Luận án TS: Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kiểm toán liên tục tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ueh các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của kiểm toán liên tục tại việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Đặng Đình Tân
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Giang Tân
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của kiểm toán liên tục tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1) Lý do chọn đề tài
• 2) Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 3) Đối tượng nghiên cứu
• 4) Phạm vi nghiên cứu và thời gian nghiên cứu
• 5) Phương pháp nghiên cứu
• 6) Những đóng góp của nghiên cứu
• 7) Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 1.1. Các nghiên cứu của nước ngoài
• 1.1.1. Các nghiên cứu về các nhân tố thúc đẩy thực hiện KTLT
• 1.1.1.1. Nhu cầu của NSD trong việc được cung cấp thông tin tin cậy bởi KTLT theo thời gian thực (real-time information)
• 1.1.1.2. Nhu cầu của doanh nghiệp và KTV về KTLT
• 1.1.1.2.1. Nhu cầu của doanh nghiệp về KTLT
• 1.1.1.2.2. Nhu cầu của KTV về KTLT
• 1.1.1.3. Điều kiện về HTTT của doanh nghiệp để thực hiện KTLT
• 1.1.1.3.1. Hệ thống xử lý trực tuyến – thời gian thực (online real-time systems) và hệ quản trị cơ sở dữ liệu
• 1.1.1.3.2. Hệ thống hỗ trợ hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP)
• 1.1.1.3.3. Nguồn dữ liệu lớn (Big Data) và công nghệ phân tích dữ liệu (Data Analytics)
• 1.1.1.3.4. Ngôn ngữ báo cáo kinh doanh mở rộng (eXtensible Business Reporting Language – XBRL)
• 1.1.2. Các nghiên cứu về trở ngại đối với thực hiện KTLT
• 1.1.2.1. Trở ngại về tổ chức và HTTT của doanh nghiệp
• 1.1.2.1.1. Những người quản lý cấp cao của doanh nghiệp cho rằng KTLT không cần thiết
• 1.1.2.1.2. Tình trạng quá tải thông tin (information overload)
• 1.1.2.1.3. Thiếu chuẩn hóa, tích hợp giữa các quy trình hoạt động của doanh nghiệp
• 1.1.2.2. Trở ngại về sự toàn vẹn của HTTT của doanh nghiệp
• 1.1.2.3. Trở ngại về nguồn lực tài chính của doanh nghiệp
• 1.1.2.4. Trở ngại về năng lực chuyên môn của KTV
• 1.1.2.5. Trở ngại về điều kiện pháp lý
• 1.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.2.1. Nhu cầu của nghề nghiệp kiểm toán về KTLT nhằm ứng phó với ảnh hưởng của tiến bộ về CNTT
• 1.2.2. Nhu cầu của một số doanh nghiệp về KTLT nhằm đáp ứng các yêu cầu tuân thủ và quản trị rủi ro
• 1.3. Kết quả đạt được của các nghiên cứu trước và khoảng trống lý thuyết
• 1.3.1. Kết quả đạt được của các nghiên cứu trước
• 1.3.2. Khoảng trống nghiên cứu và mục tiêu nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Một số khái niệm
• 2.1.1. Khái niệm về kiểm toán
• 2.1.2. Khái niệm về KTLT
• 2.1.3. Lịch sử hình thành của KTLT
• 2.1.3.1. Giai đoạn trước năm 2002
• 2.1.3.2. Giai đoạn từ năm 2002 cho đến nay
• 2.1.4. Các cách tiếp cận về công nghệ để thực hiện KTLT
• 2.1.4.1. Sử dụng chương trình kiểm toán tích hợp
• 2.1.4.2. Sử dụng chương trình giám sát độc lập
• 2.1.5. Lợi ích của KTLT
• 2.1.5.1. Lợi ích của KTLT đối với NSD thông tin được kiểm toán
• 2.1.5.2. Lợi ích của KTLT đối với doanh nghiệp được kiểm toán
• 2.1.5.2.1. KTLT giúp doanh nghiệp được kiểm toán nâng cao khả năng phát hiện kịp thời các giao dịch bất thường (gian lận, sai sót)
• 2.1.5.2.2. KTLT giúp doanh nghiệp được kiểm toán nâng cao khả năng đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của các quy định pháp lý liên quan đến KSNB
• 2.1.5.2.3. KTLT giúp doanh nghiệp được kiểm toán nâng cao hiệu quả hoạt động quản trị rủi ro của doanh nghiệp
• 2.1.5.3. Lợi ích của KTLT đối với KTV
• 2.2. Các lý thuyết nền tảng
• 2.2.1. Lý thuyết về cung và cầu (Theory of supply and demand)
• 2.2.2. Lý thuyết khuếch tán đổi mới (Diffusion of innovation theory)
• 2.2.3. Lý thuyết phát tín hiệu (Signaling theory)
• 2.2.4. Lý thuyết ủy nhiệm (Agency theory)
• 2.3. Khung lý thuyết và các khái niệm nghiên cứu
• 2.3.1. Khung lý thuyết của nghiên cứu
• 2.3.2. Định nghĩa các khái niệm nghiên cứu
• 2.3.3. Mô hình nghiên cứu và các giả thuyết nghiên cứu
• 2.3.3.1. Mô hình nghiên cứu
• 2.3.3.2. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2.3.3.2.1. Các giả thuyết nghiên cứu về ảnh hưởng của các nhân tố thúc đẩy sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 2.3.3.2.2. Các giả thuyết nghiên cứu về ảnh hưởng của các nhân tố trở ngại đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu và thiết kế nghiên cứu
• 3.1.1. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu của luận án
• 3.1.2. Lựa chọn thiết kế nghiên cứu của luận án
• 3.2. Thiết kế nghiên cứu của luận án
• 3.2.1. Nghiên cứu định tính
• 3.2.1.1. Cách tiếp cận nghiên cứu định tính của luận án
• 3.2.1.2. Quy trình nghiên cứu định tính
• 3.2.1.2.1. Bước 1: Thực hiện nghiên cứu tài liệu nhằm xem xét sự xuất hiện của KTLT tại Việt Nam
• 3.2.1.2.2. Bước 2: Thực hiện phỏng vấn sâu các chuyên gia nhằm khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 3.2.1.3. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu định tính
• 3.2.1.3.1. Đối với dữ liệu trong nghiên cứu tài liệu
• 3.2.1.3.2. Đối với dữ liệu trong phỏng vấn sâu các chuyên gia
• 3.2.2. Nghiên cứu định lượng
• 3.2.2.1. Quy trình nghiên cứu định lượng
• 3.2.2.2. Xây dựng thang đo nghiên cứu
• 3.2.2.3. Cấu trúc của bảng câu hỏi khảo sát
• 3.2.2.4. Kiểm tra sơ bộ giá trị và độ tin cậy của thang đo
• 3.2.2.5. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu định lượng
• 3.2.2.5.1. Phương pháp chọn mẫu
• 3.2.2.5.2. Thủ tục thu thập dữ liệu
• 3.2.2.5.3. Thủ tục phân tích dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu và thảo luận về sự hình thành của KTLT tại Việt Nam
• 4.1.1. Sự hình thành của KTLT trong lĩnh vực KTNB tại Việt Nam
• 4.1.1.1. Đối với các công ty niêm yết không thuộc lĩnh vực tài chính
• 4.1.1.2. Đối với các ngân hàng và các công ty niêm yết thuộc lĩnh vực tài chính
• 4.1.2. Sự hình thành của KTLT trong lĩnh vực KTĐL tại Việt Nam
• 4.1.2.1. Kết quả phân tích từ các trang thông tin điện tử
• 4.1.2.2. Kết quả phân tích dựa trên các báo cáo tổng kết hoạt động của KTĐL của VACPA và Bộ Tài chính
• 4.1.3. Kết luận chung về sự hình thành của KTLT tại Việt Nam
• 4.2. Kết quả nghiên cứu và thảo luận về nghiên cứu khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3. Kết quả nghiên cứu định lượng và thảo luận
• 4.3.1. Thu thập dữ liệu (khảo sát chính thức)
• 4.3.2. Phân tích kết quả nghiên cứu
• 4.3.2.1. Mô tả đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 4.3.2.2. Kiểm định độ tin cậy của thang đo
• 4.3.2.3. Đánh giá sự phiến diện bởi phương pháp chung
• 4.3.2.4. Phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 4.3.2.4.1. Phân tích nhân tố khám phá khái niệm liên quan đến các yếu tố thúc đẩy và trở ngại đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3.2.4.2. Phân tích nhân tố khám phá khái niệm liên quan đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3.2.4.3. Điều chỉnh giả thuyết nghiên cứu dựa trên kết quả phân tích nhân tố khám phá
• 4.3.2.5. Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (MLR)
• 4.3.3. Thảo luận kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.3.3.1. Về kết quả phân tích nhân tố khám phá
• 4.3.3.2. Về kết quả phân tích hồi quy đa biến
• 4.3.3.2.1. Thảo luận về các nhân tố ảnh hưởng thúc đẩy đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3.3.2.2. Thảo luận về các nhân tố ảnh hưởng trở ngại đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Những đóng góp mới của nghiên cứu
• 5.2. Một số kiến nghị
• 5.2.1. Đối với các doanh nghiệp
• 5.2.1.1. Cơ sở để xác định doanh nghiệp thích hợp với KTLT
• 5.2.1.2. Triển khai thí điểm KTLT trong hoạt động KTNB của các doanh nghiệp thích hợp
• 5.2.1.3. Triển khai mở rộng KTLT trong hoạt động KTNB của các doanh nghiệp thích hợp
• 5.2.2. Đối với các DNKiT
• 5.2.2.1. Chia sẻ thông tin về KTLT và cung ứng dịch vụ tư vấn triển khai thực hiện KTLT cho các doanh nghiệp thích hợp
• 5.2.2.2. Sử dụng hệ thống KTLT trong hoạt động KTNB của các doanh nghiệp cho các mục đích của KTĐL
• 5.2.3. Đối với các tổ chức nghề nghiệp, tổ chức đào tạo
• 5.2.4. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.3.1. Hạn chế của nghiên cứu
• 5.3.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Tiếng Việt
• Tiếng Anh
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1 – Bảng tóm tắt các nghiên cứu trước
• Phụ lục 2 – Danh sách các công ty niêm yết khảo sát báo cáo thường niên năm 2013, 2014, 2015
• Phụ lục 3 – Danh sách các ngân hàng/ công ty niêm yết đã hoặc có kế hoạch thực hiện KTLT trong KTNB
• Phụ lục 4 – Danh sách các DNKiT thuộc 10 công ty có doanh thu và/hoặc số lượng khách hàng lớn nhất năm 2015
• Phụ lục 5 – Dàn bài thảo luận
• Phụ lục 6 – Danh sách chuyên gia trả lời phỏng vấn
• Phụ lục 7 – Bảng phân tích nội dung trả lời phỏng vấn theo các chủ đề về các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• Phụ lục 8 – Tổng hợp các yếu tố theo chủ đề về các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• Phụ lục 9 – Các khái niệm và các yếu tố đo lường (biến quan sát) của thang đo nghiên cứu định lượng
• Phụ lục 10 – Thư mời trả lời khảo sát
• Phụ lục 11 – Bảng xác định cỡ mẫu so với kích thước tổng thể
• Phụ lục 12 – Danh sách KTV tham gia trả lời khảo sát
• Phụ lục 13 – Kết quả kiểm định chính thức độ tin cậy thang đo
• Phụ lục 14 – Kết quả phân tích nhân tố đơn của Harman
• Phụ lục 15 – Kết quả phân tích nhân tố khám phá
• Phụ lục 16 – Kết quả phân tích hồi quy đa biến

