ thể:

• Giải pháp 1 - Thiết lập liên kết chuỗi giá trị bền vững giữa doanh nghiệp và nông hộ: Các doanh nghiệp VICOFA chủ động ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm dài hạn, tài trợ chi phí đánh giá chứng nhận định kỳ 1,8 USD/ha của tổ chức độc lập Cafecontrol, và phối hợp cùng cán bộ khuyến nông tổ chức 10 ngày tập huấn kỹ thuật GAP cho nông dân. Mục tiêu nâng tỷ lệ thu hái quả chín đạt trên 90% tại Đắk Lắk và Lâm Đồng trong giai đoạn 2010 - 2012.
• Giải pháp 2 - Thành lập Ban quản lý chương trình UTZ và Hệ thống Kiểm soát Nội bộ (ICS): Doanh nghiệp xuất khẩu cần hoàn thiện bộ máy chuyên trách từ quý I/2011 để số hóa dữ liệu quản lý nông hộ, cấp mã số nhận diện từng lô hàng và đồng bộ dữ liệu lên Hệ thống Theo dõi trực tuyến của UTZ Certified, đảm bảo truy xuất nguồn gốc 100% lô hàng xuất khẩu theo yêu cầu của nhà nhập khẩu quốc tế.
• Giải pháp 3 - Hiện đại hóa công nghệ sơ chế và nâng cấp chất lượng cà phê nhân: Đầu tư hệ thống máy phân loại màu, máy tách tạp chất và công nghệ chế biến ướt tiết kiệm nước tại các nhà máy chế biến xuất khẩu, kiểm soát chặt chẽ tiêu chuẩn dư lượng và độc tố OTA theo TCVN 4193:2005. Mục tiêu đưa đơn giá xuất khẩu bình quân tăng thêm 50 đến 70 USD/tấn trong niên vụ 2011/2012 do khối kỹ thuật và quản trị chất lượng đảm trách.
• Giải pháp 4 - Đẩy mạnh xúc tiến thương mại và đa dạng hóa thị trường: Ban Chấp hành VICOFA kết hợp cùng Cục Xúc tiến Thương mại tham gia thường niên các hội chợ cà phê chuyên ngành tại Đức, Mỹ, Nhật Bản; đồng thời mở rộng đàm phán cung ứng sản phẩm UTZ sang các thị trường mới nổi như Nga (thị trường đạt 20.589 tấn tiêu thụ trong niên vụ 2008/2009) và Trung Quốc trước năm 2013.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu thực chứng trong luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Nhà quản trị và giám đốc kinh doanh doanh nghiệp xuất khẩu: Cung cấp quy trình từng bước xây dựng chuỗi cung ứng UTZ, phương pháp đàm phán giá thưởng (premium) với các đối tác thu mua quốc tế và chiến lược định vị thương hiệu cà phê bền vững.
• Cán bộ hoạch định chính sách tại Bộ Nông nghiệp và VICOFA: Cung cấp luận cứ thực tiễn để xây dựng quy hoạch vùng nguyên liệu cà phê có chứng chỉ, hoàn thiện cơ chế liên kết 4 nhà và ban hành các gói tín dụng hỗ trợ nông nghiệp sạch.
• Ban quản trị Hợp tác xã và nông hộ sản xuất cà phê: Hướng dẫn phương pháp thực hành nông nghiệp tốt (GAP), quản lý nhật ký canh tác để tiết kiệm 30% chi phí sản xuất và tiếp cận kênh thu mua ổn định với mức giá cao hơn.
• Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh kinh tế: Tài liệu tham khảo học thuật giá trị với bộ dữ liệu khảo sát 198 nông hộ và 96 doanh nghiệp, làm tiền đề mở rộng các nghiên cứu về chuỗi giá trị nông sản và tiêu chuẩn thương mại quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

