Luận văn: Đầu tư trực tiếp của Trung Quốc tại Châu Á và hàm ý đối với Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ueb đầu tư trực tiếp nước ngoài của trung quốc vào một số nước châu á hàm ý đối với việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Đỗ Thị Thu Hường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Thái Quốc
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế đối ngoại
• Đề tài: Đầu tư trực tiếp nước ngoài của Trung Quốc vào một số nước châu Á - Hàm ý đối với Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ĐỂ MỘT NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP RA NƯỚC NGOÀI
• 1.1. Cơ sở lý luận về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài
• 1.1.1. Khái niệm về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài
• 1.1.2. Vai trò của đầu tư trực tiếp ra nước ngoài đối với nước đầu tư
• 1.1.3. Các nhân tố thúc đẩy đầu tư trực tiếp ra nước ngoài ở nước đang phát triển
• 1.1.3.1. Nhu cầu đầu tư ra nước ngoài để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế
• 1.1.3.2. Tiềm lực kinh tế, tài chính, năng lực cạnh tranh của quốc gia, doanh nghiệp
• 1.1.3.3. Đồng nội tệ tăng giá
• 1.1.3.4. Khung pháp lý về đầu tư ra nước ngoài
• 1.1.3.5. Sự hỗ trợ của Chính phủ
• 1.1.3.6. Các nhân tố từ nước tiếp nhận đầu tư
• 1.1.4. Xu hướng đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Trung Quốc
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP CỦA TRUNG QUỐC VÀO MỘT SỐ NƯỚC CHÂU Á TỪ NĂM 2002 ĐẾN NAY
• 2.1. Mục tiêu của Trung Quốc trong đẩy mạnh đầu tư trực tiếp ra nước ngoài
• 2.1.1. Khai thác tài nguyên, năng lượng
• 2.1.2. Nắm bắt công nghệ, thương hiệu, bí quyết sản xuất kinh doanh
• 2.1.3. Mở rộng thị trường cho hàng hóa và lao động Trung Quốc
• 2.1.4. Giảm thiểu rủi ro khi tích trữ quá nhiều ngoại tệ
• 2.1.5. Mở rộng thị trường cho đồng Nhân dân tệ, hỗ trợ tiến trình quốc tế hóa đồng Nhân dân tệ
• 2.2. Chính sách thúc đẩy đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Trung Quốc
• 2.2.1. Chính sách tài chính - tiền tệ
• 2.2.2. Chính sách hỗ trợ thông qua các quỹ đặc biệt của Chính phủ
• 2.2.3. Chính sách quản lý đầu trực tiếp ra nước ngoài
• 2.3. Đầu tư trực tiếp của Trung Quốc vào một số nước đang phát triển châu Á từ năm 2002 đến nay
• 2.3.1. Khái quát đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Trung Quốc từ năm 2002 đến nay
• 2.3.2. Đầu tư trực tiếp của Trung Quốc vào Lào
• 2.3.3. Đầu tư trực tiếp của Trung Quốc vào Campuchia
• 2.3.4. Đầu tư trực tiếp của Trung Quốc vào Myanmar
• 2.4. Tác động của đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Trung Quốc đối với các nước tiếp nhận
• 2.4.1. Tác động tích cực
• 2.4.2. Tác động tiêu cực
• 2.4.3. Phản ứng và đối sách của nước tiếp nhận vốn Trung Quốc
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý ĐỐI VỚI VIỆT NAM TRONG TIẾP NHẬN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP TỪ TRUNG QUỐC
• 3.1. Một số bất cập trong đầu tư trực tiếp của Trung Quốc vào Việt Nam thời gian qua
• 3.1.1. Tình hình đầu tư của Trung Quốc tại Việt Nam thời gian qua
• 3.1.2. Một số bất cập trong đầu tư trực tiếp của Trung Quốc tại Việt Nam
• 3.1.3. Nguyên nhân của những bất cập trong đầu tư trực tiếp của Trung Quốc tại Việt Nam
• 3.2. Giải pháp đối với Việt Nam trong thu hút FDI từ Trung Quốc
• 3.2.1. Giải pháp thu hút FDI từ Trung Quốc
• 3.2.2. Giải pháp khắc phục các bất cập trong thu hút FDI từ Trung Quốc
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đầu tư trực tiếp nước ngoài của Trung Quốc vào châu Á

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của Trung Quốc đã trở thành một trong những yếu tố quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của nước này. Từ năm 2002, Trung Quốc đã đẩy mạnh đầu tư ra nước ngoài, đặc biệt là vào các nước châu Á. Sự gia tăng này không chỉ giúp Trung Quốc mở rộng thị trường mà còn tạo ra nhiều cơ hội hợp tác kinh tế với các nước trong khu vực. Việc nghiên cứu FDI của Trung Quốc vào châu Á không chỉ giúp hiểu rõ hơn về động lực đầu tư mà còn chỉ ra những tác động đến nền kinh tế của các nước tiếp nhận.