Tóm tắt

I. Tổng quan về kiểm toán liên tục tại Việt Nam

Kiểm toán liên tục (KTLT) là một phương pháp kiểm toán hiện đại, cho phép kiểm toán viên (KTV) thực hiện kiểm toán một cách thường xuyên và liên tục. Tại Việt Nam, sự phát triển của KTLT đang trở thành một xu hướng tất yếu trong bối cảnh công nghệ thông tin ngày càng phát triển. Nghiên cứu này sẽ phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam, từ đó đưa ra những giải pháp khả thi nhằm thúc đẩy ứng dụng KTLT trong các doanh nghiệp.

1.1. Khái niệm và vai trò của kiểm toán liên tục

KTLT được định nghĩa là phương pháp kiểm toán cho phép KTV phát hành báo cáo kiểm toán ngay sau khi giao dịch phát sinh. Điều này giúp nâng cao tính kịp thời và độ tin cậy của thông tin tài chính, từ đó hỗ trợ các quyết định quản trị hiệu quả hơn.

1.2. Lịch sử hình thành kiểm toán liên tục tại Việt Nam

KTLT đã được đưa vào ứng dụng tại Việt Nam từ những năm gần đây, nhờ vào sự phát triển của công nghệ thông tin và nhu cầu ngày càng cao về tính minh bạch trong báo cáo tài chính. Các doanh nghiệp lớn như ngân hàng và công ty niêm yết đã bắt đầu áp dụng KTLT để nâng cao hiệu quả kiểm toán.

II. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của kiểm toán liên tục

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam. Những nhân tố này bao gồm yếu tố công nghệ, yếu tố tổ chức và yếu tố con người. Việc hiểu rõ các nhân tố này sẽ giúp các doanh nghiệp có chiến lược phù hợp để triển khai KTLT.

