Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về chất lượng NNL Chương 2: Thực trạng chất lượng NNL ở Thanh Hoá Chương 3: Phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lượng NNL ở Thanh Hoá. 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHẤT LƢỢNG NGUỒN NHÂN LỰC 1. Chất lƣợng nguồn nhân lực 1. Khái niệm và vai trò của chất lượng nguồn nhân lực 1.
Khái niệm *Nguồn nhân lực Ngày nay, hầu hết các quốc gia đều coi NNL là yếu tố cơ bản, có vai trò quyết định nhất đối với sự phát triển nhanh và bền vững. NNL theo nghĩa rộng là nguồn lực con người của một quốc gia, là một bộ phận của các nguồn lực có khả năng huy động, quản lý để tham gia vào quá trình phát triển KT-XH. Đó là bộ phân dân số trong độ tuổi quy định và có khả năng LĐ, tức là những người LĐ có kỹ năng, đáp ứng được yêu cầu chuyển đổi cơ cấu LĐ, chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng CNH, HĐH đất nước. Theo nghĩa hẹp (xét theo từng thời kì) NNL là nguồn lực của một quốc gia, là bộ phận dân số trong độ tuổi qui định có khả năng tham gia LĐ.
Theo giáo trình Kinh tế học phát triển (Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh): “NNL là một bộ phận của dân số trong độ tuổi theo quy định của luật pháp có khả năng tham gia LĐ”[8, tr 95]. Theo thuật ngữ trong lĩnh vực LĐ của Bộ Lao động -Thương binh và Xã hội: “NNL là tiềm năng về LĐ trong một thời kỳ xác định của một quốc gia, suy rộng ra có thể được xác định trên một địa phương, một ngành hay một vùng. Đây là nguồn lực quan trọng nhất để phát triển kinh tế - xã hội” [5,tr16] Trong thực tế, khái niệm “NNL” ngoài nghĩa rộng được hiểu như khái niệm “nguồn lực con người”, thường được hiểu theo nghĩa hẹp là nguồn LĐ (tổng số người đang có việc làm, số người thất nghiệp và số LĐ dự phòng). 6 Thậm chí có khi còn được hiểu là LLLĐ (số người trong độ tuổi LĐ và có khả năng LĐ).
Nguồn nhân lực được nghiên cứu trong luận văn là tổng hợp những con người, chủ thể với những năng lực, phẩm chất nhất định đã, đang và sẽ tham gia vào quá trình CNH, HĐH. NNL được biểu hiện trên hai mặt: - Về số lượng đó là tổng số những người trong độ tuổi LĐ và thời gian làm việc có thể huy động được của họ. Nguồn nhân lực tại một thời điểm thường được xác định là bao nhiêu hay chiếm tỷ lệ bao nhiêu phần trăm trong tổng dân số. Việc quy định cụ thể độ tuổi LĐ của mỗi quốc gia (kể cả cận dưới và cận trên) rất khác nhau tuỳ theo yêu cầu của trình độ phát triển của nền kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn.
Hiện nay, Bộ luật LĐ Việt Nam quy định độ tuổi LĐ từ đủ 15 đến 60 tuổi (với nam) và đủ 15 đến 55 (với nữ). - Về chất lượng NNL, đó là các chỉ tiêu về tình trạng sức khoẻ, trình độ kiến thức, tay nghề, tác phong nghề nghiệp, cơ cấu NNL về tuổi tác, giới tính, phẩm chất đạo đức. NNL bao gồm (xem hình 1.1): - NNL sẵn có: Gồm toàn bộ những người trong độ tuổi LĐ, có khả năng LĐ, không kể đến trạng thái có hay không tham gia hoạt động kinh tế và những người trên độ tuổi LĐ đang tham gia hoạt động kinh tế. Theo thống kê của Liên Hợp quốc, khái niệm này gọi là dân cư hoạt động, nghĩa là tất cả những người có khả năng làm việc tính theo độ tuổi LĐ quy định.
