CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THUẾ THU NHẬP CÁ NHÂN VÀ MÔ HÌNH LÝ THUYẾT 1. 1 Tổng quan về thuế thu nhập cá nhân 1.1 Nguồn gốc ra đời của thuế TNCN Thuế thu nhập cá nhân đã được áp dụng từ rất lâu ở các nước phát triển. Lần đầu tiên ở Anh vào năm 1799 thuế thu nhập cá nhân đã được áp dụng như một hình thức thu tạm thời nhằm mục đích trang trải cho cuộc chiến tranh chống Pháp và được chính thức ban hành vào năm 1842. Sau đó thuế thu nhập cá nhân đã nhanh chóng được lan truyền sang các nước công nghiệp khác như: Nhật (1887), Đức (1899), Mỹ (1913), Pháp(1916), Liên Xô(1922), Trung Quốc(1936)…Các quốc gia có nền kinh tế thị trường phát triển đều coi thuế thu nhập cá nhân là một trong những sắc thuế có tầm quan trọng đặc biệt trong việc huy động nguồn thu ngân sách, thực hiện phân phối công bằng xã hội và điều tiết vĩ mô nền kinh tế.
Thuế thu nhập cá nhân ra đời trước tiên từ nước có nền kinh tế thị trường. Người lao động có chất lượng cao, có điều kiện trang bị thiết bị hiện đại, có nhiều tài sản, tiền vốn tất yếu sẽ giành được nhiều thu nhập hơn người có ít vốn và làm ăn kém hiệu quả. Trong xã hội phân hóa giàu nghèo cao và chênh lệch về thu nhập giữa các tầng lớp dân cư ngày càng nhiều. Thuế thu nhập cá nhân ra đời là một biện pháp cần thiết để điều tiết thu nhập của xã hội, rút ngắn khoảng chênh lệch quá lớn giữa các tầng lớp dân cư.
Với chức năng và vai trò ngày càng tăng theo sự phát triển của nền kinh tế - xã hội, nhà nước phải có nguồn tài chính dồi dào để trang trải cho bộ máy hành chính và đầu tư phát triển kinh tế của đất nước. Do đó chính phủ ở từng quốc gia phải tìm cách khai thác nguồn thu, trong đó thu nhập của từng cá nhân trong xã hội là nguồn có thể tạo ra khả năng huy động ngày càng lớn để nhà nước bù đắp chi tiêu ngân sách. Ngoài ra hệ thống chính sách thuế nói chung và thuế thu nhập cá nhân nói riêng là một trong những công cụ quan trọng để nhà nước thực hiện chức năng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 quản lý và điều tiết vĩ mô các mặt hoạt động kinh tế, xã hội công cộng.2 Khái quát về thuế TNCN 1.1 Khái niệm về thu nhập cá nhân Thu nhập là một phạm trù trừu tượng được quan niệm khác nhau dưới giác độ kinh tế và thuế - Về kinh tế : Khái niệm thu nhập thường được hiểu trên cơ sở lý thuyết về nguồn tài sản và lý thuyết về sự tăng trưởng tài sản thuần. Theo lý thuyết về nguồn tài sản, thu nhập là tổng giá trị của cải hàng năm bổ sung cho từng cá nhân hay từng doanh nghiệp từ nguồn hoạt động kinh doanh hay lao động mang lại.
Còn lý thuyết về tăng trưởng tài sản thuần, thu nhập là tổng các giá trị trên thị trường của các lợi ích được hưởng dưới dạng tiêu dùng và giá trị tăng thêm trong tổng các quyền sở hữu của một chủ thể trong một thời gian nhất định. - Về thuế: Trong các luật thuế hiện nay ở các nước, thu nhập được hiểu là các khoản thu bằng tiền và hiện vật do hoạt động sản xuất kinh doanh, do lao động dịch vụ làm ra cho bản thân và xã hội hoặc từ một quan hệ xã hội nào đó mà có. Nó mang tính ước lệ là chính, thuộc phạm vi qui định trong pháp luật thuế của từng nước. Dựa vào các tiêu thức khác nhau, thu nhập có thể phân loại theo các mặt chủ yếu sau đây: - Căn cứ vào thời gian phát sinh: chia ra thu nhập thường xuyên và thu nhập không thường xuyên.