2.1. Yếu tố công nghệ trong kiểm toán liên tục

Công nghệ thông tin đóng vai trò quan trọng trong việc triển khai KTLT. Các hệ thống thông tin hiện đại như ERP và Big Data giúp thu thập và phân tích dữ liệu một cách nhanh chóng và chính xác, từ đó hỗ trợ KTV trong việc thực hiện kiểm toán.

2.2. Yếu tố tổ chức và quản lý

Sự hỗ trợ từ ban lãnh đạo và các chính sách tổ chức là rất cần thiết để triển khai KTLT. Các doanh nghiệp cần có sự cam kết từ cấp cao để đảm bảo rằng KTLT được thực hiện một cách hiệu quả và bền vững.

2.3. Yếu tố con người và năng lực chuyên môn

Năng lực của KTV là một yếu tố quyết định trong việc thực hiện KTLT. Các KTV cần được đào tạo bài bản về công nghệ và phương pháp kiểm toán mới để có thể đáp ứng được yêu cầu của KTLT.

III. Thách thức trong việc triển khai kiểm toán liên tục tại Việt Nam

Mặc dù KTLT mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc triển khai nó tại Việt Nam cũng gặp phải nhiều thách thức. Những thách thức này bao gồm sự thiếu hụt về công nghệ, sự kháng cự từ phía nhân viên và các vấn đề về quy định pháp lý.

3.1. Thiếu hụt công nghệ và hạ tầng

Nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam vẫn chưa đầu tư đủ vào công nghệ thông tin cần thiết để triển khai KTLT. Điều này dẫn đến việc không thể thu thập và phân tích dữ liệu một cách hiệu quả.

3.2. Kháng cự từ phía nhân viên

Sự kháng cự từ phía nhân viên có thể cản trở quá trình triển khai KTLT. Nhiều KTV có thể cảm thấy không thoải mái với việc thay đổi phương pháp làm việc truyền thống sang KTLT.

3.3. Vấn đề về quy định pháp lý

Các quy định pháp lý hiện hành có thể chưa hoàn toàn phù hợp với việc triển khai KTLT. Cần có sự điều chỉnh để tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng KTLT trong thực tiễn.

IV. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp cho kiểm toán liên tục

Để nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến KTLT, phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng đã được áp dụng. Các giải pháp được đề xuất nhằm thúc đẩy sự phát triển của KTLT bao gồm việc nâng cao năng lực cho KTV, cải thiện công nghệ và xây dựng chính sách hỗ trợ.

4.1. Phương pháp nghiên cứu định tính

Nghiên cứu định tính thông qua phỏng vấn sâu các chuyên gia trong lĩnh vực kiểm toán đã giúp xác định các nhân tố chính ảnh hưởng đến KTLT. Các chuyên gia đã chia sẻ những kinh nghiệm và quan điểm của họ về KTLT.

4.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng

Nghiên cứu định lượng được thực hiện thông qua khảo sát các KTV và doanh nghiệp. Kết quả khảo sát đã cung cấp những dữ liệu quan trọng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến KTLT.

4.3. Giải pháp nâng cao năng lực cho KTV

Để triển khai KTLT hiệu quả, cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu cho KTV về công nghệ và phương pháp kiểm toán mới. Điều này sẽ giúp KTV tự tin hơn trong việc áp dụng KTLT.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về kiểm toán liên tục

KTLT đã được áp dụng tại một số doanh nghiệp lớn tại Việt Nam và đã mang lại những kết quả tích cực. Nghiên cứu cho thấy rằng KTLT không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch mà còn cải thiện hiệu quả quản trị rủi ro.

5.1. Kết quả ứng dụng kiểm toán liên tục tại doanh nghiệp

Nhiều doanh nghiệp đã áp dụng KTLT và ghi nhận sự cải thiện trong việc phát hiện gian lận và sai sót. KTLT giúp các doanh nghiệp nâng cao khả năng kiểm soát nội bộ và quản lý rủi ro.

5.2. Kết quả nghiên cứu định lượng về KTLT

Kết quả nghiên cứu định lượng cho thấy có mối liên hệ tích cực giữa việc áp dụng KTLT và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp áp dụng KTLT có xu hướng đạt được kết quả tài chính tốt hơn.

VI. Kết luận và tương lai của kiểm toán liên tục tại Việt Nam

KTLT đang trở thành một phần quan trọng trong hoạt động kiểm toán tại Việt Nam. Tương lai của KTLT phụ thuộc vào việc các doanh nghiệp có thể vượt qua các thách thức hiện tại và áp dụng công nghệ mới một cách hiệu quả.

6.1. Tương lai của kiểm toán liên tục

Với sự phát triển không ngừng của công nghệ thông tin, KTLT sẽ ngày càng trở nên phổ biến hơn. Các doanh nghiệp cần chuẩn bị sẵn sàng để đón nhận xu hướng này.

6.2. Đề xuất cho các doanh nghiệp

Các doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch cụ thể để triển khai KTLT, bao gồm đầu tư vào công nghệ và đào tạo nhân lực. Điều này sẽ giúp họ nâng cao hiệu quả kiểm toán và quản trị rủi ro.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Đặng Đình Tân có tiêu đề "Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của kiểm toán liên tục tại Việt Nam", được thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thị Giang Tân, chuyên ngành Kế toán (mã số: 9340301), bảo vệ năm 2018.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư làm thay đổi phương thức vận hành của doanh nghiệp thông qua hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP), mạng lưới vạn vật kết nối (IoT), dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (Schwab, 2016; Vasarhelyi và cộng sự). Phương thức hoạt động tự động hóa làm nảy sinh nhu cầu từ người sử dụng (NSD) về thông tin kịp thời, chi tiết và có độ tin cậy cao theo thời gian thực (AICPA, 1997a; ACCA, 2013). Phương pháp kiểm toán truyền thống dựa trên chọn mẫu và kiểm tra định kỳ bộc lộ sự chậm trễ trong việc phát hiện gian lận và sai sót. Tại Việt Nam, các sai phạm về lập, trình bày báo cáo tài chính và vi phạm quy trình nghiệp vụ (đặc biệt trong hệ thống ngân hàng) gia tăng nhưng không được hệ thống kiểm soát nội bộ và kiểm toán phát hiện kịp thời. Đồng thời, đề tài gắn liền với định hướng hiện đại hóa theo Quyết định số 480/QĐ-TTg ngày 18/3/2013 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt "Chiến lược kế toán - kiểm toán đến năm 2020, tầm nhìn 2030".