• Cà phê chứng nhận UTZ Certified có điểm gì khác biệt so với cà phê thông thường? Cà phê UTZ tuân thủ Bộ nguyên tắc nghiêm ngặt về canh tác bền vững, an toàn vệ sinh thực phẩm, bảo vệ môi trường và bảo đảm quyền lợi xã hội cho người lao động. Điểm khác biệt lớn nhất là toàn bộ bao bì và lô hàng đều có mã số định danh duy nhất để truy xuất nguồn gốc trực tuyến xuyên suốt từ trang trại đến người tiêu dùng cuối cùng.
• Người nông dân nhận được lợi ích tài chính trực tiếp nào khi tham gia chương trình UTZ? Khi tham gia chương trình, nông dân tiết kiệm khoảng 30% tổng chi phí đầu tư nhờ giảm lượng phân bón vô cơ, thuốc trừ sâu và lượng nước tưới tiêu. Đồng thời, sản phẩm hạt cà phê chín sau thu hoạch được các doanh nghiệp xuất khẩu thu mua với mức giá thưởng cộng thêm từ 40 đến 50 USD/tấn so với giá thị trường xô thô.
• Doanh nghiệp xuất khẩu cần chuẩn bị điều kiện gì để được cấp mã số theo dõi UTZ? Doanh nghiệp phải xây dựng Hệ thống Kiểm soát Nội bộ (ICS) đạt chuẩn, thiết lập quy trình quản lý rủi ro ô nhiễm chéo, liên kết mạng lưới nông hộ được chứng nhận và ký hợp đồng giao dịch với đối tác đã đăng ký trên hệ thống của Văn phòng UTZ Certified toàn cầu.
• Việt Nam có thể học tập kinh nghiệm cốt lõi nào từ mô hình của Brazil và Colombia? Bài học then chốt là phát triển mô hình hợp tác xã quy mô lớn đóng vai trò hạt nhân (như Cooxupe tại Brazil chiếm 35% sản lượng cả nước), đào tạo đội ngũ cán bộ kỹ thuật cơ sở thông qua tài liệu trực quan, và gắn kết chặt chẽ lợi ích kinh tế của người trồng với uy tín thương hiệu quốc gia.
• Mức phí đánh giá chứng nhận UTZ tại Việt Nam là bao nhiêu và do đơn vị nào thẩm định? Mức phí đánh giá chứng nhận định kỳ đối với nông hộ tại Việt Nam chỉ ở mức 1,8 USD/ha, được thực hiện bởi tổ chức giám định độc lập được ủy quyền như Cafecontrol, tạo điều kiện thuận lợi cho các trang trại vừa và nhỏ dễ dàng gia nhập chuỗi cung ứng.

Kết luận

• Xuất khẩu cà phê bền vững có chứng nhận UTZ Certified là xu thế tất yếu giúp ngành cà phê Việt Nam chuyển đổi từ lượng sang chất, bảo vệ tài nguyên sinh thái và vượt qua các rào cản kỹ thuật khắt khe của thị trường toàn cầu.
• Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng niên vụ 2006 - 2009, làm rõ vị thế xuất khẩu thứ hai thế giới của Việt Nam nhưng chỉ mới đạt khoảng 20.000 tấn cà phê UTZ giao dịch mỗi năm với giá trị thưởng khoảng 1 triệu USD.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ từ liên kết chuỗi 4 nhà, thành lập ban quản lý ICS, nâng cấp chế biến ướt đến mở rộng xúc tiến thương mại cung cấp lộ trình thực thi khả thi cho các doanh nghiệp VICOFA giai đoạn 2010 - 2015.
• Các nhà quản trị doanh nghiệp, cán bộ quản lý ngành và các tổ chức nghiên cứu cần nhanh chóng vận dụng các đề xuất trong luận văn để chuẩn hóa quy trình sản xuất theo TCVN 4193:2005.
• Hãy chủ động kết nối chuỗi liên kết giá trị và đăng ký chuyển đổi mô hình canh tác cà phê có chứng nhận ngay hôm nay để nâng cao vị thế và giá trị bền vững cho hạt cà phê Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC ĐỂ KHẲNG ĐỊNH SỰ CẦN THIẾT PHẢI ĐẨY MẠNH XUẤT KHẨU CÀ PHÊ UTZ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -2- Cà phê là một trong những mặt hàng nông sản phổ biến trên thế giới, được trồng ở khoảng 80 quốc gia trên thế giới. Với lượng cà phê xuất khẩu bình quân đạt 1 triệu tấn/niên vụ, cà phê Việt Nam đang giữ vị trí thứ 2 thế giới về xuất khẩu. Tuy nhiên, xuất khẩu cà phê Việt Nam vẫn còn một số hạn chế như: chủ yếu xuất qua các kênh trung gian; chất lượng cà phê thấp và bị thải loại nhiều, giá xuất khẩu thấp và thường bị ép giá. Với mục tiêu nâng cao chất lượng và tạo ra giá trị gia tăng cho cà phê nhân xuất khẩu, một số doanh nghiệp xuất khẩu cà phê đã đăng ký tham gia sản xuất cà phê theo hướng bền vững thông qua một số chương trình cà phê có chứng nhận được giới thiệu tại Việt Nam.

