MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trái phiếu chính phủ là một công cụ huy động vốn quan trọng của chính phủ. Thông qua phát hành trái phiếu, chính phủ có thể huy động đƣợc một lƣơng vốn lớn trong xã hội, đáp ứng cho nhu cầu chi tiêu ngân sách, cũng nhƣ đầu tƣ phát triển kinh tế xã hội. Việc ra đời và đi vào hoạt động của hệ thống Kho bạc nhà nƣớc, tiếp theo đó là Ngân hàng phát triển Việt Nam, SGDCK thành phố Hồ Chí Minh và trung tâm giao dịch chứng khoán Hà Nội là những mốc phát triển quan trọng trong hoạt động huy động trái phiếu chính phủ ở Việt Nam.
Trải qua hàng chục năm hình thành và phát triển, hoạt động huy động trái phiếu chính phủ đã đạt đƣợc nhiều kết quả khả quan, giữ vị trí quan trọng trong việc huy động vốn cho Ngân sách nhà nƣớc và cho đầu tƣ phát triển, ổn định nền tài chính quốc gia, kiểm soát lạm phát, góp phần khắc phục những khiếm khuyết của thị trƣờng tài chính, tạo cơ hội cho việc luân chuyển vốn đầu tƣ, đáp ứng yêu cầu về vốn trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc. Huy động vốn bằng phƣơng thức phát hành trái phiếu chính phủ của kho bạc nhà nƣớc những năm vừa qua đạt đƣợc nhiều kết quả khả quan. Bên cạnh đó cũng bộc lộ nhiều hạn chế chƣa tƣơng xứng với vị trí và tiềm năng của nền kinh tế. Để khai thác có hiệu quả các nguồn vốn thông qua thị trƣờng trái phiếu chính phủ, đáp ứng nhu cầu vốn cho ngân sách nhà nƣớc và cho đầu tƣ phát triển, góp phần quan trọng vào quá trình phát triển của thị trƣờng trái phiếu chính phủ và thị trƣờng tài chính đòi hỏi hoạt động huy động trái phiếu chính phủ phải ngày càng đƣợc củng cố, phát triển và hoàn thiện hơn.
Vì vậy, tác giả chọn đề tài : « Hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ tại kho bạc nhà nước » để nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ của mình. Tình hình nghiên cứu : Do thị trƣờng trái phiếu chính phủ ở Việt Nam chƣa phát triển thực sự sôi động. Thêm vào đó, việc nghiên cứu trái phiếu dựa vào các lý thuyết kinh tế học hiện đại là rất khó. Đã có một số đề tài nghiên cứu về TPCP, nhƣng phần lớn chƣa phân tích đƣợc thực trạng hoạt động phát hành TPCP ở VN.
Đề tài nghiên cứu chọn phân tích hoạt động phát hành TPCP tại KBNN VN nhằm làm rõ công tác phát hành TPCP tại một đơn vị đƣợc BTC giao cho việc phát hành này. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu : Phân tích có hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn công tac huy động trái phiếu chính phủ tại kho bạc nhà nƣớc. Trên cơ sở đó, chỉ ra những mặt mạnh, những mặt con tồn tại của công tác huy động. Trên cơ sở lý luận chung và thực trạng huy động trái phiếu chính phủ tại Kho bạc nhà nƣớc Việt Nam, luận văn đã đề xuất quan điểm và các giải pháp tăng cƣờng huy động trái phiếu chính phủ tại Kho bạc nhà nƣớc Việt Nam trong thời gian tới.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu chủ yếu tập trung vào công tác huy động trái phiếu tại kho bạc nhà nƣớc. Phƣơng pháp nghiên cứu: Sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu truyền thống nhƣ thống kê, so sánh, tổng hợp, kết hợp với các lý thuyết của kinh tế học hiện đại để nghiên cứu vấn đề đã nêu. Những đóng góp mới của luận văn: Tổng hợp chung về thị trƣờng trái phiếu chính phủ Việt Nam nói chung và giai đoạn 2005 -2010 nói riêng. Phân tích , nghiên cứu sâu vào vấn đề huy động vốn thông qua việc phát hành trái phiếu chính phủ tại kho bạc nhà nƣớc.
