Luận án TS: Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kiểm toán liên tục tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ueh các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của kiểm toán liên tục tại việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Đặng Đình Tân
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Giang Tân
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của kiểm toán liên tục tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1) Lý do chọn đề tài
• 2) Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 3) Đối tượng nghiên cứu
• 4) Phạm vi nghiên cứu và thời gian nghiên cứu
• 5) Phương pháp nghiên cứu
• 6) Những đóng góp của nghiên cứu
• 7) Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 1.1. Các nghiên cứu của nước ngoài
• 1.1.1. Các nghiên cứu về các nhân tố thúc đẩy thực hiện KTLT
• 1.1.1.1. Nhu cầu của NSD trong việc được cung cấp thông tin tin cậy bởi KTLT theo thời gian thực (real-time information)
• 1.1.1.2. Nhu cầu của doanh nghiệp và KTV về KTLT
• 1.1.1.2.1. Nhu cầu của doanh nghiệp về KTLT
• 1.1.1.2.2. Nhu cầu của KTV về KTLT
• 1.1.1.3. Điều kiện về HTTT của doanh nghiệp để thực hiện KTLT
• 1.1.1.3.1. Hệ thống xử lý trực tuyến – thời gian thực (online real-time systems) và hệ quản trị cơ sở dữ liệu
• 1.1.1.3.2. Hệ thống hỗ trợ hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP)
• 1.1.1.3.3. Nguồn dữ liệu lớn (Big Data) và công nghệ phân tích dữ liệu (Data Analytics)
• 1.1.1.3.4. Ngôn ngữ báo cáo kinh doanh mở rộng (eXtensible Business Reporting Language – XBRL)
• 1.1.2. Các nghiên cứu về trở ngại đối với thực hiện KTLT
• 1.1.2.1. Trở ngại về tổ chức và HTTT của doanh nghiệp
• 1.1.2.1.1. Những người quản lý cấp cao của doanh nghiệp cho rằng KTLT không cần thiết
• 1.1.2.1.2. Tình trạng quá tải thông tin (information overload)
• 1.1.2.1.3. Thiếu chuẩn hóa, tích hợp giữa các quy trình hoạt động của doanh nghiệp
• 1.1.2.2. Trở ngại về sự toàn vẹn của HTTT của doanh nghiệp
• 1.1.2.3. Trở ngại về nguồn lực tài chính của doanh nghiệp
• 1.1.2.4. Trở ngại về năng lực chuyên môn của KTV
• 1.1.2.5. Trở ngại về điều kiện pháp lý
• 1.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.2.1. Nhu cầu của nghề nghiệp kiểm toán về KTLT nhằm ứng phó với ảnh hưởng của tiến bộ về CNTT
• 1.2.2. Nhu cầu của một số doanh nghiệp về KTLT nhằm đáp ứng các yêu cầu tuân thủ và quản trị rủi ro
• 1.3. Kết quả đạt được của các nghiên cứu trước và khoảng trống lý thuyết
• 1.3.1. Kết quả đạt được của các nghiên cứu trước
• 1.3.2. Khoảng trống nghiên cứu và mục tiêu nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Một số khái niệm
• 2.1.1. Khái niệm về kiểm toán
• 2.1.2. Khái niệm về KTLT
• 2.1.3. Lịch sử hình thành của KTLT
• 2.1.3.1. Giai đoạn trước năm 2002
• 2.1.3.2. Giai đoạn từ năm 2002 cho đến nay
• 2.1.4. Các cách tiếp cận về công nghệ để thực hiện KTLT
• 2.1.4.1. Sử dụng chương trình kiểm toán tích hợp
• 2.1.4.2. Sử dụng chương trình giám sát độc lập
• 2.1.5. Lợi ích của KTLT
• 2.1.5.1. Lợi ích của KTLT đối với NSD thông tin được kiểm toán
• 2.1.5.2. Lợi ích của KTLT đối với doanh nghiệp được kiểm toán
• 2.1.5.2.1. KTLT giúp doanh nghiệp được kiểm toán nâng cao khả năng phát hiện kịp thời các giao dịch bất thường (gian lận, sai sót)
• 2.1.5.2.2. KTLT giúp doanh nghiệp được kiểm toán nâng cao khả năng đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của các quy định pháp lý liên quan đến KSNB
• 2.1.5.2.3. KTLT giúp doanh nghiệp được kiểm toán nâng cao hiệu quả hoạt động quản trị rủi ro của doanh nghiệp
• 2.1.5.3. Lợi ích của KTLT đối với KTV
• 2.2. Các lý thuyết nền tảng
• 2.2.1. Lý thuyết về cung và cầu (Theory of supply and demand)
• 2.2.2. Lý thuyết khuếch tán đổi mới (Diffusion of innovation theory)
• 2.2.3. Lý thuyết phát tín hiệu (Signaling theory)
• 2.2.4. Lý thuyết ủy nhiệm (Agency theory)
• 2.3. Khung lý thuyết và các khái niệm nghiên cứu
• 2.3.1. Khung lý thuyết của nghiên cứu
• 2.3.2. Định nghĩa các khái niệm nghiên cứu
• 2.3.3. Mô hình nghiên cứu và các giả thuyết nghiên cứu
• 2.3.3.1. Mô hình nghiên cứu
• 2.3.3.2. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2.3.3.2.1. Các giả thuyết nghiên cứu về ảnh hưởng của các nhân tố thúc đẩy sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 2.3.3.2.2. Các giả thuyết nghiên cứu về ảnh hưởng của các nhân tố trở ngại đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu và thiết kế nghiên cứu
• 3.1.1. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu của luận án
• 3.1.2. Lựa chọn thiết kế nghiên cứu của luận án
• 3.2. Thiết kế nghiên cứu của luận án
• 3.2.1. Nghiên cứu định tính
• 3.2.1.1. Cách tiếp cận nghiên cứu định tính của luận án
• 3.2.1.2. Quy trình nghiên cứu định tính
• 3.2.1.2.1. Bước 1: Thực hiện nghiên cứu tài liệu nhằm xem xét sự xuất hiện của KTLT tại Việt Nam
• 3.2.1.2.2. Bước 2: Thực hiện phỏng vấn sâu các chuyên gia nhằm khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 3.2.1.3. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu định tính
• 3.2.1.3.1. Đối với dữ liệu trong nghiên cứu tài liệu
• 3.2.1.3.2. Đối với dữ liệu trong phỏng vấn sâu các chuyên gia
• 3.2.2. Nghiên cứu định lượng
• 3.2.2.1. Quy trình nghiên cứu định lượng
• 3.2.2.2. Xây dựng thang đo nghiên cứu
• 3.2.2.3. Cấu trúc của bảng câu hỏi khảo sát
• 3.2.2.4. Kiểm tra sơ bộ giá trị và độ tin cậy của thang đo
• 3.2.2.5. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu định lượng
• 3.2.2.5.1. Phương pháp chọn mẫu
• 3.2.2.5.2. Thủ tục thu thập dữ liệu
• 3.2.2.5.3. Thủ tục phân tích dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu và thảo luận về sự hình thành của KTLT tại Việt Nam
• 4.1.1. Sự hình thành của KTLT trong lĩnh vực KTNB tại Việt Nam
• 4.1.1.1. Đối với các công ty niêm yết không thuộc lĩnh vực tài chính
• 4.1.1.2. Đối với các ngân hàng và các công ty niêm yết thuộc lĩnh vực tài chính
• 4.1.2. Sự hình thành của KTLT trong lĩnh vực KTĐL tại Việt Nam
• 4.1.2.1. Kết quả phân tích từ các trang thông tin điện tử
• 4.1.2.2. Kết quả phân tích dựa trên các báo cáo tổng kết hoạt động của KTĐL của VACPA và Bộ Tài chính
• 4.1.3. Kết luận chung về sự hình thành của KTLT tại Việt Nam
• 4.2. Kết quả nghiên cứu và thảo luận về nghiên cứu khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3. Kết quả nghiên cứu định lượng và thảo luận
• 4.3.1. Thu thập dữ liệu (khảo sát chính thức)
• 4.3.2. Phân tích kết quả nghiên cứu
• 4.3.2.1. Mô tả đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 4.3.2.2. Kiểm định độ tin cậy của thang đo
• 4.3.2.3. Đánh giá sự phiến diện bởi phương pháp chung
• 4.3.2.4. Phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 4.3.2.4.1. Phân tích nhân tố khám phá khái niệm liên quan đến các yếu tố thúc đẩy và trở ngại đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3.2.4.2. Phân tích nhân tố khám phá khái niệm liên quan đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3.2.4.3. Điều chỉnh giả thuyết nghiên cứu dựa trên kết quả phân tích nhân tố khám phá
• 4.3.2.5. Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (MLR)
• 4.3.3. Thảo luận kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.3.3.1. Về kết quả phân tích nhân tố khám phá
• 4.3.3.2. Về kết quả phân tích hồi quy đa biến
• 4.3.3.2.1. Thảo luận về các nhân tố ảnh hưởng thúc đẩy đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3.3.2.2. Thảo luận về các nhân tố ảnh hưởng trở ngại đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Những đóng góp mới của nghiên cứu
• 5.2. Một số kiến nghị
• 5.2.1. Đối với các doanh nghiệp
• 5.2.1.1. Cơ sở để xác định doanh nghiệp thích hợp với KTLT
• 5.2.1.2. Triển khai thí điểm KTLT trong hoạt động KTNB của các doanh nghiệp thích hợp
• 5.2.1.3. Triển khai mở rộng KTLT trong hoạt động KTNB của các doanh nghiệp thích hợp
• 5.2.2. Đối với các DNKiT
• 5.2.2.1. Chia sẻ thông tin về KTLT và cung ứng dịch vụ tư vấn triển khai thực hiện KTLT cho các doanh nghiệp thích hợp
• 5.2.2.2. Sử dụng hệ thống KTLT trong hoạt động KTNB của các doanh nghiệp cho các mục đích của KTĐL
• 5.2.3. Đối với các tổ chức nghề nghiệp, tổ chức đào tạo
• 5.2.4. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.3.1. Hạn chế của nghiên cứu
• 5.3.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Tiếng Việt
• Tiếng Anh
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1 – Bảng tóm tắt các nghiên cứu trước
• Phụ lục 2 – Danh sách các công ty niêm yết khảo sát báo cáo thường niên năm 2013, 2014, 2015
• Phụ lục 3 – Danh sách các ngân hàng/ công ty niêm yết đã hoặc có kế hoạch thực hiện KTLT trong KTNB
• Phụ lục 4 – Danh sách các DNKiT thuộc 10 công ty có doanh thu và/hoặc số lượng khách hàng lớn nhất năm 2015
• Phụ lục 5 – Dàn bài thảo luận
• Phụ lục 6 – Danh sách chuyên gia trả lời phỏng vấn
• Phụ lục 7 – Bảng phân tích nội dung trả lời phỏng vấn theo các chủ đề về các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• Phụ lục 8 – Tổng hợp các yếu tố theo chủ đề về các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• Phụ lục 9 – Các khái niệm và các yếu tố đo lường (biến quan sát) của thang đo nghiên cứu định lượng
• Phụ lục 10 – Thư mời trả lời khảo sát
• Phụ lục 11 – Bảng xác định cỡ mẫu so với kích thước tổng thể
• Phụ lục 12 – Danh sách KTV tham gia trả lời khảo sát
• Phụ lục 13 – Kết quả kiểm định chính thức độ tin cậy thang đo
• Phụ lục 14 – Kết quả phân tích nhân tố đơn của Harman
• Phụ lục 15 – Kết quả phân tích nhân tố khám phá
• Phụ lục 16 – Kết quả phân tích hồi quy đa biến