Việc tham gia các chương trình này làm thay đổi thói quen canh tác của người trồng cà phê, áp dụng những kỹ thuật sản xuất mới đáp ứng các yêu cầu thân thiện với môi trường, bền vững về mặt xã hội và đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, giúp cà phê Việt Nam từng bước đáp ứng yêu cầu của thị trường thế giới.1 SỰ CẦN THIẾT PHẢI ĐẨY MẠNH XUẤT KHẨU CÀ PHÊ UTZ 1.1 Cà phê và cà phê UTZ 1.1 Lịch sử cà phê Cà phê (gốc từ café trong tiếng Pháp) là một loại thức uống màu đen có chứa chất caffein và được sản xuất từ việc rang hạt của cây cà phê. Cà phê được sử dụng lần đầu tiên vào thế kỉ thứ 9 khi nó được khám phá từ vùng cao nguyên Ethiopia. Theo truyền thuyết, những người chăn dê ở Kaffa (thuộc Ethiopia ngày nay) đã phát hiện một số con dê trong đàn sau khi ăn một cành cây có lá xanh thẫm và quả giống như quả anh đào đã chạy nhảy không mệt mỏi cho đến tận đêm khuya. Một người chăn dê và sau đó là các thầy tu ăn thử loại quả màu đỏ đó và xác nhận công hiệu của nó.

Như vậy có thể coi rằng nhờ đàn dê này mà con người biết được cây cà phê. Người ta cũng tin rằng tỉnh Kaffa của Ethiopia chính là vùng đất khởi nguyên của cây cà phê. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -3- Vào thế kỉ thứ 14 những người buôn nô lệ đã mang cà phê từ Ethiopia sang vùng Ả Rập. Nhưng tới tận giữa thế kỉ thứ 15 người ta mới biết rang hạt cà phê lên và sử dụng nó làm đồ uống.

Trung tâm giao dịch cà phê là thành phố cảng Mocha, hay còn gọi là Mokka, tức là thành phố Al Mukha thuộc Yemen ngày nay. Sau đó, cà phê được phổ biến ở Ai Cập, Armenia, Persia, Thổ Nhĩ Kỳ và phía bắc Châu Phi. Sau đó là Ý và phần còn lại của Châu Âu, Indonesia và Mỹ. Ngày nay, cà phê là một trong những thức uống thông dụng toàn cầu.

Hiện nay, cây cà phê được trồng tại hơn 80 quốc gia trên thế giới. Hạt cà phê được lấy từ hạt của các loài cây thuộc họ cà phê (Rubiaceae) trong đó ba dòng cây cà phê chính là cà phê Arabica (cà phê chè), cà phê Robusta (cà phê vối) và cà phê Excelsa (cà phê mít). Chất lượng hay đẳng cấp của cà phê khác nhau tùy theo từng loại cây, từng loại hạt và nơi trồng. Cà phê Robusta được đánh giá thấp hơn so với cà phê Arabica do có chất lượng thấp hơn nên giá cả theo đó cũng rẻ hơn.

