phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được chia làm 3 Chương với nội dung chính như sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng nông thôn mới Chương này nêu ra một số khái niệm cơ bản, khái quát tình hình xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam và một số nước trên thế giới. Chƣơng 2: Thực trạng xây dựng nông thôn mới tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2010 - 2013 11 Chương này nêu và phân tích thực trạng xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2010-2013, chỉ ra nguyên nhân của những tồn tại và hạn chế. Chƣơng 3: Dự báo xu hƣớng phát triển, mục tiêu và các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chƣơng trình xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Phú Thọ đến năm 2020 Chương này đưa ra một số dự báo các yếu tố ảnh hưởng, xu hướng phát triển nông thôn mới. Xác lập mục tiêu, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xây dựng nông thôn mới trên địa bàn tỉnh Phú Thọ đến năm 2020.
12 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1.1 Cơ sở lý luận của xây dựng nông thôn mới 1.1 Khái niệm nông thôn mới và xây dựng nông thôn mới Thực hiện Nghị quyết số 26-NQ/TW Hội nghị lần thứ bẩy Ban chấp hành Trung ương đảng (khoá X) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn; Quyết định số 491/QĐ - TTg ngày 16/4/2009 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành Bộ tiêu chí Quốc gia về nông thôn mới; Quyết định số 800/QĐ-TTg ngày 04/6/2010 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020, Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới được triển khai trên địa bàn các xã trong phạm vi cả nước, nhằm phát triển nông thôn toàn diện, với nhiều nội dung liên quan đến hầu hết các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường, hệ thống chính trị cơ sở. Vậy Nông thôn mới là gì? Nông thôn mới khác với nông thôn truyền thống ở một số điểm đó là quy hoạch, định hướng và chiến lược phát triển. Mục tiêu của nông thôn mới thể hiện trong bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới bao hàm tổng thể các chỉ tiêu kinh tế xã hội cần đạt được trong một khoảng thời gian nhất định, trong đó gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch, xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc. Môi trường sinh thái được bảo vệ, an ninh trật tự được giữ vững, đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao.
Như vậy, nông thôn mới là nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, xã hội dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc, đời sống vật chất, tinh thần được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ, an ninh trật tự được giữ vững. 13 Xây dựng nông thôn mới là cuộc cách mạng và cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư ở nông thôn đồng lòng xây dựng thôn, xã, gia đình của mình khang trang, sạch đẹp; phát triển sản xuất toàn diện (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ); có nếp sống văn hoá, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo; thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao. Xây dựng nông thôn mới là sự nghiệp cách mạng của toàn Đảng, toàn dân, của cả hệ thống chính trị. Nông thôn mới không chỉ là vấn đề kinh tế - xã hội, mà là vấn đề kinh tế - chính trị tổng hợp.
Xây dựng nông thôn mới giúp cho nông dân có niềm tin, trở nên tích cực, chăm chỉ, đoàn kết giúp đỡ nhau xây dựng nông thôn phát triển giàu đẹp, dân chủ, văn minh [7, tr. Xây dựng nông thôn mới là một hệ thống những kế hoạch, những chương trình hành động nhằm đạt được các tiêu chí về nông thôn mới theo lộ trình kể từ khi Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16 tháng 4 năm 2009 của Thủ tướng Chính phủ có hiệu lực đến năm 2020.2 Khái niệm về hiệu quả thực hiện chƣơng trình xây dựng nông thôn mới. Có nhiều quan niệm khác nhau về hiệu quả. Một cách chung nhất hiệu quả được đinh nghĩa như sau: hiệu quả là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ lợi dụng các nguồn lực như lao động, máy móc, thiết bị, tiền vốn và các yếu tố khác nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra.
Hiệu quả thực hiện là phạm trù kinh tế biểu hiện quan hệ so sánh giữa các kết quả kinh tế-xã hội đạt được của hoạt động đầu tư với các chi phải bỏ ra để có được các kết quả đó trong một thời kì nhất định. Có nhiều cách đánh giá theo các chỉ tiêu đánh giá khác nhau về hiệu quả thực hiện, tuỳ theo tính chất và kết quả cuối cùng của hoạt động đầu tư đem lại cho nhà đầu tư [1, tr1, 2] Theo từ điển tiếng Việt thông dụng, thuật ngữ hiệu quả được định nghĩa như sau: “Hiệu quả là kết quả đích thực” của một hoạt động, công việc 14 nào đó. Hiệu quả là so sánh đầu vào với đầu ra của một quyết định nào đó Hiệu quả thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới là thành tựu đạt được trên các mặt kinh tế - xã hội trong đó nông thôn được xây dựng và phát triển một cách bền vững. Cụ thể là các cơ chế chính sách được ban hành kịp thời; bộ máy thực hiện Chương trình từ Trung ương đến cơ sở được tổ chức đồng bộ, thống nhất, phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội, phát triển sản xuất, tăng thu nhập, xóa đói giảm nghèo ở địa bàn nông thôn.