- NNL dự trữ: Chênh lệch giữa NNL sẵn có trong dân cư và NNL tham gia hoạt động kinh tế là NNL dự trữ, bao gồm: + Những người đang đi học ở các trường THPT và chuyên nghiệp được coi là NNL dự trữ quan trọng và có chất lượng. Đây là NNL ở độ tuổi thanh niên, có học vấn, có trình độ cao, cần chia cụ thể để sử dụng một cách hợp lý. 7 + Những người đang làm nghĩa vụ quân sự. + Những nguời làm công việc nội trợ gia đình.
Đây là nguồn nhân lực đáng kể bao gồm đại bộ phận LĐ là nữ. Khi có thuận lợi, họ có thể gia nhập vào các hoạt động kinh tế xã hội. + Những người trong độ tuổi LĐ nhưng chưa có nhu cầu làm việc. - NNL tham gia vào hoạt động kinh tế: còn gọi là LLLĐ bao gồm những người từ đủ 15 tuổi trở lên đang làm việc trong các ngành kinh tế quốc dân và những người đang không có việc làm nhưng có nhu cầu tìm việc và sẵn sàng làm việc (gọi tắt là những người thất nghiệp) NNL sẵn có trong dân cư NNL dự trữ NNL tham gia hoạt động kinh tế Đang Đi Nội Chưa Lao động Lực làm học trợ có đang làm lượng lao nghĩa nhu việc trong động vụ cầu các ngành đang thất quân làm kinh tế nghiệp sụ việc quốc dân Hình 1.1: Sơ đồ hệ thống phân loại NNL * Chất lượng NNL Chất lượng NNL là trạng thái nhất định của NNL, thể hiện mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành nên bản chất bên trong của NNL, nó luôn có sự vận động và phản ánh trình độ phát triển KT- XH cũng như mức sống, dân trí của dân cư.
Chất lượng NNL không những là chỉ tiêu phản ánh trình độ phát triển 8 kinh tế mà còn là chỉ tiêu phản ánh trình độ phát triển về mặt đời sống xã hội. Chất lượng NNL cao sẽ tạo ra động lực mạnh mẽ hơn với tư cách không chỉ là nguồn lực của sự phát triển mà còn thể hiện mức độ văn minh của một xã hội nhất định. NNL đáp ứng nhu cầu CNH - HĐH bao gồm những con người có đức có tài, ham học hỏi, thông minh, sáng tạo, được chuẩn bị tốt về kiến thức văn hóa, được đào tạo thành thạo về kỹ năng nghề nghiệp, về năng lực kinh doanh, về điều hành vĩ mô nền kinh tế và toàn xã hội, có tình yêu quê hương đất nước, ý thức giai cấp,… Chất lượng NNL thể hiện trạng thái nhất định của NNL với tư cách vừa là một khách thể vật chất đặc biệt, vừa là chủ thể của mọi hoạt động kinh tế và các quan hệ xã hội. Như vậy: Chất lượng NNL là tổng thể những nét đặc trưng, phản ánh bản chất, tính đặc thù liên quan trực tiếp tới hoạt động sản xuất và phát triển con người.
Đó là những nét đặc trưng về trạng thái thể lực, trí lực, năng lực, phong cách đạo đức, lối sống và tinh thần của NNL: trạng thái sức khoẻ, trình độ học vấn, trình độ chuyên môn kỹ thuật, cơ cấu nghề nghiệp, thành phần xã hội. Trong các yếu tố cấu thành chất lượng NNL, trình độ học vấn là yếu tố quan trọng nhất vì nó không chỉ là cơ sở để đào tạo kỹ năng nghề nghiệp mà còn là yếu tố hình thành nhân cách và lối sống của mỗi con người. Chất lượng NNL liên quan trực tiếp đến nhiều lĩnh vực như đảm bảo dinh dưỡng và chăm sóc sức khoẻ, giáo dục và đào tạo, LĐ và việc làm gắn với tiến bộ kỹ thuật, trả công LĐ và các mối quan hệ xã hội khác. Chất lượng NNL cao có tác động làm tăng năng suất LĐ.