Tóm tắt

I. Tổng quan về kiểm toán liên tục tại Việt Nam

Kiểm toán liên tục (KTLT) là một phương pháp kiểm toán hiện đại, cho phép kiểm toán viên (KTV) thực hiện kiểm toán một cách thường xuyên và liên tục. Tại Việt Nam, sự phát triển của KTLT đang trở thành một xu hướng tất yếu trong bối cảnh công nghệ thông tin ngày càng phát triển. Nghiên cứu này sẽ phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam, từ đó đưa ra những giải pháp khả thi nhằm thúc đẩy ứng dụng KTLT trong các doanh nghiệp.

1.1. Khái niệm và vai trò của kiểm toán liên tục

KTLT được định nghĩa là phương pháp kiểm toán cho phép KTV phát hành báo cáo kiểm toán ngay sau khi giao dịch phát sinh. Điều này giúp nâng cao tính kịp thời và độ tin cậy của thông tin tài chính, từ đó hỗ trợ các quyết định quản trị hiệu quả hơn.

1.2. Lịch sử hình thành kiểm toán liên tục tại Việt Nam

KTLT đã được đưa vào ứng dụng tại Việt Nam từ những năm gần đây, nhờ vào sự phát triển của công nghệ thông tin và nhu cầu ngày càng cao về tính minh bạch trong báo cáo tài chính. Các doanh nghiệp lớn như ngân hàng và công ty niêm yết đã bắt đầu áp dụng KTLT để nâng cao hiệu quả kiểm toán.

II. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của kiểm toán liên tục

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam. Những nhân tố này bao gồm yếu tố công nghệ, yếu tố tổ chức và yếu tố con người. Việc hiểu rõ các nhân tố này sẽ giúp các doanh nghiệp có chiến lược phù hợp để triển khai KTLT.

2.1. Yếu tố công nghệ trong kiểm toán liên tục

Công nghệ thông tin đóng vai trò quan trọng trong việc triển khai KTLT. Các hệ thống thông tin hiện đại như ERP và Big Data giúp thu thập và phân tích dữ liệu một cách nhanh chóng và chính xác, từ đó hỗ trợ KTV trong việc thực hiện kiểm toán.