Đƣa ra những giải pháp tăng cƣờng khả năng huy động vốn thông qua phƣơng thúc phát hành trái phiếu chính phủ tại kho bạc nhà nƣớc. 2 CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁT HÀNH TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ 1.1 Trái phiếu chính phủ và thị trƣờng trái phiếu chính phủ 1.1 Trái phiếu chính phủ 1.1 Khái niệm và đặc điểm của trái phiếu chính phủ a. Sự phát triển của nền kinh tế thị trƣờng thúc đẩy tín dụng phát triển, nảy sinh nhiều hình thức huy động nguồn tài chính với các công cụ là các giấy ghi nợ với nhiều dạng khác nhau. Ví dụ: các doanh nghiệp phát hành trái phiếu, thƣơng phiếu; nhà nƣớc phát hành công trái, trái phiếu công trình,.Những giấy tờ này đƣợc gọi chung là chứng khoán.
Theo luật chứng khoán số 70/2006/QH ngày 29/06/2006, Chứng khoán là bằng chứng xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời sở hữu đối với tài sản hoặc phần vốn của tổ chức phát hành. Trái phiếu là chứng khoán nợ xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời sở hữu đối với phần vốn nợ của tổ chức phát hành. Thực chất, trái phiếu là một giấy ghi nợ với đầy đủ các nội dung: số tiền nợ( mệnh giá trái phiếu), lãi suất( lãi suất cuông phiếu), thời hạn vay( thời gian đáo hạn),.ngƣời phát hành trái phiếu là ngƣời đi vay, ngƣời nắm giữ trái phiếu là ngƣời cho vay, hay còn gọi là nhà đầu tƣ. Khi tham gia vào quan hệ tín dụng này, cả hai bên đi vay, và cho vay đều thực hiện đúng nguyên tắc của tín dụng: cho vay có hoàn trả, phần hoàn trả bao gồm cả gốc và lãi (lợi tức) theo thỏa thuận.
Tuy nhiên, trái phiếu cũng là một tài sản tài chính, nó có thể dễ dàng mua đi bán lại, do vậy, chủ nợ đối với tổ chức phát hành có thể thay đổi. Trái phiếu là một hình thức tín dụng có nét đặc thù riêng, nó ra đời muộn hơn so với các hình thức tín dụng khác, và đặc biệt phát triển mạnh trong nền kinh tế hàng hóa thị trƣờng, những quốc gia có thị trƣờng chứng khoán phát triển. 3 Trái phiếu có nhiều loại khác nhau,căn cứ vào chủ thể phát hành, có trái phiếu chính phủ, trái phiếu công ty, trái phiếu ngân hàng,. Nhƣ vậy, trái phiếu chính phủ là chứng khoán nợ do chính phủ phát hành hoặc đảm bảo, xác nhận nghĩa vụ trả nợ của chính phủ đối với sở hữu trái phiếu.
Đặc điểm của trái phiếu Trái phiếu chính phủ là một loại chứng khoán, vì thế nó mang đầy đủ đặc điểm của chứng khoán. Song, chủ thể phát hành là chính phủ, vừa là một chủ thể kinh tế, vừa là một chủ thể có quyền lực chính trị nên trái phiếu chính phủ có nhiều điểm khác biệt. Đối với một nhà đầu tƣ tài chính, có ba tiêu chí quan trọng đƣợc xem xét khi ra quyết định đầu tƣ: mức độ sinh lời của tài sản, độ rủi ro, khả năng thanh khoản. Ba yếu tố này có mối quan hệ rất chặt chẽ với nhau.
Tài sản có mức rủi ro cao thì khả năng sinh lời cao, và tính thanh khoản lại tƣơng đối thấp và ngƣợc lại. Đứng trên góc độ nhà đầu tƣ, trái phiếu chính phủ sẽ đƣợc đánh giá nhƣ thế nào khi xem xét? Thứ nhất, trái phiếu chính phủ do chính phủ phát hành hoặc đứng ra bảo đảm thanh toán, vì thế độ rủi ro của nó rất thấp, và rủi ro vỡ nợ hầu nhƣ không có. Vì thế, lợi suất của trái phiếu chính phủ thấp hơn so với các tài sản tài chính khác. Thứ hai, TPCP là loại trái phiếu có uy tín và an toàn nhất trên thị trƣờng do Chính phủ là nhà phát hành có hệ số tín nhiệm cao nhất.