1.1. Đặc điểm và xu hướng đầu tư của Trung Quốc vào châu Á

FDI của Trung Quốc vào châu Á chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực như năng lượng, hạ tầng và công nghệ. Các nước như Lào, Campuchia và Myanmar đã trở thành điểm đến hấp dẫn cho các nhà đầu tư Trung Quốc. Xu hướng này không chỉ phản ánh nhu cầu tìm kiếm nguyên liệu và thị trường mới mà còn là chiến lược mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc trong khu vực.

1.2. Tác động của đầu tư Trung Quốc đến nền kinh tế châu Á

Đầu tư trực tiếp từ Trung Quốc đã mang lại nhiều lợi ích cho các nước châu Á như tạo ra việc làm, chuyển giao công nghệ và phát triển hạ tầng. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý đến những tác động tiêu cực như sự phụ thuộc vào vốn đầu tư nước ngoài và các vấn đề về môi trường.

II. Vấn đề và thách thức trong đầu tư trực tiếp của Trung Quốc vào Việt Nam

Việt Nam là một trong những nước nhận được nhiều FDI từ Trung Quốc. Tuy nhiên, việc tiếp nhận đầu tư này cũng đặt ra nhiều thách thức. Các vấn đề như chất lượng đầu tư, sự cạnh tranh không lành mạnh và các rủi ro về môi trường cần được xem xét kỹ lưỡng. Để tối ưu hóa lợi ích từ FDI, Việt Nam cần có những chính sách phù hợp.

2.1. Những bất cập trong đầu tư trực tiếp của Trung Quốc tại Việt Nam

Mặc dù FDI từ Trung Quốc đã đóng góp vào sự phát triển kinh tế của Việt Nam, nhưng vẫn còn nhiều bất cập như quy mô đầu tư nhỏ, chất lượng dự án chưa cao và thiếu sự minh bạch trong các hoạt động đầu tư.

2.2. Nguyên nhân của những thách thức trong tiếp nhận FDI

Nguyên nhân chính dẫn đến những thách thức này bao gồm chính sách đầu tư chưa đồng bộ, thiếu sự hỗ trợ từ chính phủ và sự cạnh tranh từ các nước khác trong khu vực. Điều này đòi hỏi Việt Nam cần có những cải cách mạnh mẽ để thu hút FDI chất lượng hơn.

III. Phương pháp và giải pháp thu hút đầu tư trực tiếp từ Trung Quốc

Để thu hút FDI từ Trung Quốc một cách hiệu quả, Việt Nam cần áp dụng các phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tạo ra các chính sách ưu đãi sẽ là những yếu tố quan trọng trong việc thu hút dòng vốn này.

3.1. Cải thiện môi trường đầu tư tại Việt Nam

Việt Nam cần cải thiện môi trường đầu tư bằng cách đơn giản hóa thủ tục hành chính, nâng cao tính minh bạch và tạo ra một hệ thống pháp lý ổn định. Điều này sẽ giúp tăng cường niềm tin của các nhà đầu tư Trung Quốc.

3.2. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực

Để đáp ứng nhu cầu của các nhà đầu tư, Việt Nam cần tập trung vào việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Điều này không chỉ giúp thu hút FDI mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về FDI từ Trung Quốc

Nghiên cứu về FDI từ Trung Quốc vào Việt Nam đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực cũng như những thách thức cần khắc phục. Việc phân tích các dự án đầu tư cụ thể sẽ giúp hiểu rõ hơn về tác động của FDI đến nền kinh tế Việt Nam.

4.1. Các dự án đầu tư tiêu biểu từ Trung Quốc tại Việt Nam

Một số dự án đầu tư lớn từ Trung Quốc đã góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế của Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực hạ tầng và năng lượng. Tuy nhiên, cần đánh giá kỹ lưỡng về tác động của các dự án này đến môi trường và xã hội.

4.2. Kết quả nghiên cứu và khuyến nghị cho Việt Nam

Kết quả nghiên cứu cho thấy Việt Nam cần có những chính sách cụ thể để tối ưu hóa lợi ích từ FDI, đồng thời hạn chế các tác động tiêu cực. Việc xây dựng một chiến lược dài hạn cho FDI từ Trung Quốc sẽ là cần thiết.