2.2. Yếu tố tổ chức và quản lý

Sự hỗ trợ từ ban lãnh đạo và các chính sách tổ chức là rất cần thiết để triển khai KTLT. Các doanh nghiệp cần có sự cam kết từ cấp cao để đảm bảo rằng KTLT được thực hiện một cách hiệu quả và bền vững.

2.3. Yếu tố con người và năng lực chuyên môn

Năng lực của KTV là một yếu tố quyết định trong việc thực hiện KTLT. Các KTV cần được đào tạo bài bản về công nghệ và phương pháp kiểm toán mới để có thể đáp ứng được yêu cầu của KTLT.

III. Thách thức trong việc triển khai kiểm toán liên tục tại Việt Nam

Mặc dù KTLT mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc triển khai nó tại Việt Nam cũng gặp phải nhiều thách thức. Những thách thức này bao gồm sự thiếu hụt về công nghệ, sự kháng cự từ phía nhân viên và các vấn đề về quy định pháp lý.

3.1. Thiếu hụt công nghệ và hạ tầng

Nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam vẫn chưa đầu tư đủ vào công nghệ thông tin cần thiết để triển khai KTLT. Điều này dẫn đến việc không thể thu thập và phân tích dữ liệu một cách hiệu quả.

3.2. Kháng cự từ phía nhân viên

Sự kháng cự từ phía nhân viên có thể cản trở quá trình triển khai KTLT. Nhiều KTV có thể cảm thấy không thoải mái với việc thay đổi phương pháp làm việc truyền thống sang KTLT.

3.3. Vấn đề về quy định pháp lý

Các quy định pháp lý hiện hành có thể chưa hoàn toàn phù hợp với việc triển khai KTLT. Cần có sự điều chỉnh để tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng KTLT trong thực tiễn.

IV. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp cho kiểm toán liên tục

Để nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến KTLT, phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng đã được áp dụng. Các giải pháp được đề xuất nhằm thúc đẩy sự phát triển của KTLT bao gồm việc nâng cao năng lực cho KTV, cải thiện công nghệ và xây dựng chính sách hỗ trợ.

4.1. Phương pháp nghiên cứu định tính

Nghiên cứu định tính thông qua phỏng vấn sâu các chuyên gia trong lĩnh vực kiểm toán đã giúp xác định các nhân tố chính ảnh hưởng đến KTLT. Các chuyên gia đã chia sẻ những kinh nghiệm và quan điểm của họ về KTLT.

4.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng

Nghiên cứu định lượng được thực hiện thông qua khảo sát các KTV và doanh nghiệp. Kết quả khảo sát đã cung cấp những dữ liệu quan trọng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến KTLT.

4.3. Giải pháp nâng cao năng lực cho KTV

Để triển khai KTLT hiệu quả, cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu cho KTV về công nghệ và phương pháp kiểm toán mới. Điều này sẽ giúp KTV tự tin hơn trong việc áp dụng KTLT.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về kiểm toán liên tục

KTLT đã được áp dụng tại một số doanh nghiệp lớn tại Việt Nam và đã mang lại những kết quả tích cực. Nghiên cứu cho thấy rằng KTLT không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch mà còn cải thiện hiệu quả quản trị rủi ro.

5.1. Kết quả ứng dụng kiểm toán liên tục tại doanh nghiệp

Nhiều doanh nghiệp đã áp dụng KTLT và ghi nhận sự cải thiện trong việc phát hiện gian lận và sai sót. KTLT giúp các doanh nghiệp nâng cao khả năng kiểm soát nội bộ và quản lý rủi ro.

5.2. Kết quả nghiên cứu định lượng về KTLT

Kết quả nghiên cứu định lượng cho thấy có mối liên hệ tích cực giữa việc áp dụng KTLT và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp áp dụng KTLT có xu hướng đạt được kết quả tài chính tốt hơn.

VI. Kết luận và tương lai của kiểm toán liên tục tại Việt Nam

KTLT đang trở thành một phần quan trọng trong hoạt động kiểm toán tại Việt Nam. Tương lai của KTLT phụ thuộc vào việc các doanh nghiệp có thể vượt qua các thách thức hiện tại và áp dụng công nghệ mới một cách hiệu quả.

6.1. Tương lai của kiểm toán liên tục

Với sự phát triển không ngừng của công nghệ thông tin, KTLT sẽ ngày càng trở nên phổ biến hơn. Các doanh nghiệp cần chuẩn bị sẵn sàng để đón nhận xu hướng này.

6.2. Đề xuất cho các doanh nghiệp

Các doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch cụ thể để triển khai KTLT, bao gồm đầu tư vào công nghệ và đào tạo nhân lực. Điều này sẽ giúp họ nâng cao hiệu quả kiểm toán và quản trị rủi ro.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự bùng nổ của cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư cùng các công nghệ đột phá như hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP), mạng lưới vạn vật kết nối (IoT), dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) đã tái cấu trúc toàn diện phương thức vận hành của doanh nghiệp hiện đại (Schwab, 2016; Vasarhelyi et al., 2015). Trong môi trường kinh doanh số hóa, luồng giao dịch tài chính diễn ra liên tục với khối lượng khổng lồ, khiến phương pháp kiểm toán truyền thống dựa trên kiểm tra định kỳ và chọn mẫu hồi tố bộc lộ những khiếm khuyết nghiêm trọng về độ trễ thông tin và rủi ro bỏ sót gian lận (AICPA, 1997a; ACCA, 2013). Nhằm thu hẹp khoảng cách kỳ vọng của thị trường, kiểm toán liên tục (Continuous Auditing - KTLT) nổi lên như một mô hình chuyển dịch tất yếu, được định nghĩa là phương pháp luận cho phép kiểm toán viên phát hành các báo cáo kiểm toán bằng văn bản về vấn đề được kiểm toán đồng thời hoặc ngay sau khi giao dịch phát sinh (CICA/AICPA, 1999).

Mặc dù KTLT đã được nghiên cứu sâu rộng tại các quốc gia phát triển như Hoa Kỳ, Canada, Anh và Úc (Brown et al., 2007; Chiu et al., 2014), việc ứng dụng mô hình này tại các nền kinh tế mới nổi có hạ tầng công nghệ và khung pháp lý đang hoàn thiện như Việt Nam vẫn là một khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) lớn chưa được giải quyết bằng các bằng chứng thực nghiệm định lượng toàn diện. Để giải quyết khoảng trống này, luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Đặng Đình Tân (2018), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thị Giang Tân tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (Chuyên ngành Kế toán - Mã số: 9340301), đã tiếp cận một cách có hệ thống thông qua 5 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

• RQ1: KTLT đã hình thành tại Việt Nam chưa và xuất hiện dưới hình thức nào?
• RQ2: Các nhân tố nào thúc đẩy sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam?
• RQ3: Những rào cản, trở ngại chính đối với việc triển khai KTLT tại Việt Nam là gì?
• RQ4: Mức độ tác động thực nghiệm của các nhân tố thúc đẩy đến KTLT tại Việt Nam như thế nào?
• RQ5: Mức độ tác động thực nghiệm của các nhân tố trở ngại đến KTLT tại Việt Nam như thế nào?