- Căn cứ vào nguồn phát sinh: có thu nhập từ lao động ( tiền lương, tiền công…), thu nhập từ kinh doanh ( sản xuất, kinh doanh, dịch vụ), thu nhập từ tài sản ( cho vay, trái phiếu, chứng khoán…), thu nhập từ nguồn khác ( quà biếu, thừa kế.) - Căn cứ vào chủ thể được hưởng: có thu nhập của cá nhân, của công ty, của tập thể, của nhà nước. Theo nhà kinh tế học người Mỹ Paul. Samuelson đã đưa ra khái niệm thu nhập như sau: “thu nhập là tổng số tiền kiếm được hoặc thu góp được trong một khoảng thời gian nhất định ( thường là một năm). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Theo cách phân loại thu nhập dựa vào các chủ thể qua khái niệm chung về thu nhập như trên thì thu nhập cá nhân là tổng giá trị bằng tiền hay hiện vật mà một cá nhân nhận được trong một khoảng thời gian nhất định ( thường là 1 năm ) 1.2 Khái niệm và đặc điểm thuế thu nhập cá nhân 1.1 Khái niệm Thuế TNCN là loại thuế trực thu, thu vào thu nhập của cá nhân trong một khoảng thời gian nhất định.
Đây là loại thuế được áp dụng rất lâu và phổ biến ở nhiều quốc gia nhằm mục tiêu tập trung thu nhập cho NSNN và thực hiện điều tiết thu nhập giữa các tầng lớp dân cư: 1.2 Đặc điểm Là loại thuế trực thu nên thuế TNCN luôn tạo cảm giác gánh nặng về thuế đối với người chịu thuế. Người chịu thuế khó có thể chuyển gánh nặng về thuế cho người khác. Đây là loại thuế liên quan trực tiếp đến lợi ích của người chịu thuế, do đó rất nhạy cảm và dễ bị phản ứng. - Thực hiện vai trò điều tiết công bằng thu nhập giữa các tầng lớp dân cư, thuế thu nhập cá nhân thực hiện điều tiết thu nhập theo nguyên tắc phù hợp với khả năng trả thuế.
Do đó thuế suất thường được thiết kế theo biểu thuế lũy tiến. - Khác hẳn với thuế gián thu, thuế TNCN là loại thuế có chú trọng đến gia cảnh của người nộp thuế thông qua các quy định giảm trừ cho cá nhân người chịu thuế và những người phụ thuộc. Các quy định giảm trừ góp phần cho thuế TNCN thực hiện theo nguyên tắc công bằng theo chiều dọc trong điều tiết thu nhập của người dân. Mặc khác còn tạo nên sự đồng thuận của xã hội nói chung khi áp dụng luật thuế.
- Đối tượng chịu thuế, thu nhập chịu thuế của thuế TNCN rất đa dạng và phức tạp. Ngoài ra, do phải thực hiện mục tiêu điều tiết công bằng thu nhập nên thuế thu nhập cá nhân được áp dụng theo biểu thuế luỹ tiến từng phần. Công tác quản lý thu thuế không đơn giản và đòi hỏi nhiều về tính trung thực của người nộp thuế. Từ đó chi phí hành thu của thuế gia tăng, để giảm bớt chi phí thường áp dụng biện pháp khấu trừ tại nguồn chi trả.3 Vai trò của thuế TNCN.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Thuế thu nhập cá nhân là một công cụ phân phối đảm bảo công bằng xã hội Một trong những khiếm khuyết của kinh tế thị trường là sự phân phối không công bằng và đi liền với nó là quá trình phân hóa giàu nghèo trong xã hội. Một bộ phận dân cư sẽ có thu nhập cao hơn số người nghèo khó có thu nhập thấp hơn và đối tượng này lại không được hưởng một cách trực tiếp những lợi ích do nền kinh tế thị trường mang lại. Để đạt đến mục tiêu công bằng xã hội, nhà nước phải can thiệp bằng việc thu thuế thu nhập cao, qua đó điều chỉnh tương đối sự chênh lệch về thu nhập giữa các cá nhân trong xã hội. Thuế TNCN là công cụ hữu hiệu để thực hiện mục tiêu công bằng xã hội theo chiều dọc ( các bậc thu nhập khác nhau thì chịu mức thuế suất khác nhau) và theo chiều ngang ( thu nhập như nhau thì chịu cùng một mức thuế suất ).