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định từ thực tế: các nghiên cứu quốc tế về kiểm toán liên tục (KTLT) chủ yếu thực hiện tại các quốc gia phát triển (Hoa Kỳ, Ca-na-đa, Anh, Úc), phần lớn mang tính định tính và thường tách rời việc xem xét nhân tố thúc đẩy hoặc nhân tố trở ngại. Tại Việt Nam, số lượng nghiên cứu về KTLT rất khiêm tốn, chủ yếu dùng phương pháp phân tích, tổng hợp từ góc nhìn của kiểm toán độc lập (KTĐL), chưa phản ánh toàn diện cả hai khía cạnh thúc đẩy và rào cản trên cả lĩnh vực kiểm toán nội bộ (KTNB) lẫn KTĐL.

Mục tiêu nghiên cứu chung là khám phá và đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam trong lĩnh vực KTNB và KTĐL. Các mục tiêu cụ thể và câu hỏi nghiên cứu gồm:

• Mục tiêu 1: Xem xét sự xuất hiện của KTLT tại Việt Nam.
  • RQ1: KTLT đã hình thành tại Việt Nam chưa?
• Mục tiêu 2: Khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam.
  • RQ2: Các nhân tố thúc đẩy sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam là gì?
  • RQ3: Các nhân tố trở ngại đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam là gì?
• Mục tiêu 3: Đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam.
  • RQ4: Mức độ ảnh hưởng của các nhân tố thúc đẩy sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam như thế nào?
  • RQ5: Mức độ ảnh hưởng của các nhân tố gây trở ngại đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam như thế nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Kiểm toán viên (KTV) hoạt động trong lĩnh vực KTĐL và KTNB tại Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Giới hạn trong KTĐL và KTNB, không nghiên cứu lĩnh vực kiểm toán nhà nước. Về đơn vị, nghiên cứu tập trung vào các KTV làm việc tại các doanh nghiệp kiểm toán (DNKiT) lớn (thuộc nhóm 10 công ty có doanh thu hoặc số lượng khách hàng lớn nhất năm 2015 theo Báo cáo tổng kết của Bộ Tài chính), các ngân hàng và các doanh nghiệp bắt buộc phải tổ chức KTNB theo quy định pháp luật.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu tài liệu thứ cấp trong giai đoạn 2013 - 2015; phỏng vấn sâu chuyên gia từ tháng 05/2016 đến tháng 06/2016; thu thập dữ liệu khảo sát chính thức từ tháng 11/2016 đến tháng 02/2017.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại y văn quốc tế thành hai dòng nghiên cứu chính: dòng nghiên cứu về nhân tố thúc đẩy và dòng nghiên cứu về nhân tố trở ngại, dựa trên quan điểm KTLT là một sự đổi mới phương pháp luận chịu tác động của lực đẩy công nghệ (technology-push) kết hợp lực kéo nhu cầu/pháp lý (demand/regulations-pull) và quan điểm doanh nghiệp vận hành trong hệ sinh thái tương tác (Moore, 2006).

Nhóm nghiên cứu	Hướng tiếp cận cụ thể	Các tác giả, công trình và năm công bố tiêu biểu
Nhân tố thúc đẩy	Nhu cầu thông tin tin cậy theo thời gian thực của NSD	AICPA (1994, 1997a - Báo cáo Ủy ban Elliott); AICPA (2008); Hunton và cộng sự (2007); El-Masry & Reck (2008); Farkas & Murthy (2014).
	Yêu cầu tuân thủ pháp lý của doanh nghiệp (SOX)	Daigle & Lampe (2003); Means & Warren (2005); CFO Research Services, Virsa Systems & PwC (2005); CFO Research Services & Cognos (2005); PwC (2006); KPMG (2012).
	Nhu cầu quản trị rủi ro tổng thể và cảnh báo sớm	COSO (2004); INTOSAI (2010); Hill (2005); Nelson & Ambrosini (2007); PwC (2007); Marks (2010 - mô hình CRCA).
	Nhu cầu đổi mới quy trình của KTV (KTĐL và KTNB)	Groomer & Murthy (1989); Vasarhelyi & Halper (1991); Rezaee và cộng sự (2001, 2002); Alles và cộng sự (2006); Kuhn & Sutton (2006); Omoteso và cộng sự (2008); Teeter và cộng sự (2010); Lombardi và cộng sự (2014); Kuenkaikaew & Vasarhelyi (2013).
	Điều kiện về hệ thống thông tin (HTTT)	Groomer & Murthy (1989); Vasarhelyi và cộng sự (2004 - mô hình MCL); Alles và cộng sự (2006); Murthy & Groomer (2004); Li và cộng sự (2007); Capriotti (2014); Singh và cộng sự (2014); Verver (2015).
Nhân tố trở ngại	Trở ngại về tổ chức, quản lý và quá tải thông tin	Hunton và cộng sự (2003); Alles và cộng sự (2006); Kuhn & Sutton (2010); Whitehouse (2011); Pitre (2012); Vasarhelyi và cộng sự (2012a).
	Trở ngại về sự toàn vẹn và hiệu suất HTTT	Vasarhelyi & Halper (1991); Murthy (2004); Kuhn & Sutton (2010); Byrnes và cộng sự (2015a).
	Trở ngại về nguồn lực tài chính và chi phí đầu tư	Beach & Writer (2006); Fedorowicz (2008); Omoteso và cộng sự (2008); Whitehouse (2011, 2012c); KPMG (2012); Chaman và cộng sự (2014).
	Trở ngại về năng lực chuyên môn của KTV	AICPA (1997a); Searcy và cộng sự; Whitehouse (2011); KPMG (2012); Vasarhelyi và cộng sự (2012a); Chaman và cộng sự (2014).
	Trở ngại về điều kiện pháp lý và chuẩn mực	Holderness (2014); Grant Thornton & ACCA (2016).

Tại Việt Nam, tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây chỉ phân tích định tính về nhu cầu đổi mới kiểm toán trong điều kiện ứng dụng công nghệ thông tin hoặc nghiên cứu nhu cầu tuân thủ tại một số ít đơn vị. Khoảng trống mà luận án giải quyết là: tích hợp đồng thời hai nhóm nhân tố thúc đẩy và cản trở vào một mô hình nghiên cứu thực nghiệm duy nhất; đánh giá sự hình thành KTLT trong bối cảnh một nền kinh tế đang phát triển; so sánh tương quan thực thi giữa KTNB và KTĐL nhằm định vị rõ vai trò của từng chủ thể.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên định nghĩa chuẩn mực của Hiệp hội Kế toán viên công chứng Hoa Kỳ và Hiệp hội Kế toán viên công chứng Ca-na-đa (CICA/AICPA, 1999): Kiểm toán liên tục là một phương pháp luận kiểm toán cho phép KTV phát hành các báo cáo kiểm toán bằng văn bản về vấn đề được kiểm toán đồng thời hoặc ngay sau khi giao dịch phát sinh. Công nghệ thực hiện KTLT được phân chia thành hai cách tiếp cận: sử dụng chương trình kiểm toán tích hợp (embedded audit modules) và sử dụng chương trình giám sát độc lập (monitoring and control layer/independent monitoring programs).