Luận án xây dựng khung lý thuyết đa tầng tích hợp 4 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Cung - Cầu (Theory of Supply and Demand), Lý thuyết Khuếch tán Đổi mới (Diffusion of Innovation Theory), Lý thuyết Phát tín hiệu (Signaling Theory) và Lý thuyết Ủy nhiệm (Agency Theory). Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hai trụ cột kiểm toán độc lập (KTĐL) và kiểm toán nội bộ (KTNB) tại các tổ chức tín dụng, ngân hàng thương mại, các công ty niêm yết quy mô lớn và các doanh nghiệp kiểm toán (DNKiT) hàng đầu Việt Nam. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập đa giai đoạn: khảo sát tài liệu thứ cấp giai đoạn 2013-2015, phỏng vấn chuyên gia sâu tháng 05-06/2016 và khảo sát định lượng diện rộng từ tháng 11/2016 đến tháng 02/2017. Công trình đáp ứng trực tiếp định hướng hiện đại hóa ngành kiểm toán theo "Chiến lược kế toán - kiểm toán đến năm 2020, tầm nhìn 2030" của Thủ tướng Chính phủ (Quyết định số 480/QĐ-TTg ngày 18/3/2013).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy các công trình nghiên cứu về KTLT phân hóa thành hai dòng chính: các nhân tố thúc đẩy (Drivers/Enablers) và các rào cản (Barriers/Inhibitors), vận hành dựa trên cơ chế tương tác giữa lực đẩy công nghệ (Technology-push) và lực kéo nhu cầu/quy định (Demand/Regulations-pull) (Chidamber & Kon, 1994; Marinova & Phillimore, 2003; Moore, 2006).

Dòng nghiên cứu về nhân tố thúc đẩy chỉ ra rằng nhu cầu giảm thiểu bất cân xứng thông tin theo Lý thuyết Kinh tế học Thông tin (Akerlof, 1970) đòi hỏi thông tin tài chính và phi tài chính phải được cung cấp theo thời gian thực (AICPA, 1997a, 2008). Các khảo sát của Daigle & Lampe (2003), Means & Warren (2005), và PwC (2005) khẳng định các quy định pháp lý khắt khe như Đạo luật Sarbanes-Oxley 2002 (SOX - các đoạn 302 và 404) buộc doanh nghiệp phải tự động hóa kiểm soát nội bộ. Nghiên cứu của KPMG (2012) trên 718 nhà quản lý và kiểm toán viên tại châu Âu, Trung Đông và châu Phi chỉ ra 78% đối tượng xem yêu cầu tuân thủ pháp lý là động lực số một thúc đẩy KTLT, và 69% hướng đến mục tiêu giảm chi phí tuân thủ dài hạn. Về phương diện công nghệ, việc ứng dụng hệ thống xử lý trực tuyến DBMS (Groomer & Murthy, 1989; Daigle & Lampe, 2002), kiến trúc ERP tích hợp lớp giám sát MCL (Vasarhelyi et al., 2004), Big Data Analytics (Capriotti, 2014; Verver, 2015) và ngôn ngữ chuẩn hóa XBRL/XBRL-GL (Murthy & Groomer, 2004; Li et al., 2007) được chứng minh là các tiền đề kỹ thuật then chốt.

Ngược lại, dòng nghiên cứu về rào cản làm nổi bật ba cuộc tranh luận học thuật sâu sắc:

1. Chủ thể thực thi KTLT (KTNB đối lập KTĐL): Chen (2004) và Alles et al. (2008) lập luận rằng KTLT phù hợp nhất với KTNB do sự am hiểu sâu sắc quy trình nội bộ và tránh vi phạm tính độc lập kiểm toán, trong khi Murthy & Groomer (2004) và Kuhn & Sutton (2006) đề xuất mô hình dịch vụ web KTLT do DNKiT độc lập vận hành bên ngoài.
2. Nghịch lý giá trị thông tin và hiện tượng quá tải (Information & Alarm Overload): Hunton et al. (2007) và Pitre (2012) phát hiện bằng chứng thực nghiệm ngược chiều: khi tăng tần suất báo cáo từ quý lên tháng thì tính hữu ích tăng, nhưng khi tăng lên hàng ngày thì nhận thức hữu ích suy giảm và dự báo của nhà đầu tư bị phân tán. Đồng thời, Alles et al. (2006) chỉ ra hiện tượng "cơn lũ cảnh báo" (alarm floods) làm vô hiệu hóa phản ứng của kiểm toán viên.
3. Mâu thuẫn giữa chi phí đầu tư và năng lực con người: Vasarhelyi & Halper (1991), Fedorowicz (2008) và Whitehouse (2011) nhấn mạnh chi phí vốn hạ tầng CNTT quá cao (48,8% doanh nghiệp không đủ nguồn lực), trong khi Searcy et al. (2003), Chaman et al. (2014) và Byrnes et al. (2015a) chứng minh rào cản lớn nhất nằm ở sự thiếu hụt kiểm toán viên "lai ghép" (Hybrid Auditor) có kiến thức kết hợp giữa kiểm toán tài chính và hệ thống thông tin (Kotb & Roberts, 2011).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình như dự án KTLT tại tập đoàn Siemens (Alles et al., 2006, 2008 - ghi nhận tiềm năng tiết kiệm 100 triệu USD trong 5 năm) hay nghiên cứu tại Iran (Chaman et al., 2014 - khảo sát 123 DNKiT), luận án định vị sự đóng góp độc đáo bằng cách khảo sát đồng thời cả hai chiều tác động (thúc đẩy và kìm hãm) trong bối cảnh đặc thù của thị trường chuyển đổi Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú 4 lý thuyết kinh tế - quản trị nền tảng:

• Lý thuyết Khuếch tán Đổi mới (Diffusion of Innovation Theory - Rogers, 1995): Chứng minh KTLT là một sự đổi mới phương pháp luận phức tạp. Quá trình khuếch tán tại nền kinh tế mới nổi chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi tính tương thích tổ chức và năng lực tiếp nhận công nghệ hơn là lợi thế tương đối thuần túy.
• Lý thuyết Cung - Cầu (Theory of Supply and Demand): Làm sáng tỏ mối quan hệ giữa "Cầu" (nhu cầu thông tin minh bạch, nhu cầu tuân thủ của ban điều hành, áp lực từ cơ quan quản lý) và "Cung" (năng lực kỹ thuật của KTNB, dịch vụ đảm bảo của các DNKiT).
• Lý thuyết Phát tín hiệu (Signaling Theory - Spence, 1973): Khẳng định việc doanh nghiệp chủ động đầu tư triển khai KTLT phát đi tín hiệu mạnh mẽ về chất lượng quản trị công ty và tính toàn vẹn của hệ thống kiểm soát nội bộ đến các nhà đầu tư và chủ nợ.
• Lý thuyết Ủy nhiệm (Agency Theory - Jensen & Meckling, 1976): Chứng minh KTLT đóng vai trò là cơ chế giám sát tự động liên tục, giúp giảm thiểu chi phí đại diện (agency costs) và hạn chế hành vi trục lợi thông tin của nhà quản lý.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đa chiều các yếu tố cấu thành môi trường kinh doanh và hạ tầng công nghệ. Mô hình nghiên cứu phân định rõ hai nhóm biến độc lập:

