CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO VỆ CỔ ĐÔNG TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN 1. Khái quát về cổ đông trong ngân hàng thương mại cổ phần 1. Lịch sử hình thành và phát triển của công ty cổ phần và ngân hàng thương mại cổ phần. Lịch sử hình thành và phát triển của công ty cổ phần Về lịch sử, CTCP ra đời dựa trên nền tảng của sự phát triển kinh tế, sau loại hình công ty đối nhân nhưng lại là loại hình công ty đối vốn đầu tiên.
CTCP xuất hiện khi nhu cầu vốn của các nhà kinh doanh gia tăng mà năng lực của họ không đủ đáp ứng cho nhu cầu hoạt động, từ đó mô hình CTCP ra đời và sau này được pháp luật hoàn thiện thành định chế pháp lý. Theo nghiên cứu mới nhất về lịch sử hình thành, CTCP ra đời từ năm 3000 trước công nguyên ở vùng Địa Trung Hải, tuy nhiên trong giai đoạn đầu CTCP chỉ là sự bỏ vốn vào hoạt động của các cá nhân vào tổ hợp hoặc là hội trong lĩnh vực hàng hải là chủ yếu.2 Mãi cho đến năm 1600, mô hình CTCP chính thức được hình thành là công ty Đông Ấn (East India Company) ở nước Anh, nó được thành lập bởi một nhóm gồm 218 cổ đông hoạt động trong lĩnh vực hải cảng và được cấp phép độc quyền kinh doanh trong vòng 15 năm ở vùng Đông Ấn. Đến năm 1874 công ty này bị giải thể do hết thời hạn cấp phép và không được gia hạn. Ở nước Anh, việc các CTCP ra đời đã tạo nên thị trường mua bán giao dịch cổ phần, các nhà đầu cơ đã làm lủng đoạn thị trường gây nên cơn sốt giá.
Do đó, việc thành lập CTCP bị buộc phải xin phép thành lập với rất nhiều điều kiện ràng buộc và thời gian cấp phép chỉ từ 20 năm đến 50 năm. Ngoài ra, CTCP vào thời kỳ này chỉ được thành lập dành riêng cho lĩnh vực kinh doanh quốc tế, hàng hải còn các ngành nghề khác thì theo hình thức hùn hạp cùng làm và chịu trách nhiệm liên đới. Chính vì những bất cập trên nên số lượng các CTCP được thành lập ở Anh giảm mạnh để chuyển sang thành lập tại Mỹ, buộc chính quyền Anh thay đổi những quy định cứng nhắc đối với việc thành lập CTCP. Từ năm 1720 cho đến năm 1862, các 2 Nguyễn Ngọc Bích – Nguyễn Đình Cung, Công ty vốn, quản lý và tranh chấp theo Luật doanh nghiệp 2005, NXB Tri thức, các chi tiết trình bày được tóm gọn từ trang 32 đến trang 38 của tài liệu này.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 CTCP được thành lập theo luật về CTCP với trách nhiệm hữu hạn. Ở Mỹ, loại hình CTCP phát triển mạnh hơn so với ở Anh, ban đầu mô hình này được thành lập chủ yếu để phục vụ cho hoạt động xây dựng giao thông đường sắt. Nguyên nhân là do ngành xây dựng đường sắt cần nhiều nguồn vốn tài trợ mà thị trường chứng khoán ở New York phát triển mạnh và cũng tại nơi này, năm 1811 chính quyền ban New York đồng ý công bố luật về tính trách nhiệm hữu hạn dành cho các công ty sản xuất. Chính vì thế, mọi nguồn vốn đầu tư trên thế giới vào thời điểm này đã đổ về New York và tính trách nhiệm hữu hạn trở nên phổ biến vì bang nào không dùng đến tính trách nhiệm hữu hạn thì sẽ không thể thu hút dòng vốn đầu tư vào bang đó.
Tại Việt Nam, các mô hình công ty cổ phần được du nhập khi Việt Nam là thuộc địa của các nước tư bản như Bộ luật thương mại 1807, Luật công ty TNHH 1925, Dân luật Bắc Kỳ 1931, và Dân luật Trung Kỳ 1936 – 1938 lần lượt được dịch các mô hình công ty theo pháp, luật của các nước thực dân ra tiếng việt3. Từ sau năm 1954 cho đến khi thống nhất đất nước năm 1975 và cho đến những năm đầu của thập niên 80 thì tất cả hình thức Công ty không hầu như không được pháp luật thừa nhận. Khái niệm về mô hình công ty trong giai đoạn này không được hiểu đúng bản chất pháp lý mà nó được hiểu theo hình thức kinh doanh. Hai chữ “Công ty” trong thời bao cấp vẫn được dùng để chỉ một số nhà máy, xí nghiệp quốc doanh sản xuất và cung cấp dịch vụ4.