Luận án vận dụng 4 lý thuyết nền tảng để giải thích cơ chế tác động của các nhân tố:

1. Lý thuyết về cung và cầu (Theory of supply and demand): Giải thích sự tương tác giữa nhu cầu thông tin thời gian thực của người sử dụng với khả năng cung ứng dịch vụ của KTV, cũng như sự cân nhắc giữa chi phí đầu tư và lợi ích kinh tế khi triển khai KTLT.
2. Lý thuyết khuếch tán đổi mới (Diffusion of innovation theory): Tiếp cận KTLT như một đổi mới quy trình kỹ thuật trong tổ chức, hình thành từ động lực công nghệ (technology-push) và áp lực nhu cầu hoặc thể chế (demand/regulations-pull), đồng thời chịu sự cản trở bởi các rào cản tổ chức và chi phí chuyển đổi.
3. Lý thuyết phát tín hiệu (Signaling theory): Giải thích động cơ của ban điều hành doanh nghiệp trong việc áp dụng KTLT để phát tín hiệu tích cực ra thị trường về tính minh bạch, độ tin cậy của báo cáo tài chính và hiệu lực của kiểm soát nội bộ nhằm giảm chi phí vốn.
4. Lý thuyết ủy nhiệm (Agency theory): Phân tích xung đột lợi ích và tình trạng bất cân xứng thông tin giữa người ủy nhiệm (cổ đông, chủ nợ) và người được ủy nhiệm (ban quản lý); KTLT vận hành như một cơ chế giám sát thường xuyên giúp giảm chi phí đại diện.

Phương pháp nghiên cứu thực hiện theo thiết kế hỗn hợp tuần tự khám phá (sequential exploratory design) gồm hai giai đoạn:

Giai đoạn	Phương pháp	Nguồn tư liệu / Mẫu nghiên cứu	Kỹ thuật phân tích
Giai đoạn 1: Định tính	Nghiên cứu tài liệu (bước 1)	Báo cáo thường niên, báo cáo Ban kiểm soát (2013-2015) của các công ty niêm yết và ngân hàng; website của các DNKiT; báo cáo tổng kết của VACPA và Bộ Tài chính.	Phân tích nội dung, đối chiếu thực trạng triển khai KTLT trong KTNB và KTĐL tại Việt Nam.
	Phỏng vấn sâu chuyên gia (bước 2)	Chuyên gia là lãnh đạo, KTV tại các DNKiT lớn, các ngân hàng và doanh nghiệp thuộc diện bắt buộc có KTNB (thực hiện từ tháng 05 đến 06/2016).	Phân tích chủ đề (thematic analysis) theo dàn bài thảo luận để khám phá, điều chỉnh các biến quan sát.
Giai đoạn 2: Định lượng	Khảo sát bằng bảng câu hỏi thang đo Likert 5 mức độ	Mẫu gồm các KTV độc lập tại các DNKiT lớn và KTV nội bộ tại các ngân hàng, doanh nghiệp (thu thập từ tháng 11/2016 đến 02/2017).	- Đánh giá độ tin cậy thang đo (Cronbach's alpha). - Kiểm định phương pháp sai lệch chung (Harman's single factor test). - Phân tích nhân tố khám phá (EFA: trích PCA, phép xoay Varimax, kiểm định KMO và Bartlett). - Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (MLR: kiểm định F qua ANOVA, kiểm định giả thuyết qua hệ số Beta, kiểm tra phần dư và biểu đồ Q-Q Plot).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các công trình nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả phân tích các nghiên cứu quốc tế theo hai nhóm chính:

• Nhóm nhân tố thúc đẩy: (1) Nhu cầu thông tin thời gian thực của NSD thể hiện qua các báo cáo của AICPA (1994, 1997a, 2008) và các thực nghiệm của Hunton và cộng sự (2007), El-Masry & Reck (2008), Farkas & Murthy (2014); (2) Nhu cầu tuân thủ của doanh nghiệp sau khi Đạo luật Sarbanes-Oxley 2002 (SOX) ra đời, đặc biệt là điều khoản 302 và 404 (Daigle & Lampe, 2003; Means & Warren, 2005; PwC, 2006; KPMG, 2012); (3) Nhu cầu quản trị rủi ro tổng thể theo COSO (2004), chuyển từ đánh giá rủi ro hồi tố sang cảnh báo sớm thông qua mô hình CRCA (Marks, 2010); (4) Nhu cầu của KTV trong việc đổi mới phương pháp luận nhằm thu thập bằng chứng đầy đủ, tự động hóa quy trình và mở rộng kiểm toán từ xa (Rezaee và cộng sự, 2002; Alles và cộng sự, 2006; Teeter và cộng sự, 2010; Lombardi và cộng sự, 2014); (5) Các điều kiện về HTTT gồm hệ quản trị cơ sở dữ liệu thời gian thực (DBMS, DW), hệ thống ERP (Vasarhelyi và cộng sự, 2004; Singh và cộng sự, 2014), dữ liệu lớn và phân tích dữ liệu (Capriotti, 2014; Verver, 2015), cùng ngôn ngữ XBRL (Elliott, 2002; Murthy & Groomer, 2004).
• Nhóm nhân tố trở ngại: (1) Rào cản tổ chức khi lãnh đạo doanh nghiệp lo ngại lộ các hành vi quản trị lợi nhuận (Hunton và cộng sự, 2003); tình trạng quá tải thông tin và quá tải cảnh báo sai lệch (Alles và cộng sự, 2006; Kuhn & Sutton, 2010); dữ liệu thiếu chuẩn hóa giữa các hệ thống nghiệp vụ (Rezaee và cộng sự, 2002; Vasarhelyi và cộng sự, 2012a); (2) Rủi ro suy giảm hiệu suất HTTT và nguy cơ mất an toàn, bảo mật dữ liệu khi cho phép KTV truy cập liên tục (Murthy, 2004; Kuhn & Sutton, 2010; Byrnes và cộng sự, 2015a); (3) Gánh nặng tài chính do chi phí đầu tư phần mềm, hạ tầng và thời gian tái cấu trúc quy trình quá lớn (Fedorowicz, 2008; KPMG, 2012; Chaman và cộng sự, 2014); (4) Sự thiếu hụt năng lực CNTT và kỹ năng phân tích dữ liệu của KTV (AICPA, 1997a; KPMG, 2012; Vasarhelyi và cộng sự, 2012a); (5) Rủi ro pháp lý và sự thiếu vắng các chuẩn mực kiểm toán chi tiết điều chỉnh KTLT (Holderness, 2014). Chương này kết luận rằng tại Việt Nam, các nghiên cứu còn phân tán, thiếu mô hình định lượng đánh giá tác động đồng thời của cả hai chiều thúc đẩy và cản trở.