1. Nhóm nhân tố thúc đẩy: (1) Nhu cầu thông tin thời gian thực của người sử dụng; (2) Yêu cầu tuân thủ pháp lý và quản trị rủi ro của doanh nghiệp; (3) Nhu cầu nâng cao hiệu lực kiểm toán của kiểm toán viên; (4) Điều kiện sẵn sàng của hệ thống thông tin (DBMS, ERP, Data Analytics).
2. Nhóm nhân tố trở ngại: (1) Trở ngại về nhận thức và tổ chức (quan niệm KTLT chưa cần thiết, quá tải cảnh báo); (2) Trở ngại về an toàn và toàn vẹn hệ thống thông tin; (3) Trở ngại về nguồn lực tài chính đầu tư ban đầu; (4) Trở ngại về năng lực công nghệ của kiểm toán viên; (5) Trở ngại về khung pháp lý và chuẩn mực nghề nghiệp.

Biến phụ thuộc là Sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam, được đo lường thông qua mức độ nhận biết, triển khai thí điểm và khả năng áp dụng mở rộng trong thực tiễn kiểm toán.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp với thực tế phản biện (Critical Realism), sử dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự khám phá (Exploratory Sequential Mixed Methods Design) gồm hai giai đoạn chặt chẽ:

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Giai đoạn định tính: Phân tích dữ liệu thứ cấp từ 100% báo cáo thường niên, báo cáo của Ban kiểm soát của các công ty niêm yết lớn và ngân hàng thương mại giai đoạn 2013-2015; báo cáo ngành của VACPA và Bộ Tài chính. Tiến hành phỏng vấn sâu chuyên gia (05/2016 - 06/2016) theo phương pháp chọn mẫu lý thuyết (Theoretical Sampling) bao gồm các Phó Tổng Giám đốc kiểm toán, Trưởng ban Kiểm soát, Giám đốc CNTT và Trưởng KTNB. Quá trình thu thập dừng lại khi đạt trạng thái bão hòa lý thuyết (Theoretical Saturation) với danh mục các chủ đề nhân tố được mã hóa nhất quán.
• Giai đoạn định lượng: Xây dựng phiếu khảo sát cấu trúc chuẩn hóa, sử dụng thang đo khoảng Likert 5 điểm (từ 1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý). Thang đo được hiệu chỉnh qua bước thử nghiệm sơ bộ trước khi phát hành chính thức. Thủ tục kiểm định tính hợp lệ và độ tin cậy được thực hiện nghiêm ngặt qua hệ số tin cậy Cronbach's Alpha ($\alpha > 0.70$), kiểm định phương sai trích và phân tích phương sai đơn nhân tố của Harman (Harman's Single-Factor Test) để đảm bảo không bị sai lệch do phương pháp chung (Common Method Bias).

Data và phân tích

Mẫu khảo sát định lượng được lựa chọn theo kỹ thuật phân tầng kết hợp thuận tiện có chủ đích: kiểm toán viên làm việc tại các công ty kiểm toán hàng đầu (Top 10 DNKiT có doanh thu và số lượng khách hàng lớn nhất theo Bộ Tài chính, bao gồm Big 4) và các KTV nội bộ tại các ngân hàng thương mại, tập đoàn kinh tế niêm yết bắt buộc phải có KTNB.

Công cụ phần mềm SPSS được ứng dụng để thực hiện:

1. Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Sử dụng phép trích Principal Component Analysis (PCA) với phép quay vuông góc Varimax. Đánh giá tính thích hợp của dữ liệu qua chỉ số KMO (Kaiser-Meyer-Olkin $> 0.5$), kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0.001$), giá trị Eigenvalue $> 1.0$ và tổng phương sai trích (Total Variance Explained $> 50%$), hệ số tải nhân tố (Factor Loading $> 0.50$).
2. Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (Multiple Linear Regression - MLR): Ước lượng trọng số hồi quy chuẩn hóa ($\beta$), đánh giá mức độ phù hợp mô hình qua hệ số xác định hiệu chỉnh ($R^2$ hiệu chỉnh), kiểm định F-ANOVA ($p < 0.05$). Các kiểm định chẩn đoán vi phạm giả định hồi quy bao gồm: kiểm tra đa cộng tuyến qua hệ số phóng đại phương sai (VIF $< 2.0$), biểu đồ phân tán phần dư chuẩn hóa (Scatterplot), biểu đồ tần số Histogram và biểu đồ xác suất phân phối chuẩn P-P/Q-Q Plot.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả xử lý dữ liệu và kiểm định thực nghiệm đem lại 4 phát hiện mang tính bước ngoặt:

Thứ tự	Phát hiện cốt lõi	Bằng chứng thực nghiệm & Số liệu minh chứng	Ý nghĩa học thuật & Thực tiễn
Finding 1	KTLT tại Việt Nam đang ở giai đoạn phôi thai, định hình chủ yếu trong KTNB ngành ngân hàng	100% các công ty niêm yết phi tài chính chưa có KTLT; dấu hiệu ứng dụng tập trung tại các NHTM lớn có Core Banking hiện đại.	Bác bỏ giả định KTLT phát triển đồng đều; khẳng định KTNB là bệ phóng tiên phong trước KTĐL.
Finding 2	Nhóm nhân tố "phi công nghệ" giữ vai trò chi phối quyết định so với nhân tố "công nghệ thuần túy"	Trọng số hồi quy của năng lực KTV, nhận thức lãnh đạo và yêu cầu pháp lý đạt ý nghĩa thống kê cao ($p < 0.01$).	Chuyển dịch trọng tâm đầu tư từ mua sắm phần mềm sang đào tạo nhân lực và hoàn thiện quy trình.
Finding 3	Nhu cầu tuân thủ và quản trị rủi ro là động lực kéo mạnh mẽ nhất	Tương đồng với khảo sát KPMG (2012) khi 78% động lực đến từ tuân thủ; EFA trích xuất nhân tố quản trị rủi ro với $\text{Loading} > 0.70$.	KTLT được xem là công cụ đảm bảo bắt buộc nhằm phòng ngừa gian lận hơn là hoạt động tùy chọn.
Finding 4	Rào cản lớn nhất là nhận thức của cấp quản lý và thiếu hụt kiểm toán viên "lai ghép"	Biến quan sát về sự thiếu hụt KTV am hiểu HTTT và lo ngại chi phí có điểm trung bình cao nhất ($M > 3.8/5.0$).	Khẳng định lỗ hổng lớn trong đào tạo kiểm toán truyền thống trước yêu cầu phân tích dữ liệu lớn.