Tuy nhiên cần lưu ý đến chi tiêu của ngân sách nhà nước, đặc biệt là các khoản chi tiêu mang ý nghĩa phúc lợi xã hội, nhằm góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho đối tượng có thu nhập thấp.2 Thuế thu nhập cá nhân khắc phục tính luỹ thoái của thuế gián thu: Nhược điểm của thuế gián thu là tính luỹ thoái. Thuế suất thuế gián thu không tính đến thu nhập của người tiêu dùng khi tiêu thụ hàng hóa, dịch vụ, mọi người đều phải chịu thuế suất như nhau. Mức chênh lệch về thu nhập càng lớn thì tính luỹ thoái của thuế gián thu càng cao. Thuế TNCN với thuế suất luỹ tiến sẽ góp phần khắc phục được vấn đề này vì người có thu nhập càng cao sẽ nộp thuế càng nhiều và ngược lại, thu nhập thấp nộp thuế ít hơn hoặc không phải nộp thuế.3 Thuế thu nhập cá nhân tạo nguồn thu cho NSNN Thuế thu nhập cá nhân là một hình thức thu quan trọng của ngân sách nhà nước, loại thế này đóng vai trò rất quan trọng.
Hiện nay ở các nước phát triển tỷ trọng thu ngân sách của thuế thu nhập cá nhân (TNCN) chiếm rất cao từ 30-40%, có nước trên 50% như Mỹ, Nhật, Canada, Australia, …các nước đang phát triển chiếm từ 15-30% như Thailand, Malaixia, philippin… Đối với Việt Nam thuế thu nhập cá nhân tuy chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng thu NSNN, tuy nhiên trong điều kiện phát triển kinh tế và toàn cầu hóa. Khi trình độ phát LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 triển kinh tế càng cao, thu nhập của dân cư sẽ nâng lên thì số thu từ loại thuế này càng chiếm vị trí quan trọng trong tổng thu ngân sách nhà nước.4 Thuế thu nhập cá nhân góp phần điều tiết vĩ mô nền kinh tế Thuế thu nhập cá nhân không chỉ là công cụ huy động nguồn thu NSNN, thực hiện công bằng xã hội, mà còn giữ vai trò điều tiết nền kinh tế quốc dân. Vì vậy, ở mỗi thời kỳ phát triển kinh tế khác nhau, tùy theo yêu cầu điều tiết vĩ mô nền kinh tế mà chính sách thuế thu nhập cá nhân ở mỗi nước xây dựng phù hợp.Keynes là nhà kinh tế học nổi tiếng người Anh đã đề sướng tư tưởng can thiệp của nhà nước vào hoạt động của nền kinh tế để đạt được “ Cầu hiệu quả” thông qua chính sách thuế, trong đó có thuế thu nhập cá nhân. Ông cho rằng, tồn tại một quy luật tâm lý cơ bản mà theo ông, con người có xu hướng tăng tiêu dùng của mình theo tốc độ tăng của thu nhập, nhưng không phải tăng theo cùng mức tăng của thu nhập.
Cùng với tốc độ tăng của thu nhập thì tốc độ tiết kiệm tăng nhanh hơn. Đây chính là nguyên nhân làm cho cầu không đạt hiệu quả.