Chương 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Chương 2 thiết lập khung phân tích học thuật cho luận án:

• Trình bày lịch sử hình thành KTLT qua hai giai đoạn: giai đoạn trước năm 2002 (chủ yếu thử nghiệm kỹ thuật tại các tập đoàn viễn thông như AT&T Bell Laboratories) và giai đoạn từ 2002 đến nay (phát triển mạnh mẽ do tác động của SOX và sự phổ biến của ERP).
• Phân tích cấu trúc kỹ thuật: so sánh giữa chương trình kiểm toán tích hợp và mô hình lớp giám sát độc lập (MCL).
• Tổng hợp ba nhóm lợi ích cốt lõi của KTLT đối với: người sử dụng thông tin (thông tin kịp thời, tin cậy); doanh nghiệp được kiểm toán (phát hiện sớm giao dịch bất thường, đáp ứng quy định kiểm soát nội bộ, nâng cao quản trị rủi ro); và KTV (giảm kiểm tra thủ công, tăng chất lượng xét đoán chuyên môn).
• Kết hợp 4 lý thuyết: Lý thuyết cung - cầu, Lý thuyết khuếch tán đổi mới, Lý thuyết phát tín hiệu, Lý thuyết ủy nhiệm để xây dựng khung lý thuyết tổng quát.
• Xây dựng mô hình nghiên cứu và đề xuất hai nhóm giả thuyết nghiên cứu chính: nhóm các giả thuyết về ảnh hưởng của các nhân tố thúc đẩy (nhu cầu của NSD, nhu cầu của doanh nghiệp, nhu cầu của KTV, điều kiện HTTT) và nhóm các giả thuyết về ảnh hưởng của các nhân tố trở ngại (trở ngại tổ chức - HTTT, trở ngại toàn vẹn HTTT, trở ngại tài chính, trở ngại năng lực KTV, trở ngại pháp lý) đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam.

Chương 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 3 trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu hai giai đoạn:

• Giai đoạn định tính: Phân tích tài liệu báo cáo của các công ty niêm yết, ngân hàng giai đoạn 2013-2015 và các báo cáo ngành kiểm toán của VACPA, Bộ Tài chính; phỏng vấn sâu các chuyên gia theo dàn bài bán cấu trúc nhằm điều chỉnh, bổ sung các biến quan sát vào thang đo nghiên cứu sao cho phù hợp với môi trường kinh doanh tại Việt Nam.
• Giai đoạn định lượng: Xây dựng bảng câu hỏi khảo sát cấu trúc hóa; kiểm tra sơ bộ độ tin cậy thang đo trước khi tiến hành khảo sát diện rộng; xác định quy mô mẫu theo kích thước tổng thể; phát thư mời khảo sát tới các KTV độc lập tại các DNKiT lớn và KTV nội bộ tại các ngân hàng, doanh nghiệp.
• Thủ tục xử lý số liệu: Đánh giá độ tin cậy nội tại bằng hệ số Cronbach's alpha; kiểm tra hiện tượng sai lệch phương pháp chung bằng phép thử đơn nhân tố của Harman (Harman's single factor test); phân tích nhân tố khám phá (EFA) sử dụng phương pháp trích Principal Component Analysis với phép xoay Varimax; kiểm tra giá trị hội tụ và phân biệt; phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (MLR) để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu.

Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

Chương 4 thể hiện toàn bộ các phát hiện thực nghiệm của luận án:

• Đánh giá sự hình thành KTLT tại Việt Nam: Kết quả phân tích tài liệu và phỏng vấn cho thấy trong lĩnh vực KTNB, KTLT đã bước đầu hình thành và được lên kế hoạch áp dụng tại một số ngân hàng thương mại và tổ chức tài chính lớn nhờ hạ tầng CNTT tập trung (Core Banking); ngược lại, tại các công ty niêm yết phi tài chính, KTLT hầu như chưa xuất hiện. Trong lĩnh vực KTĐL, các DNKiT tại Việt Nam chưa cung cấp dịch vụ KTLT độc lập ra bên ngoài do rào cản pháp lý và chi phí đầu tư.
• Kết quả kiểm định định lượng:
  • Kiểm định độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's alpha xác nhận các thang đo đạt chuẩn.
  • Kiểm định phương pháp chung của Harman cho thấy phương sai giải thích của nhân tố đầu tiên không chiếm đa số, khẳng định dữ liệu không bị phiến diện phương pháp chung.
  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA) trên nhóm nhân tố ảnh hưởng và nhân tố về sự hình thành, phát triển của KTLT đều đạt chỉ số KMO thích hợp, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$), tổng phương sai trích (Total variance explained) đạt yêu cầu, các biến quan sát tải đúng vào các nhóm nhân tố sau khi xoay ma trận.
  • Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (MLR): Bảng tóm tắt mô hình (Model Summary), bảng ANOVA kiểm định F và bảng trọng số hồi quy (Coefficients) cho thấy mô hình đạt độ tương thích cao. Luận án xác định được các nhân tố có ảnh hưởng mang ý nghĩa thống kê đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam, đồng thời chỉ ra mức độ đóng góp (thông qua hệ số Beta chuẩn hóa) của từng nhân tố thúc đẩy và cản trở.
• Thảo luận kết quả: Luận án phân tích sâu sắc rằng tại Việt Nam, các yếu tố "phi công nghệ" (nhận thức của nhà quản lý, yêu cầu bắt buộc từ quy định pháp lý, năng lực chuyên môn của đội ngũ KTV, chi phí đầu tư) có vai trò chi phối mạnh mẽ hơn so với các yếu tố "công nghệ" thuần túy.