Vì thế, trái phiếu chính phủ có tính thanh khoản rất cao. Thứ ba, do có hai đặc điểm trên, nên TPCP là công cụ an toàn, khối lƣợng phát hành lớn, lại có nhiều ƣu đãi nên TPCP thƣờng do các trung gian tài chính nắm giữ. Trên thị trƣờng tài chính, trái phiếu chính phủ là một hàng hóa quan trọng, khối lƣợng phát hành và giao dịch trái phiếu có ảnh hƣởng rất lớn đến thị trƣờng. 4 Từ các đặc điểm nêu trên, có thể coi trái phiếu chính phủ là trái phiếu chuẩn trên thị trƣờng, là loại chứng khoán không có rủi ro thanh toán, mang tính thanh khoản cao.
Vì vậy, lãi suất của TPCP đƣợc xem là lãi suất chuẩn để làm căn cứ ấn định lãi suất của các công cụ khác có cùng kỳ hạn. Mọi sự biến động về lãi suất của TPCP đều có ảnh hƣởng mạnh không chỉ đến thị trƣờng trái phiếu mà còn đến cả thị trƣờng chứng khoán nói chung cũng nhƣ tình hình đầu tƣ, tiết kiệm của nền kinh tế.2 Phân loại trái phiếu chính phủ Phân loại trái phiếu chính phủ có ý nghĩa rất quan trọng trong việc huy động vốn và quản lý vốn. Có nhiều tiêu thức để phân loại trái phiếu chính phủ, ở đây xin đƣa ra ba cách phân loại chủ yếu: a. Phân loại theo chủ thể phát hành Chính phủ là một chủ thể lớn trong nền kinh tế.
Nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu, hoặc đầu tƣ phát triển, chính phủ phát hành trái phiếu chính phủ để huy động vốn trong xã hội. Chính phủ là ngƣời đi vay có uy tín lớn nhất trên thị trƣờng. Chính phủ có thể là ngƣời phát hành hoặc bảo lãnh phát hành. Theo tiêu thức này, có các loại trái phiếu chính phủ sau( theo nghị định số 01/2011/NĐ- CP): Trái phiếu chính phủ do Bộ tài chính phát hành nhằm huy động vốn cho ngân sách nhà nƣớc hoặc huy động vốn cho chƣơng trình, dự án đầu tƣ cụ thể thuộc phạm vi nhà nƣớc.
Bộ tài chính thƣờng giao cho kho bạc nhà nƣớc( KBNN) phát hành loại trái phiếu này. Và luận văn xin đề cập đến loại trái phiếu này. Trái phiếu chính phủ đƣợc bảo lãnh là loại trái phiếu do doanh nghiệp, tổ chức tài chính, tín dụng, ngân hàng chính sách của nhà nƣớc thuộc đối tƣợng đƣợc qui định tại điều 32 luật Quản lý công nợ phát hành và đƣợc chính phủ bảo lãnh thanh toán. Trái phiếu chính quyền địa phƣơng là loại trái phiếu do ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng phát hành nhằm huy động vốn cho công 5 trình, dự án đầu tƣ của địa phƣơng.
Nguồn vốn thanh toán đƣợc lấy trực tiếp từ nguồn thu từ các chƣơng trình, dự án đó mang lại. Trong trƣờng hợp nếu các cơ quan đƣợc Chính phủ cho phép phát hành không có đủ khả năng thanh toán các khoản nợ thì Chính phủ sẽ đứng ra trả nợ. Tiêu thức phân loại này chỉ ra chủ thể phát hành trái phiếu, cơ quan quản lý và sử dụng nguồn vốn huy động đƣợc từ trái phiếu, nguồn vốn thanh toán trái phiếu.