Trong thời đại tiến bộ kỹ thuật, một nước cần và có thể đưa chất lượng NNL vượt trước trình độ phát triển của cơ sở vật chất 9 trong nước để sẵn sàng đón nhận tiến bộ kỹ thuật – công nghệ, hoà nhập với nhịp độ phát triển của nhân loại. Vai trò của chất lượng NNL NNL là nhân tố quan trọng nhất của lực lượng sản xuất trong quá trình đẩy mạnh sự nghiệp CNH, HĐH đất nước. Vị trí, vai trò của NNL được thể hiện ở tất cả các mặt, lĩnh vực, các quan hệ trong đời sống KT - XH, an ninh, quốc phòng của quốc gia, đặc biệt có vai trò quan trọng trong tăng trưởng kinh tế, nâng cao khả năng cạnh tranh của nền kinh tế trong bối cảnh của toàn cầu hoá kinh tế và của nền kinh tế tri thức. Thứ nhất, Chất lượng NNL với tăng trưởng kinh tế.
Bài toán tăng trưởng kinh tế của bất cứ một quốc gia nào, dù nước đó giàu hay nghèo cũng đều được giải đáp bằng việc phát huy, sử dụng có hiệu quả bốn nguồn lực cơ bản đó là NNL, tài nguyên thiên nhiên, vốn và công nghệ. Tuỳ theo điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia, sử dụng, phát huy định lượng, tỷ trọng và định tính các nguồn lực trong tăng trưởng kinh tế ở mỗi quốc gia là rất khác nhau và trình độ kết hợp chúng hiệu quả cũng đem lại kết quả tăng trưởng kinh tế khác nhau. Thực tiễn các nước phát triển cho thấy, giữa các nguồn lực thúc đẩy quá trình phát triển KT-XH có mối quan hệ nhân quả với nhau trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia. So với các nguồn lực khác, NNL với yếu tố hàng đầu là trí tuệ, chất xám, có ưu thế nổi bật ở chỗ nó không bị cạn kiệt nếu biết bồi dưỡng, khai thác và sử dụng hợp lý, còn các nguồn lực khác dù nhiều đến đâu cũng chỉ là yếu tố hữu hạn, chúng không có sức mạnh tự thân và sẽ cạn kiệt dần trong quá trình khai thác, sử dụng của con người.
Hơn thế nữa, các nguồn lực này chỉ phát huy được tác dụng khi kết hợp được với nguồn lực con người một cách có hiệu quả. Do vậy, chỉ có NNL mới là tài nguyên vô tận, không bao giờ bị cạn kiệt, có khả năng phục hồi và tự tái sinh nếu biết 10 nuôi dưỡng, thúc đẩy nó phát triển. Nhiều nhà kinh tế cho rằng: vốn, nguyên vật liệu, công nghệ - đều có thể mua hoặc vay được trong nền kinh tế thế giới. Một nước có thể mua những thiết bị thông tin viễn thông, máy tính, máy phát điện và máy bay chiến đấu hiện đại nhất.
Thế nhưng những hàng hoá vốn này chỉ có thể được sử dụng và duy trì hữu hiệu bởi những người công nhân có kỹ năng và được đào tạo. Trình độ văn hoá, sức khoẻ, kỷ luật được nâng cao và gần đây nhất là khả năng sử dụng máy tính đã làm cho năng suất LĐ tăng thêm rất nhiều. Nhiều nước phát triển trong khu vực và các nước ASEAN trong thập niên cuối của thế kỷ 20 đã trở thành những “con rồng”, “con hổ”, thực chất là các quốc gia đó đã biết điều chỉnh chiến lược tăng trưởng theo hướng khai thác tối đa nguồn lực con người và coi đào tạo NNL là quốc sách hàng đầu.