Chương 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Chương 5 đúc kết các kết luận khoa học và đề xuất các nhóm giải pháp:

• Đối với doanh nghiệp: Xây dựng tiêu chí lựa chọn các doanh nghiệp có mức độ sẵn sàng cao (quy mô giao dịch lớn, hệ thống ERP tập trung); xây dựng lộ trình thực hiện hai bước: triển khai thí điểm trong KTNB tại các mảng hoạt động có độ rủi ro cao, sau đó mở rộng toàn diện.
• Đối với các DNKiT: Tăng cường chia sẻ thông tin, cung cấp dịch vụ tư vấn triển khai KTLT cho các doanh nghiệp đủ điều kiện; từng bước khai thác dữ liệu từ hệ thống KTLT nội bộ của khách hàng để tối ưu hóa thủ tục kiểm toán độc lập.
• Đối với các tổ chức nghề nghiệp và cơ sở đào tạo: Cập nhật chương trình đào tạo kiểm toán hiện đại, tích hợp kỹ năng phân tích dữ liệu lớn và kiểm toán HTTT, đào tạo KTV theo mô hình "lai ghép" (hybrid auditor).
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước): Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, ban hành các văn bản hướng dẫn về kiểm toán trong môi trường CNTT cao, tạo lập cơ chế kết nối thông tin trực tuyến phục vụ giám sát quản lý.
• Nêu rõ các hạn chế của nghiên cứu và gợi ý các hướng đi tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt lý luận học thuật và thực tiễn như sau:

Về mặt lý luận và học thuật:

• Xây dựng và kiểm định thành công hệ thống thang đo tích hợp tác động kép của các nhân tố thúc đẩy và nhân tố trở ngại đối với sự hình thành và phát triển của KTLT trong bối cảnh một nền kinh tế đang phát triển. Thang đo này cung cấp cơ sở thực nghiệm để các nghiên cứu tiếp theo đo lường mức độ sẵn sàng áp dụng KTLT cho từng ngành kinh tế.
• Khẳng định phát hiện: trong điều kiện của Việt Nam hiện nay, sự thúc đẩy hay cản trở đối với KTLT không xuất phát chủ yếu từ các rào cản công nghệ thuần túy mà chịu sự quyết định bởi các yếu tố "phi công nghệ" (nhận thức quản lý, tính bắt buộc của pháp lý, chi phí tài chính và năng lực nhân sự).
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm giải quyết tranh luận học thuật về chủ thể thực hiện KTLT: khẳng định KTLT phù hợp nhất khi được triển khai bởi KTV nội bộ để phục vụ nhu cầu kiểm soát và quản trị rủi ro bên trong doanh nghiệp trước khi mở rộng sang KTĐL.
• Chỉ ra rằng tại Việt Nam, KTLT có xu hướng được nhìn nhận như một hoạt động đảm bảo mang tính chất "bắt buộc" theo quy định của cơ quan quản lý nhà nước hơn là một hoạt động mang tính tự nguyện của thị trường.
• Đóng góp vào quan điểm phát triển nguồn nhân lực kiểm toán tương lai: khẳng định sự cần thiết phải chuyển dịch mô hình KTV truyền thống sang mô hình KTV "lai ghép" (hybrid auditor) – kết hợp giữa kiến thức kiểm toán tài chính và năng lực kiểm toán hệ thống thông tin (Kotb & Roberts, 2011).

Về mặt thực tiễn:

• Góp phần nâng cao nhận thức học thuật và nghề nghiệp về khái niệm KTLT trong cộng đồng KTV độc lập và KTV nội bộ tại Việt Nam.
• Đề xuất lộ trình phối hợp đa bên và tiêu chí triển khai KTLT cụ thể theo từng giai đoạn (thí điểm và mở rộng), giúp các doanh nghiệp và ngân hàng ứng dụng phù hợp với năng lực tài chính và hạ tầng CNTT.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu được tác giả xác định dựa trên phạm vi thực hiện:

• Luận án chỉ giới hạn khảo sát trong phạm vi KTNB và KTĐL, không bao quát lĩnh vực kiểm toán nhà nước.
• Đối tượng khảo sát tập trung chủ yếu vào các DNKiT lớn (thuộc nhóm 10 công ty đứng đầu năm 2015), các ngân hàng thương mại và các doanh nghiệp bắt buộc phải có KTNB; chưa khảo sát diện rộng tới các doanh nghiệp vừa và nhỏ hoặc các DNKiT quy mô nhỏ hơn.
• Giới hạn về thời gian thu thập dữ liệu (nghiên cứu tài liệu 2013-2015, khảo sát 2016-2017) nên chưa ghi nhận được những biến động công nghệ và thay đổi chính sách pháp lý phát sinh sau giai đoạn này.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang hoạt động kiểm toán công thuộc lĩnh vực kiểm toán nhà nước.
• Nghiên cứu sâu về các mô hình kỹ thuật KTLT chuyên biệt cho từng phân ngành kinh tế cụ thể (bảo hiểm, chứng khoán, bán lẻ).
• Đánh giá ảnh hưởng của các công nghệ mới xuất hiện (trí tuệ nhân tạo nâng cao, chuỗi khối - blockchain) đối với việc thiết kế hệ thống KTLT trong tương lai.

Giá trị tham khảo

Nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Kế toán - Kiểm toán: Luận án là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu hỗn hợp tuần tự khám phá, cung cấp khung lý thuyết đa diện (kết hợp lý thuyết cung cầu, khuếch tán đổi mới, phát tín hiệu, ủy nhiệm) và bộ thang đo hoàn chỉnh đo lường các nhân tố thúc đẩy và cản trở KTLT.
• Đối với kiểm toán viên nội bộ và nhà quản lý doanh nghiệp, ngân hàng: Cung cấp khung đánh giá điều kiện sẵn sàng về HTTT (ERP, dữ liệu tập trung) và quy trình xử lý giao dịch, giúp thiết lập lộ trình triển khai KTLT từ giai đoạn thí điểm đến nhân rộng, tối ưu hóa công tác quản trị rủi ro.
• Đối với kiểm toán viên độc lập và các DNKiT: Cung cấp góc nhìn về tiềm năng khai thác dữ liệu từ hệ thống KTLT của khách hàng để hỗ trợ cuộc kiểm toán báo cáo tài chính, đồng thời định hướng phát triển dịch vụ tư vấn triển khai HTTT kiểm soát.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách (Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, VACPA): Cung cấp cơ sở thực chứng để xây dựng chuẩn mực, văn bản quy phạm pháp luật và lộ trình đổi mới chương trình đào tạo KTV "lai ghép".

Câu hỏi thường gặp

1. Kiểm toán liên tục (KTLT) được định nghĩa chính xác như thế nào trong luận án? Luận án sử dụng định nghĩa của CICA/AICPA (1999), theo đó KTLT là một phương pháp luận kiểm toán cho phép KTV phát hành các báo cáo kiểm toán bằng văn bản về vấn đề được kiểm toán đồng thời hoặc ngay sau khi giao dịch phát sinh. Khác biệt cốt lõi của KTLT so với kiểm toán truyền thống là kiểm toán được thực hiện với tần suất cao (thường xuyên, tiệm cận thời gian thực) trên toàn bộ dữ liệu giao dịch thay vì kiểm tra định kỳ trên cơ sở chọn mẫu.

2. Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên những lý thuyết nền tảng nào? Khung lý thuyết của luận án được xây dựng trên sự tích hợp của 4 lý thuyết: Lý thuyết cung và cầu (Theory of supply and demand), Lý thuyết khuếch tán đổi mới (Diffusion of innovation theory), Lý thuyết phát tín hiệu (Signaling theory), và Lý thuyết ủy nhiệm (Agency theory).