Loại cà phê đắt nhất và hiếm nhất thế giới tên là Kopi Luwak (hay cà phê chồn) của Indonesia và Việt Nam. Cà phê đã và đang mang lại cho hàng triệu nông dân ở các nước xuất khẩu cà phê nguồn thu nhập chính. Cà phê còn thúc đẩy sự tiến bộ của loài người vì cà phê là chất xúc tác không thể thiếu cho mọi phát minh, mọi hoạt động sáng tạo. Cà phê giúp con người khỏe mạnh về thể xác và tinh thần.

Cà phê cũng góp phần vào sự hòa hợp và tiến bộ xã hội, phát triển văn hóa và nghệ thuật, kích thích sáng tạo và cổ vũ cho sự phát triển bền vững.2 Cà phê UTZ Một trong những trọng điểm phát triển của thị trường hàng hóa trong vòng 10 - 15 năm qua là hình thành các tiêu chuẩn nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng trên thế giới. Tiêu chuẩn đảm bảo rằng mọi mắt xích trong chuỗi cung cấp phải đáp ứng các tiêu chuẩn gắt gao về trách nhiệm xã hội và các vấn đề về môi trường. Các tiêu chuẩn này bao gồm nhiều vấn đề từ an toàn sức khỏe nghề nghiệp đến các dự án phát triển cộng đồng và cung cấp tín dụng cho nông dân. Đối LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -4- với người tiêu dùng cuối cùng, họ được khuyến khích trả một khoản phụ trội cho ly cà phê mà mình yêu thích để bù đắp một phần chi phí cho yêu cầu phát triển nông nghiệp bền vững.

Hiện nay, có nhiều tổ chức khác nhau đưa ra các tiêu chuẩn khác nhau, trong đó các chương trình phổ biến là UTZ Certified, 4C, Rain Forest Alliance, Organic, Fairtrade. Mục đích của các chương trình đều giống nhau là hướng tới phát triển cà phê bền vững với các chủ trương về xã hội, môi trường và kinh tế: Tạo dựng những điều kiện sinh hoạt và làm việc tốt cho nông dân, gia đình họ và những người làm công, bao gồm tôn trọng nhân quyền và các tiêu chuẩn lao động; Bảo vệ môi trường như rừng nguyên sinh, bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác như nước, đất, đa dạng sinh học và năng lượng là những yếu tố then chốt đối với sản xuất cà phê và quá trình sau thu hoạch; Khả năng sinh lợi về kinh tế bao gồm thu nhập hợp lý cho toàn bộ chuỗi sản xuất cà phê, tiếp cận thị trường dễ dàng và ổn định. Trong giới hạn của đề tài này tác giả muốn giới thiệu sâu hơn về cà phê UTZ vì theo tác giả là đây là chương trình đem lại nhiều lợi ích hơn cho các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê Việt Nam. Các sáng lập viên đã tạo ra một tổ chức hoạt động độc lập với các nhà sản xuất và nhà rang xay với văn phòng được mở tại thành phố Guatemala năm 1999 với tên gọi UTZ Kapeh và được đổi tên thành UTZ Certified “Good Inside” vào tháng 3 năm 2007.

UTZ Certified là Chương trình chứng nhận toàn cầu dành cho các hoạt động sản xuất và cung ứng cà phê có trách nhiệm cao. UTZ theo ngôn ngữ người Maya là “tốt”. UTZ Certified thực hiện trách nhiệm tạo ra một thị trường mở và minh bạch cho các sản phẩm nông nghiệp. Chương trình này đảm bảo về qui trình sản xuất và cung ứng bền vững cũng như tạo ra khả năng truy nguyên nguồn gốc trực tuyến cho các sản phẩm nông nghiệp.