• Kết quả bất ngờ (Counter-intuitive Finding): Trái với quan điểm phổ biến tại các nước phát triển cho rằng hạ tầng CNTT (như ERP hay XBRL) là rào cản kỹ thuật lớn nhất, tại Việt Nam, các doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống ERP/Core Banking quy mô lớn nhưng vẫn không thể tự phát triển KTLT. Nguyên nhân căn bản xuất phát từ sự thiếu chuẩn hóa dữ liệu giữa các phòng ban và tâm lý e ngại bị kiểm soát liên tục của cấp quản trị tác nghiệp.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định tính hợp lệ của mô hình hành vi chấp nhận công nghệ trong kiểm toán tại các nền kinh tế đang chuyển đổi, đóng góp trực tiếp vào Lý thuyết Khuếch tán Đổi mới và Lý thuyết Đại diện.
• Về mặt phương pháp luận: Bộ thang đo hỗn hợp đo lường "tác động kép" (thúc đẩy - kìm hãm) là công cụ đo lường tiêu chuẩn có thể tái sử dụng cho các nghiên cứu tiếp theo về chuyển đổi số kế toán - kiểm toán.
• Về mặt thực tiễn doanh nghiệp: Cung cấp lộ trình chuyển đổi 3 bước cho các doanh nghiệp: (1) Chuẩn hóa quy trình và cấu trúc dữ liệu giao dịch; (2) Triển khai mô hình kiểm soát liên tục (Continuous Monitoring) tích hợp lớp MCL; (3) Từng bước xây dựng hệ thống KTLT tự động phát cảnh báo gian lận.
• Về mặt chính sách quản lý nhà nước: Khuyến nghị Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý ban hành hướng dẫn kỹ thuật chi tiết về kiểm toán hệ thống thông tin, tạo hành lang pháp lý công nhận bằng chứng kiểm toán thu thập tự động theo thời gian thực.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận 4 hạn chế khoa học:

1. Phạm vi khảo sát: Nghiên cứu chỉ tập trung vào KTNB tại các ngân hàng/công ty niêm yết lớn và KTĐL tại các DNKiT hàng đầu, chưa mở rộng sang khu vực Kiểm toán Nhà nước (State Audit).
2. Bản chất dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional Data): Dữ liệu định lượng phản ánh nhận thức tại thời điểm khảo sát (2016-2017), chưa theo dõi được chuỗi biến động theo thời gian dọc (Longitudinal Study) khi công nghệ AI phát triển nhảy vọt.
3. Mẫu khảo sát có tính đại diện phân khúc: Tập trung vào các đô thị lớn (TP.HCM, Hà Nội), chưa bao quát toàn bộ các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs).
4. Đo lường mức độ sẵn sàng: Chủ yếu đo lường qua nhận thức và ý định hành vi của KTV, chưa có điều kiện đo lường chi phí - lợi ích tài chính thực tế bằng các chỉ số ROI dự án KTLT.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

• Mở rộng mô hình nghiên cứu sang khu vực kiểm toán công và Kiểm toán Nhà nước.
• Nghiên cứu tác động của các công nghệ đột phá mới (Generative AI, Blockchain Smart Contracts, Machine Learning) trong việc tự động hóa các thủ tục KTLT.
• Thực hiện nghiên cứu thực nghiệm dọc (Longitudinal Study) đánh giá hiệu quả giảm thiểu tổn thất gian lận tại các ngân hàng sau khi áp dụng KTLT.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Công trình là luận án tiến sĩ tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện về KTLT, tạo nền móng trích dẫn học thuật vững chắc cho các công trình nghiên cứu sau đại học về kiểm toán hiện đại và hệ thống thông tin kế toán.
• Chuyển đổi ngành kiểm toán: Thúc đẩy các DNKiT và bộ phận KTNB nhận thức rõ tính cấp bách của việc tái cấu trúc quy trình, chuyển từ kiểm toán thụ động sang kiểm toán chủ động dự báo rủi ro.
• Đổi mới giáo dục đại học: Thúc đẩy các trường đại học khối kinh tế (UEH, UEL, HUB...) cải cách chương trình đào tạo kế toán - kiểm toán theo hướng tích hợp kỹ năng phân tích dữ liệu (Data Analytics) và kiểm toán HTTT, hình thành thế hệ kiểm toán viên lai ghép.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp, thang đo thực nghiệm đã được kiểm định độ tin cậy và các khoảng trống nghiên cứu sâu về công nghệ kiểm toán.
• Hội đồng quản trị & Ban điều hành doanh nghiệp: Nhận diện rõ giá trị của KTLT như một lá chắn phòng ngừa rủi ro gian lận, tối ưu hóa chi phí tuân thủ SOX/Nghị định quản trị công ty.
• Trưởng Kiểm toán nội bộ (CAE) & Kiểm toán viên: Nắm vững lộ trình kỹ thuật và các rào cản tổ chức cần vượt qua để triển khai thành công hệ thống giám sát kiểm toán liên tục.
• Cơ quan quản lý nhà nước & Tổ chức nghề nghiệp (VACPA, VAA): Có căn cứ khoa học vững chắc để hoạch định chính sách, chuẩn chuẩn mực kiểm toán công nghệ thông tin.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Khuếch tán Đổi mới (Rogers, 1995) trong môi trường kinh tế chuyển đổi bằng việc chứng minh rằng sự hình thành của KTLT không diễn ra thuần túy theo quy luật lan tỏa công nghệ mà bị chi phối bởi "mô hình tương tác kép", trong đó các nhân tố phi công nghệ (năng lực kiểm toán viên lai ghép và động lực tuân thủ pháp lý) đóng vai trò quyết định điều kiện kích hoạt việc ứng dụng công nghệ.

2. Phương pháp nghiên cứu của luận án có điểm gì đổi mới so với các nghiên cứu trước?

So với các nghiên cứu quốc tế chủ yếu dùng phương pháp định tính đơn lẻ (như Brown et al., 2007; Vasarhelyi et al., 2012a) hoặc khảo sát mô tả thuần túy (Chaman et al., 2014), luận án đã thực hiện quy trình nghiên cứu hỗn hợp tuần tự khám phá (Exploratory Sequential Mixed Methods) chuẩn mực: kết hợp phân tích tài liệu thứ cấp, phỏng vấn sâu chuyên gia chọn mẫu lý thuyết, và phân tích định lượng đa biến (EFA, MLR) với các kiểm định kiểm soát sai lệch nghiêm ngặt (Harman's Test, VIF chẩn đoán đa cộng tuyến).

3. Phát hiện bất ngờ nhất thu được từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự tồn tại của "nghịch lý hạ tầng ERP": nhiều tổ chức tài chính lớn tại Việt Nam đã trang bị hệ thống ERP đắt tiền nhưng tỷ lệ ứng dụng KTLT vẫn tiệm cận mức 0 do quy trình kiểm soát nội bộ thiếu chuẩn hóa và thiếu hụt nhân lực kiểm toán viên có năng lực lập trình/truy vấn dữ liệu chuyên sâu.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp phụ lục chi tiết toàn bộ dàn bài phỏng vấn sâu, danh mục biến quan sát của thang đo Likert, bảng ma trận hệ số tải EFA, kết quả kiểm định Cronbach's Alpha từng biến và bảng trọng số hồi quy ANOVA, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng tái lập và kiểm chứng mô hình trong các bối cảnh ngành khác nhau.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 hướng chính: (1) Mô hình hóa sự tích hợp của AI và hợp đồng thông minh Blockchain vào KTLT; (2) Đo lường định lượng tác động của KTLT đến chi phí vốn vay và giá trị doanh nghiệp niêm yết; (3) Xây dựng khung chuẩn mực KTLT cho khu vực kiểm toán công tại Việt Nam.