3. Theo kết quả nghiên cứu, KTLT tại Việt Nam phù hợp nhất khi được triển khai bởi chủ thể nào? Kết quả nghiên cứu thực nghiệm của luận án khẳng định KTLT thích hợp nhất khi được triển khai bởi KTV nội bộ trong doanh nghiệp nhằm phục vụ trước hết nhu cầu quản trị, kiểm soát rủi ro của ban điều hành và người sử dụng bên trong; các DNKiT độc lập đóng vai trò tư vấn hoặc dựa vào kết quả từ hệ thống KTLT nội bộ để phục vụ cuộc kiểm toán báo cáo tài chính.

4. Luận án rút ra kết luận gì về vai trò tương đối giữa yếu tố "công nghệ" và yếu tố "phi công nghệ"? Đóng góp nổi bật của luận án là khẳng định trong điều kiện hiện nay tại Việt Nam, sự thúc đẩy hay trở ngại đối với sự hình thành và phát triển của KTLT không xuất phát chủ yếu từ các yếu tố "công nghệ" mà chịu sự chi phối quyết định từ các yếu tố "phi công nghệ", bao gồm nhận thức của cấp quản lý, chi phí tài chính, khuôn khổ pháp lý bắt buộc và năng lực chuyên môn của đội ngũ KTV.

5. Khái niệm KTV "lai ghép" (hybrid auditor) được luận án đề cập mang ý nghĩa gì? KTV "lai ghép" (hybrid auditor) là mô hình nhân sự kiểm toán mới kết hợp giữa năng lực kiểm toán tài chính truyền thống và năng lực kiểm toán hệ thống thông tin, phân tích dữ liệu lớn. Luận án chỉ ra rằng sự phát triển của KTLT đòi hỏi các cơ sở đào tạo và tổ chức nghề nghiệp phải đổi mới chương trình để đào tạo lực lượng KTV có khả năng làm chủ công nghệ này.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đặng Đình Tân là một công trình nghiên cứu học thuật có cấu trúc hoàn chỉnh, giải quyết khoảng trống nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của kiểm toán liên tục tại Việt Nam thông qua thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự khám phá. Kết quả thực nghiệm đã lượng hóa mức độ tác động của các nhân tố thúc đẩy và cản trở, khẳng định vai trò quyết định của các yếu tố "phi công nghệ" và xác định KTNB là chủ thể triển khai thích hợp nhất. Công trình cung cấp hệ thống thang đo thực chứng tin cậy cùng lộ trình kiến nghị xác đáng, đóng góp giá trị khoa học cho lý luận kiểm toán và thực tiễn quản trị rủi ro tại các doanh nghiệp và ngân hàng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, cho đến nay, đã có khánhiều nghiên cứu trước liên quan đến các nhân tố ảnh hưởng đến sự hì nh thành vàphát triển của KTLT. Căn cứ để tác giả tổng quan các nghiên cứu trước làdựa trên mục tiêu nghiên cứu đã được xác lập. Theo đó, các nghiên cứu trước về các nhân tố ảnh hưởng đến sự hì nh thành vàphát triển của KTLT được phân loại thành hai dòng nghiên cứu chí nh là: (1) dòng nghiên cứu về các nhân tố thúc đẩy bên trong vàbên ngoài doanh nghiệp, và (2) dòng nghiên cứu về các nhân tố trở ngại bên trong vàbên ngoài doanh nghiệp đối với sự hình thành vàphát triển của KTLT. Cơ sở cho sự phân loại này dựa trên hai quan điểm như sau: Thứ nhất, KTLT làsự đổi mới về phương pháp luận (cách tiếp cận) kiểm toán so với phương pháp luận kiểm toán truyền thống (Chan & Vasarhelyi, 2011; Kuenkaikaew & Vasarhelyi, 2013).

Như vậy, theo quan điểm này, các nhân tố ảnh hưởng đối với sự hình thành vàphát triển của KTLT cũng có thể được xác định như làcác nhân tố ảnh hưởng đối với sự hì nh thành vàphát triển của một sự đổi mới nói chung trong tổ chức, bao gồm hai loại: (1) các nhân tố thúc đẩy và(2) các nhân tố trở ngại đối với việc áp dụng sự đổi mới đó (Hadjimanolis, 2003; Marinova & Phillimore, 2003). Các nhân tố cóảnh hưởng thúc đẩy được phân loại dựa theo quan điểm được thừa nhận rộng rãi làmọi sự áp dụng đổi mới đều làkết quả của hai động lực bao gồm sự thúc đẩy của tiến bộ công nghệ (technology-push) vàsự “lôi kéo” của nhu cầu và/hoặc tác động của các cơ quan chức năng (demand/regulations-pull) (Chidamber & Kon, 1994; Marinova & Phillimore, 2003). Thứ hai, các doanh nghiệp ngày nay được xem như làmột “thực thể” trong “hệ sinh thái doanh nghiệp”, trong đó các doanh nghiệp phải luôn đổi mới nhằm thí ch nghi (tồn tại vàphát triển) với sự thay đổi liên tục của chí nh bản thân doanh nghiệp vàcủa “hệ sinh thái doanh nghiệp” đó (Moore, 2006; Deloitte, 2016). Theo quan điểm này, các nhân tố ảnh hưởng đến sự hì nh thành vàphát triển của KTLT với tư cách là sự đổi mới gắn liền với các quátrì nh hoạt động của các doanh nghiệp có thể được LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 phân loại thành hai loại, bao gồm: (1) các nhân tố bên trong, và(2) các nhân tố bên ngoài doanh nghiệp.1 Các nghiên cứu về các nhân tố thúc đẩy thực hiện KTLT 1.1 Nhu cầu của NSD trong việc được cung cấp thông tin tin cậy bởi KTLT theo thời gian thực (real-time information) Khánhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng sự ra đời của KTLT làdo nhu cầu của NSD về thông tin liên tục (thông tin được cung cấp hàng tháng, tuần, ngày hoặc theo thời gian thực).

Các nghiên cứu này dựa trên lýthuyết về kinh tế học thông tin cho rằng thông tin đáng tin cậy, đầy đủ, kịp thời sẽ giúp giảm tình trạng bất cân xứng thông tin và do đó sẽ giúp ra quyết định kinh tế phùhợp, giảm thiểu rủi ro (Akerlof, 1970). Năm 1994, AICPA đã thành lập Ủy ban đặc biệt về Các dịch vụ đảm bảo (Special Committee on Assurance Services – Ủy ban Elliott) nhằm nhận diện những nhu cầu của NSD đối với thông tin được cung cấp trong bối cảnh cónhững thay đổi rất nhanh do ảnh hưởng của cạnh tranh vàtiến bộ công nghệ.