V. Kết luận và tương lai của đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam

Đầu tư trực tiếp nước ngoài từ Trung Quốc sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa lợi ích từ dòng vốn này, Việt Nam cần có những cải cách mạnh mẽ và chiến lược hợp tác hiệu quả với Trung Quốc.

5.1. Tương lai của FDI từ Trung Quốc vào Việt Nam

Dự báo rằng FDI từ Trung Quốc sẽ tiếp tục tăng trưởng trong những năm tới, đặc biệt trong bối cảnh hai nước đang thúc đẩy quan hệ hợp tác chiến lược. Việt Nam cần chuẩn bị sẵn sàng để đón nhận dòng vốn này.

5.2. Khuyến nghị cho chính sách đầu tư tại Việt Nam

Việt Nam cần xây dựng một khung chính sách đầu tư rõ ràng và minh bạch, đồng thời tạo ra các cơ chế hỗ trợ cho các nhà đầu tư Trung Quốc. Điều này sẽ giúp tăng cường mối quan hệ hợp tác kinh tế giữa hai nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dòng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (OFDI) của Trung Quốc đã ghi nhận bước chuyển mình lịch sử, từ mức khiêm tốn dưới 100 triệu USD mỗi năm trong giai đoạn 1979-1990 lên mức bùng nổ vượt 65 tỷ USD vào năm 2011, gấp 26 lần so với con số 2,5 tỷ USD của năm 2002. Cùng với sự trỗi dậy mạnh mẽ này, tỷ trọng OFDI của Trung Quốc trong tổng vốn đầu tư trực tiếp toàn cầu tăng vọt từ 0,45% năm 2004 lên 5,1% năm 2009, đưa quốc gia này trở thành nhà cung ứng vốn FDI lớn thứ năm thế giới. Bối cảnh dự trữ ngoại tệ dồi dào vượt 3.200 tỷ USD tính đến cuối năm 2012 cùng chiến lược "Đi ra ngoài" đã tạo động lực cho các tập đoàn Trung Quốc mở rộng địa bàn hoạt động trên phạm vi toàn cầu.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc giải mã động cơ, chiến lược và tác động đa chiều từ dòng vốn FDI của Trung Quốc sang các nước đang phát triển tại châu Á, đặc biệt là ba quốc gia láng giềng Lào, Campuchia và Myanmar. Mục tiêu cụ thể là phân tích thực trạng triển khai chính sách giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2012, chỉ rõ những mặt tích cực cùng những bất cập tiêu cực đối với môi trường kinh tế - xã hội tại các nước tiếp nhận. Từ việc nhận diện các bài học thực tiễn, nghiên cứu hướng đến mục tiêu xác lập hệ thống luận cứ khoa học nhằm đánh giá thực trạng thu hút FDI từ Trung Quốc vào Việt Nam.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa các tác động kinh tế, cung cấp cơ sở để Việt Nam tái cơ cấu định hướng đối ngoại, nâng tỷ lệ thẩm định công nghệ và gia tăng tỷ lệ nội địa hóa chuỗi cung ứng lên trên 40%. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho quá trình hoạch định chính sách thu hút dòng vốn quốc tế an toàn và bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng các lý thuyết kinh tế quốc tế hiện đại về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (OFDI) từ các nền kinh tế đang phát triển. Khung lý thuyết tích hợp hai mô hình vận động vốn chủ đạo: mô hình đầu tư theo chiều dọc (Vertical FDI) nhằm khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên thô cùng lợi thế nhân công giá rẻ tại nước sở tại; và mô hình đầu tư theo chiều ngang (Horizontal FDI) nhằm thâm nhập sâu vào thị trường nội địa, vượt qua các rào cản thuế quan và phi thuế quan. Song song với đó, lý thuyết về các phương thức thâm nhập thị trường quốc tế phân định rõ giữa kênh đầu tư mới (Greenfield Investment) và kênh mua lại - sáp nhập (M&A) như hai công cụ bổ trợ lẫn nhau trong chiến lược bành trướng quy mô của các tập đoàn xuyên quốc gia.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong công trình bao gồm: Đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (OFDI), Công ty xuyên quốc gia (TNC), Quỹ đầu tư quốc gia (SWF) điển hình là Tập đoàn Đầu tư Trung Quốc CIC với quy mô ban đầu 300 tỷ USD tương đương 20% dự trữ ngoại tệ quốc gia thời điểm thành lập năm 2007, và Chiến lược "Đi ra ngoài" (Going Out Policy). Khung phân tích liên kết chặt chẽ vai trò can thiệp của nhà nước thông qua các chính sách tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu (EXIM Bank) và Ngân hàng Phát triển Trung Quốc (CDB) với động lực tối ưu hóa chi phí sản xuất của khối doanh nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn được thu thập từ các tổ chức quốc tế uy tín như Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Bộ Thương mại Trung Quốc (MOFCOM) và Tổng cục Thống kê Việt Nam trong khung thời gian 10 năm từ 2002 đến 2012. Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm toàn bộ các dự án đầu tư trọng điểm của Trung Quốc tại khu vực Đông Nam Á, tập trung phân tích sâu vào tập mẫu 4 quốc gia gồm Lào, Campuchia, Myanmar và Việt Nam với hơn 50 dự án quy mô vốn trên 100 triệu USD trong các ngành năng lượng, khai khoáng và nông lâm nghiệp.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm phản ánh chính xác tính chất tương đồng về địa kinh tế và cơ cấu tiếp nhận đầu tư. Lý do lựa chọn kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp và phương pháp so sánh đối chiếu là nhằm làm nổi bật sự khác biệt căn bản giữa mô hình OFDI của Trung Quốc với các nền kinh tế phát triển như Mỹ hay Nhật Bản. Việc phân tích định lượng dựa trên chuỗi số liệu thời gian giúp xác định xu hướng vận động của dòng vốn, trong khi phân tích định tính đánh giá toàn diện các hệ quả xã hội và môi trường tại các địa bàn tiếp nhận.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tốc độ tăng trưởng quy mô OFDI của Trung Quốc đạt mức đột phá mang tính hệ thống. Từ quy mô 2,5 tỷ USD năm 2002, tổng dòng vốn đầu tư ra nước ngoài đã tăng gấp 26 lần, đạt 65 tỷ USD vào năm 2011. Khối doanh nghiệp nhà nước đóng vai trò chủ lực tuyệt đối khi chiếm 67,6% tổng vốn OFDI năm 2009 và duy trì tỷ trọng lũy kế 69,2% trong suốt giai đoạn 1979-2009. Năng lực của các tập đoàn này tăng trưởng vượt bậc, thể hiện qua việc 46 doanh nghiệp Trung Quốc lọt vào bảng xếp hạng Fortune Global 500 năm 2010 so với chỉ 2 doanh nghiệp vào năm 1996.