Kết luận

1. Khẳng định KTLT tại Việt Nam đã bước đầu hình thành phôi thai trong hoạt động KTNB tại các ngân hàng thương mại tiên tiến, trong khi KTĐL vẫn đang trong giai đoạn tiếp cận và chuẩn bị.
2. Xây dựng thành công hệ thống thang đo thực nghiệm đo lường tác động đa chiều của các nhân tố thúc đẩy và trở ngại đối với KTLT tại một nền kinh tế đang phát triển.
3. Chứng minh thực nghiệm rằng các yếu tố phi công nghệ (nhận thức quản trị, năng lực KTV, khung pháp lý) giữ vai trò quyết định sự thành bại của KTLT hơn là các công cụ phần mềm đơn thuần.
4. Đề xuất mô hình kiểm toán viên "lai ghép" (Hybrid Auditor) như một yêu cầu bắt buộc đối với chiến lược phát triển nguồn nhân lực kiểm toán thời kỳ chuyển đổi số.
5. Thiết lập lộ trình phối hợp đồng bộ giữa 4 chủ thể: Cơ quan quản lý nhà nước - Tổ chức nghề nghiệp - Doanh nghiệp - Cơ sở đào tạo đại học nhằm thúc đẩy môi trường kiểm toán minh bạch, hiện đại tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, cho đến nay, đã có khánhiều nghiên cứu trước liên quan đến các nhân tố ảnh hưởng đến sự hì nh thành vàphát triển của KTLT. Căn cứ để tác giả tổng quan các nghiên cứu trước làdựa trên mục tiêu nghiên cứu đã được xác lập. Theo đó, các nghiên cứu trước về các nhân tố ảnh hưởng đến sự hì nh thành vàphát triển của KTLT được phân loại thành hai dòng nghiên cứu chí nh là: (1) dòng nghiên cứu về các nhân tố thúc đẩy bên trong vàbên ngoài doanh nghiệp, và (2) dòng nghiên cứu về các nhân tố trở ngại bên trong vàbên ngoài doanh nghiệp đối với sự hình thành vàphát triển của KTLT. Cơ sở cho sự phân loại này dựa trên hai quan điểm như sau: Thứ nhất, KTLT làsự đổi mới về phương pháp luận (cách tiếp cận) kiểm toán so với phương pháp luận kiểm toán truyền thống (Chan & Vasarhelyi, 2011; Kuenkaikaew & Vasarhelyi, 2013).

Như vậy, theo quan điểm này, các nhân tố ảnh hưởng đối với sự hình thành vàphát triển của KTLT cũng có thể được xác định như làcác nhân tố ảnh hưởng đối với sự hì nh thành vàphát triển của một sự đổi mới nói chung trong tổ chức, bao gồm hai loại: (1) các nhân tố thúc đẩy và(2) các nhân tố trở ngại đối với việc áp dụng sự đổi mới đó (Hadjimanolis, 2003; Marinova & Phillimore, 2003). Các nhân tố cóảnh hưởng thúc đẩy được phân loại dựa theo quan điểm được thừa nhận rộng rãi làmọi sự áp dụng đổi mới đều làkết quả của hai động lực bao gồm sự thúc đẩy của tiến bộ công nghệ (technology-push) vàsự “lôi kéo” của nhu cầu và/hoặc tác động của các cơ quan chức năng (demand/regulations-pull) (Chidamber & Kon, 1994; Marinova & Phillimore, 2003). Thứ hai, các doanh nghiệp ngày nay được xem như làmột “thực thể” trong “hệ sinh thái doanh nghiệp”, trong đó các doanh nghiệp phải luôn đổi mới nhằm thí ch nghi (tồn tại vàphát triển) với sự thay đổi liên tục của chí nh bản thân doanh nghiệp vàcủa “hệ sinh thái doanh nghiệp” đó (Moore, 2006; Deloitte, 2016). Theo quan điểm này, các nhân tố ảnh hưởng đến sự hì nh thành vàphát triển của KTLT với tư cách là sự đổi mới gắn liền với các quátrì nh hoạt động của các doanh nghiệp có thể được LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 phân loại thành hai loại, bao gồm: (1) các nhân tố bên trong, và(2) các nhân tố bên ngoài doanh nghiệp.1 Các nghiên cứu về các nhân tố thúc đẩy thực hiện KTLT 1.1 Nhu cầu của NSD trong việc được cung cấp thông tin tin cậy bởi KTLT theo thời gian thực (real-time information) Khánhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng sự ra đời của KTLT làdo nhu cầu của NSD về thông tin liên tục (thông tin được cung cấp hàng tháng, tuần, ngày hoặc theo thời gian thực).

Các nghiên cứu này dựa trên lýthuyết về kinh tế học thông tin cho rằng thông tin đáng tin cậy, đầy đủ, kịp thời sẽ giúp giảm tình trạng bất cân xứng thông tin và do đó sẽ giúp ra quyết định kinh tế phùhợp, giảm thiểu rủi ro (Akerlof, 1970). Năm 1994, AICPA đã thành lập Ủy ban đặc biệt về Các dịch vụ đảm bảo (Special Committee on Assurance Services – Ủy ban Elliott) nhằm nhận diện những nhu cầu của NSD đối với thông tin được cung cấp trong bối cảnh cónhững thay đổi rất nhanh do ảnh hưởng của cạnh tranh vàtiến bộ công nghệ. Ủy ban Elliott đã thực hiện nghiên cứu kéo dài trong hai năm dựa trên phương pháp định tí nh, thông qua phỏng vấn 44 người giữ vai trò là người ra quyết định – những NSD thông tin – cả bên trong vàbên ngoài của các công ty, bao gồm chủ tịch hội đồng quản trị, tổng giám đốc điều hành, giám đốc tài chính, giám đốc CNTT, nhà đầu tư tổ chức, cánhân, cán bộ tín dụng ngân hàng và nhàhoạch định chí nh sách. Kết quả nghiên cứu của Ủy ban Elliott đã xác nhận những kết luận của AICPA (1994), theo đó, bên cạnh thông tin tài chính, NSD thông tin ngày càng quan tâm nhiều hơn vào thông tin phi tài chính để ra quyết định, đồng thời những thông tin đó cần được cung cấp theo thời gian thực (real-time information) thông qua kênh truy cập trực tuyến thay vì dưới nh thức phát hành báo cáo (giấy) định kỳ như kiểm toán truyền thống (AICPA, hì 1997a).