Cuối năm 1987, đánh dấu cột mốc xuất hiện loại hình công ty TNHH trong Luật đầu tư nước ngoài được Quốc hội khóa VIII, kỳ họp thứ 2 thông qua ngày 29/12/19875. Cùng thời gian này, các quỹ tín dụng xuất hiện “như nấm sau cơn mưa”6, đến năm 1990 đã có đến 7000 các quỹ tín dụng được thành lập và huy động hơn 350 tỷ đồng, một hình thức sơ khai của công ty cổ phần đã được hình thành. 3 Phạm Duy Nghĩa, Giáo trình Luật kinh tế, tái bản lần 1, NXB Công an nhân dân, trang 192 4 Phạm Duy Nghĩa, Giáo trình Luật kinh tế, tái bản lần 1, NXB Công an nhân dân, trang 195 5 Nguyễn Ngọc Bích – Nguyễn Đình Cung, Công ty vốn, quản lý và tranh chấp theo Luật doanh nghiệp 2005, NXB Tri thức, trang 50, 51 6 Phạm Duy Nghĩa, Giáo trình Luật kinh tế, tái bản lần 1, NXB Công an nhân dân, trang 195 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Khi Luật công ty được ban hành vào ngày 21/12/1990 thì mô hình CTCP mới được pháp luật thừa nhận và áp dụng trong đời sống kinh doanh của người Việt Nam. Để điều chỉnh và áp dụng kịp thời với các loại hình kinh doanh sau thời điểm Luật công ty được ban hành nhiều văn bản dưới luật nhằm điều chỉnh hoạt động của các doanh nghiệp trong các lĩnh vực khác nhau nhưng được tổ chức dưới dạng CTCP như trong Luật các tổ chức tín dụng có hiệu lực từ ngày 01/10/1998 quy định về các loại hình tổ chức tín dụng có hình thức tổ chức tín dụng cổ phần của nhà nước và nhân dân, nó được hiểu là các Ngân hàng thương mại cổ phần là hình thức hoạt động của CTCP hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tài chính – tiền tệ.
Sự hình thành và phát triển của ngân hàng thương mại cổ phần. Hình thức sơ khai của ngân hàng trong lịch sử có thể được hình thành trước khi con người phát minh ra tiền, vì ban đầu với những tài sản là lương thực như: ngũ cốc, nông sản, gia cầm rồi sau này đến vàng, trong thời gian chưa sử dụng hết các nhà tư bản đem gửi tại các đền thờ - đây là nơi an toàn nhất vào thời điểm này. Do đó, các đền thờ trong thời kỳ này giống như 1 ngân hàng là nơi cất trữ tài sản và phục vụ cho các tầng lớp quý tộc, nhà buôn, hoàng triều và thời điểm này ngân hàng sơ khai không dành người dân bình thường trong xã hội. Hoạt động ngân hàng phát triển từ thế kỷ thứ IV trước công nguyên, ở vùng Địa Trung Hải.
Tại Ai Cập, ngũ cốc đã được sử dụng như loại tiền tệ bên cạnh các kim loại quý như vàng, bạc. Thời đó, ngân hàng hoạt động với hệ thống tín dụng thương mại, trong đó, việc thanh toán chỉ cần ghi sổ từ tài khoản của người mua sang tài khoản của người bán mà không cần sử dụng tiền mặt. Đây là nghiệp bù trừ hay thanh toán điện tử của các ngân hàng hiện đại. Thời kỳ đầu, ngân hàng hoạt động với một số nghiệp vụ đơn giản như: đổi tiền, chuyển tiền, bảo hộ tiền, cho vay.
Ngành ngân hàng trải qua nhiều bước thăng trầm trong lịch sử hình thành từ thời thượng cổ đến thời kỳ trung cổ và bị gián đoạn do sự sụp đổ của đế quốc La Mã, cho đến thời kỳ phục hưng ngành ngân hàng mới được phục hồi và phát triển mạnh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Đến thế kỷ thứ 17, loại hình ngân hàng hiện đại mới xuất hiện trên thế giới với các ngân hàng được thành lập: năm 1609 ở Hà Lan, năm 1619 ở Đức và năm 1694 ở Anh. Ở Việt Nam, Ngân hàng Quốc gia chính thức được thành lập theo Sắc lệnh số 15/SL ngày 06/05/1951 của chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong giai đoạn 1945 – 1975 thời kỳ chiến tranh tại Việt Nam ngân hàng trong thời kỳ này chủ yếu là nơi cất giữ tiền để phục vụ chiến tranh và thực hiện các nghiệp vụ đơn giản như cho vay để phát triển sản xuất.
Hoạt động ngân hàng thời kỳ 1976 – 1985, hệ thống ngân hàng Việt Nam bước sang giai đoạn cải tiến và mở rộng hoạt động của ngân hàng theo Quyết định 32/CP ngày 11/2/1977 của Hội đồng Chính phủ, Tổng giám đốc NHNN đã ban hành Thể lệ cho vay vốn lưu động và quy định về cho vay đầu tư xây dựng cơ bản đối với các xí nghiệp quốc doanh. Giai đoạn thực hiện đổi mới toàn diện và sâu sắc hệ thống ngân hàng từ năm 1986 đến nay nền kinh tế được chuyển dịch dần từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Năm 1997, Quốc hội thông qua Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Luật Các tổ chức tín dụng, tạo nền tảng pháp lý căn bản hơn cho hệ thống ngân hàng tiếp tục đổi mới phù hợp với cơ chế thị trường và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế. Sau nhiều lần điều chỉnh, đến nay các ngân hàng, tổ chức tín dụng trong và ngoài nước được điều chỉnh theo Luật các tổ chức tín dụng 2010.
Khái quát chung về Ngân hàng thương mại cổ phần 1. Khái niệm ngân hàng thương mại Ở Mỹ: NHTM là công ty kinh doanh tiền tệ, chuyên cung cấp các dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính. Đạo luật ngân hàng của Pháp (1941) cũng đã định nghĩa: "Ngân hàng thương mại là những xí nghiệp hay cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác, hoặc dưới các hình thức khác và sử dụng tài LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, tín dụng và tài chính".7 Ở Việt Nam: Ngân hàng thương mại là tổ chức kinh doanh tiền tệ với nhiệm vụ cơ bản nhất là huy động vốn và cho vay vốn, là cầu nối giữa các cá nhân và tổ chức, thu hút vốn từ nơi nhàn rỗi và đưa vốn đến những nơi thiếu hụt, đây chính là hoạt động chính của ngân hàng thương mại.