UTZ Certified là một tổ chức phi chính phủ (NGO), phi lợi nhuận hoạt động trên phạm vi quy mô toàn cầu trong lĩnh vực cấp chứng chỉ sản xuất các sản phẩm cà phê tốt, có trách nhiệm, truy nguyên nguồn gốc, an toàn thực phẩm và bền vững trong 3 lĩnh vực kinh tế - môi trường và xã hội. Đây là tổ chức độc lập thực hiện chương trình chứng nhận cà phê được sản xuất một cách có trách nhiệm và trợ giúp LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -5- các nhà sản xuất, rang xay tăng thêm giá trị cho sản phẩm cà phê của họ khi được UTZ chứng nhận. Hoạt động chứng nhận của UTZ là nhằm trả lời cho người mua các câu hỏi về nguồn gốc xuất xứ của sản phẩm cà phê đến từ đâu, được sản xuất như thế nào, nhà sản xuất có bảo đảm các tiêu chí về thân thiện môi trường, điều kiện chăm sóc, phân bón, tưới nước để đạt lượng sản phẩm cà phê sạch, chất lượng tốt… Chỉ trong vòng 5 năm, UTZ Certified đã lớn mạnh, trở thành một trong những chương trình chứng nhận cà phê lớn nhất toàn cầu đáp ứng được những đòi hỏi kỳ vọng của nông dân, ngành công nghiệp thực phẩm và người tiêu dùng. UTZ sẽ trả lời được hai câu hỏi trọng yếu mà mọi người quan tâm nhất: “Cà phê có xuất xứ từ đâu? Và cà phê được sản xuất như thế nào?”.

Trong giới hạn của đề tài này, tác giả xin định nghĩa cà phê UTZ là loại cà phê được sản xuất và xuất khẩu đạt chứng nhận UTZ Certified, tuân thủ các quy định của Bộ nguyên tắc UTZ đồng thời tạo ra khả năng truy nguyên thông qua Hệ thống truy nguyên dựa trên trang web của UTZ Certified (xin tham khảo hình 1.1 và Phụ lục số 2). Một nhà sản xuất cà phê được UTZ chứng nhận bán cà phê của mình cho người mua đã đăng ký. Họ thương thuyết các chi tiết hợp đồng và cùng thỏa thuận về giá thưởng (premium) dành cho sản phẩm được chứng nhận. Nhà sản xuất thông báo cho UTZ Certified về lô hàng bán và các thông tin hợp đồng qua việc thực hiện một Thông báo bán hàng trên Hệ thống Theo dõi của UTZ Certified.

Khi nhận được Thông báo Bán hàng, UTZ Certified sẽ cấp một số theo dõi duy nhất cho hợp đồng này. Số UTZ duy nhất này được gửi lại cho nhà sản xuất để nhà sản xuất gửi tiếp cho người mua đầu tiên của lô cà phê. Số UTZ duy nhất này sẽ đi cùng lô cà phê suốt toàn chuỗi cung ứng. Nhà kinh doanh khi bán lại cà phê được UTZ chứng nhận không phải làm thông báo bán hàng trong hệ thống theo dõi UTZ Certified.

Tuy nhiên, khi họ muốn bán một phần hợp đồng hoặc cùng một hợp đồng cà phê được chứng nhận cho nhiều người mua khác nhau, họ cũng phải thực hiện Thông báo tách lô hàng trên hệ thống theo dõi UTZ Certified. UTZ Certified sẽ tạo ra số UTZ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -6- duy nhất mới cho mỗi phần hợp đồng để đảm bảo khả năng truy nguyên của cà phê được chứng nhận. Nhà kinh doanh sau đó sẽ tiếp tục gửi (những) số UTZ duy nhất này đi cho người mua mới. Khi nhận được cà phê UTZ, người mua cuối cùng trong chuỗi cung ứng đối chiếu cà phê với số liệu trong Hệ thống theo dõi.

Người mua cuối cùng đưa ra Xác nhận hàng đã nhận được bằng cách nhập số UTZ duy nhất vào hệ thống. Người mua cuối cùng sẽ xác nhận thông tin trong hệ thống có khớp với các chi tiết trong hợp đồng hay không.