AICPA (1997a) dự báo rằng trong dài hạn, nhu cầu về thông tin theo thời gian thực sẽ dẫn đến thay đổi căn bản trong nhu cầu về các dịch vụ đảm bảo được cung cấp bởi các DNKiT, đó là hoạt động kiểm toán báo cáo tài chính truyền thống cóthể sẽ được thay đổi thành hoạt động KTLT nhằm cung cấp thông tin tin cậy theo thời gian thực cho NSD bên ngoài công ty. Năm 2008, AICPA tiếp tục công bố một LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 báo cáo nghiên cứu có nhan đề “The Shifting Paradigm in Business Reporting and Assurance” nhằm nhận diện xu hướng phát triển môhì nh báo cáo kinh doanh của các công ty. Luận điểm then chốt của báo cáo nghiên cứu này là, trong tương lai, các thông tin màcông ty cung cấp cho NSD bên ngoài sẽ giảm dần sự khác biệt đáng kể với thông tin được cung cấp cho mục đích quản lý, điều hành trên cả hai phương diện: chủng loại thông tin được cung cấp (tài chí nh vàphi tài chí nh) vàtần suất cung cấp thông tin (định kỳ vàtheo thời gian thực) (AICPA, 2008). Dựa trên sự phát triển của các công ty áp dụng ngôn ngữ XBRL trong việc công bố thông tin tài chí nh nói riêng vàthông tin về hoạt động kinh doanh nói chung, AICPA (2008) dự đoán rằng chỉ trong trung hạn (khoảng 2 đến 5 năm) hoặc dài hạn (trên 5 năm), nghề nghiệp kiểm toán cần phải cókhả năng chuyển sang cung cấp các dịch vụ đảm bảo mới đó là đảm bảo liên tục ở cấp độ dữ liệu đối với các nguồn dữ liệu được tạo lập trong các công ty nhằm mục đích báo cáo.

Hunton, et al. (2007) thực hiện một nghiên cứu thínghiệm 2 (định kỳ cung cấp thông tin hàng tháng và hàng ngày) x 2 (không đảm bảo và có đảm bảo) trên hai trăm mười lăm học viên cao học quản trị kinh doanh tham gia với tư cách là các kiểm toán viên, kiểm soát viên, nhà đầu tư và nhà phân tích tài chính. Mục tiêu nghiên cứu lànhằm đánh giá ảnh hưởng của tần suất cung cấp thông tin đến hiệu quả của việc ra quyết định khi tăng tần suất (từ hàng quýchuyển thành hàng tháng, hàng ngày) cung cấp thông tin (có và không có đảm bảo) cho NSD. Kết quả thínghiệm cho thấy, khi các công ty tăng tần suất cung cấp thông tin kể cả được đảm bảo (bởi KTNB) hay LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 không cho NSD thìNSD đều cảm nhận tí ch hợp của thông tin cao hơn.

Tuy nh thí vậy, NSD không cócảm nhận khác biệt rõrệt về sự thay đổi của tí nh hữu ích khi tăng tần suất cung cấp thông tin được đảm bảo độc lập so với thông tin được đảm bảo (kiểm toán) nội bộ. El-Masry & Reck (2008) đã thực hiện nghiên cứu thínghiệm 2 (thương mại điện tử vàkhông cóthương mại điện tử) x 2 (Rủi ro tài chí nh cao vàrủi ro tài chí nh thấp) x 2 (kiểm toán định kỳ và KTLT) x 2 (năm 2002, trước khi SOX cóhiệu lực và năm 2005, sau khi SOX cóhiệu lực) nhằm đánh giá ảnh hưởng KTLT đến nhận thức của nhà đầu tư về rủi ro (công nghệ vàtài chí nh) của công ty trong điều kiện tuân thủ SOX. Thínghiệm được thực hiện tại hai thời điểm: năm 2002 với 56 người tham gia và năm 2005 với 82 người, đối tượng tham gia lànhững học viên thuộc các lớp cao học quản trị kinh doanh cókinh nghiệm thực tiễn nói chung và trong lĩnh vực đầu tư nói riêng theo yêu cầu của thínghiệm. Kết quả của thínghiệm cho thấy các nhà đầu tư có xu hướng đánh giá rủi ro của công ty thấp hơn trong điều kiện công ty áp dụng KTLT sau SOX, và do đó niềm tin của nhà đầu tư cũng gia tăng đáng kể thể hiện trong việc gia tăng quyết định đầu tư mới (mua cổ phiếu) vào công ty.

Tương tự, Farkas & Murthy (2014) thực hiện một thínghiệm 2 (KTLT hoặc GSLT) ×2 (KTV nội bộ hoặc KTV độc lập) theo hai giai đoạn, giai đoạn thứ nhất có 120 người tham gia và giai đoạn thứ hai có 184 người tham gia lànhững nhà đầu tư cánhân (nonprofessional investors) về nhận thức của họ đối với giátrị gia tăng của các hoạt động đảm bảo liên tục được thực hiện bởi KTV (nội bộ và độc lập) vàhoạt động GSLT được thực hiện bởi ban giám đốc công ty. Các kết quả từ cả hai thínghiệm chỉ ra rằng mặc dù các nhà đầu tư cá nhân tin rằng KTLT cóthể làm giảm khả năng sai sót trọng yếu vàphát hiện sớm gian lận, vànhững người tham gia thínghiệm có khuynh hướng tăng đầu tư vào công ty nào màcóáp dụng KTLT, tuy nhiên mức gia tăng là không đáng kể so với trường hợp chỉ kiểm toán báo cáo tài chính định kỳ hàng năm. Kết quả nghiên cứu của Farkas & Murthy (2014) cũng cung cấp một nội dung đáng chú ý là các nhà đầu tư cá nhân cho rằng KTLT nếu được thực hiện, thìchỉ nên bởi KTV nội bộ hơn là bởi KTV độc lập. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Nhu cầu của doanh nghiệp vàKTV về KTLT a) Nhu cầu của doanh nghiệp về KTLT (i) Nhằm đáp ứng các yêu cầu tuân thủ Một dòng nghiên cứu khác đã chỉ ra rằng KTLT xuất hiện làdo yêu cầu của các doanh nghiệp trong việc giảm nhẹ “gánh nặng” về giám sát việc tuân thủ luật và các quy định.

Daigle & Lampe (2003) đã phân tích các yêu cầu của SOX đối với các công ty niêm yết tại Hoa Kỳ vàchỉ ra rằng, các yêu cầu (được đề cập chủ yếu trong các đoạn 302 và404) sẽ thúc đẩy nhu cầu của các công ty niêm yết đối với hoạt động KTLT. Cũng với quan điểm như vậy, Means & Warren (2005) nhận định rằng do trách nhiệm dân sự vàhình sự khánặng đối những người quản lý, điều hành các công ty niêm yết trong trường hợp họ không tuân thủ SOX. Từ đó đã thúc đẩy các công ty ưu tiên cải thiện các quátrình xử lýtrong nội bộ, chuẩn hóa các thủ tục kiểm soát và hướng đến sử dụng công nghệ để cóthể giám sát kịp thời hơn các hoạt động của công ty.