Tăng cường quyền làm chủ, vai trò làm chủ của nhân dân, hệ thống chính trị cơ sở ngày càng vững mạnh, an ninh trật tự ở nông thôn được đảm bảo, thu nhập của người nông dân được tăng lên, đời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn được nâng lên.3 Tiêu chí đánh giá hiệu quả xây dựng nông thôn mới Xây dựng nông thôn mới là một chương trình phát triển tổng hợp, cả về phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, phát huy quyền làm chủ của nhân dân và xây dựng hệ thống chính trị, bảo đảm quốc phòng an ninh, trật tự an toàn xã hội, chăm lo phát triển đời sống của nhân dân trên địa bàn nông thôn, hướng đến một sự phát triển bền vững. Đễ xác định được hiệu quả thực hiện chương trình này cần dựa vào một số chỉ tiêu dưới đây: - Mức độ hiểu biết của người dân về mục tiêu, ý nghĩa của chương trình. Vai trò của người dân trong quá trình xây dựng nông thôn mới. - Sự hợp tác của nhân dân vùng nông thôn.
Sự hợp tác thể hiện qua việc nhận thức rõ vai trò của mình, sự đóng góp cống hiến của mình, cho chính mình và vì bản thân cũng như vì cộng đồng. Hiến đất, góp ngày công, tuyên truyền cổ vũ phong trào cũng là nội dung của tiêu chí này. - Hiệu quả các nguồn lực đầu tư. Đó là nguồn lực đầu tư vào xây dựng nông thôn mới như cầu (chiếc); đường (km), hệ thống thủy lợi (km); trường học, chợ nông thôn, các công trình cơ sở vật chất văn hóa khác.
15 - Phát triển mô hình sản xuất – dịch vụ hiệu quả. - Thu nhập bình quân đầu người vùng nông thôn. Mức thu nhập này được so sánh giữa các năm, trước, trong quá trình và sau khi đầu tư vào khu vực này. - Đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân vùng nông thôn, trước, trong và sau một thời gian đầu tư xây dựng nông thôn mới.4 Đơn vị nông thôn mới Khoản 3 điều 23 Thông tư 54/2009/TT-BNNPTNT, ngày 21 tháng 8 năm 2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn hướng dẫn thực hiện bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới quy định: Ban chỉ đạo nông thôn mới Trung Ương kiểm tra việc công nhận xã nông thôn mới ở các tỉnh để xét công nhận huyện, tỉnh đạt chuẩn nông thôn mới.
Theo quy định, đơn vị nông thôn mới có 3 cấp [3, tr.16]: - Xã nông thôn mới (đạt 19 tiêu chí của Bộ tiêu chí quốc gia nói trên); - Huyện nông thôn mới (khi có 75% số xã nông thôn mới); - Tỉnh nông thôn mới (khi có 75% số huyện nông thôn mới).5 Các tiêu chuẩn nông thôn mới 1.1 Tiêu chuẩn “Hộ nông thôn mới” - Gương mẫu chấp hành đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và quy định của địa phương; tích cực tham gia các phong trào thi đua của địa phương. - Thực hiện tốt quyền và nghĩa vụ công dân; không vi phạm pháp luật Nhà nước và các quy định của địa phương và quy ước, hương ước cộng đồng. - Giữ gìn an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội; vệ sinh môi trường; nếp sống văn hóa nơi công cộng; bảo vệ di tích lịch sử văn hóa, cảnh quan của địa phương; tích cực tham gia các hoạt động xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư. 16 - Không vi phạm các quy định về thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội; không sử dụng và lưu hành văn hóa phẩm độc hại; không mắc các tệ nạn xã hội; tham gia tích cực bài trừ tệ nạn xã hội và phòng chống các loại tội phạm.
- Tham gia thực hiện đầy đủ các phong trào thi đua; các sinh hoạt, hội họp ở cộng đồng. - Gia đình hòa thuận, hạnh phúc, tiến bộ, tương trợ giúp đỡ mọi người trong cộng đồng. - Vợ chồng bình đẳng, thương yêu giúp đỡ nhau tiến bộ. Không có bạo lực gia đình dưới mọi hình thức; thực hiện bình đẳng giới; sinh con đúng quy định, cùng có trách nhiệm nuôi con khỏe, dạy con ngoan.
- Gia đình nề nếp; ông bà, cha mẹ gương mẫu; con cháu thảo hiền; giữ gìn các giá trị văn hóa gia đình truyền thống, đặc biệt là tiếng nói, chữ viết, trang phục và phong tục tập quán tốt của dân tộc mình, tiếp thu có chọn lọc các giá trị văn hóa mới về gia đình. - Giữ gìn vệ sinh phòng bệnh; có trên 50% số người trong hộ có bảo hiểm y tế. - Nhà ở ngăn nắp; khuôn viên xanh-sạch-đẹp; sử dụng nước sạch; nhà tắm, nhà vệ sinh và chuồng nuôi gia súc hợp vệ sinh, được chỉnh trang xây dựng theo quy hoạch; các thành viên trong gia đình có nếp sống lành mạnh, thường xuyên luyện tập thể dục thể thao.