Thứ hai, an ninh năng lượng và tài nguyên thiên nhiên là động cơ cốt lõi thúc đẩy dòng vốn. Dù chiếm khoảng 20% dân số thế giới, Trung Quốc chỉ sở hữu 1,2% trữ lượng dầu mỏ và 1,3% khí thiên nhiên toàn cầu, trong khi tiêu thụ hơn 20% gang thép, hơn 30% than đá và 40% xi măng của toàn thế giới. Mức độ phụ thuộc vào dầu mỏ nhập khẩu năm 2011 lên tới hơn 58% với lượng nhập khẩu 5,7 triệu thùng mỗi ngày trên tổng nhu cầu tiêu dùng 9,76 triệu thùng mỗi ngày. Chỉ số cường độ năng lượng cho thấy để tạo ra 1 tỷ USD GDP, Trung Quốc tiêu hao 204 triệu tấn dầu quy đổi, cao hơn 30% so với mức trung bình 129 triệu tấn của thế giới và gấp 4,5 lần mức tiêu hao của các nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).

Thứ ba, hoạt động M&A tại các nước phát triển gia tăng đột biến nhằm thu hút công nghệ nguồn và nhãn hiệu. Giá trị các thương vụ M&A tăng từ 4,46 tỷ USD năm 2007 lên đỉnh điểm 70,91 tỷ USD năm 2010, với 67% tổng giá trị tập trung vào năng lượng khai mỏ và 11% vào công nghiệp chế tạo. Các thương vụ tiêu biểu gồm Geely mua lại hãng xe Volvo của Thụy Điển với giá 1,8 tỷ USD năm 2010, Sinopec thâu tóm tập đoàn dầu khí Addax với giá 7,24 tỷ USD năm 2009, và thương vụ Tập đoàn Chinalco mua 9% cổ phần hãng khai khoáng Rio Tinto với giá trị 14 tỷ USD năm 2008.

Thứ tư, tại các nước đang phát triển châu Á như Lào, Campuchia và Myanmar, dòng vốn Trung Quốc tập trung chủ yếu vào thủy điện, khai khoáng và trồng cây công nghiệp diện tích lớn. Tuy nhiên, hoạt động này kéo theo việc đưa lượng lớn lao động phổ thông sang nước sở tại nhằm giải tỏa áp lực thất nghiệp nội địa, nơi tỷ lệ thất nghiệp dao động từ 3,6% đến 4,3% và hơn 35 triệu lao động dôi dư từ quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn 2001-2009.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến cấu trúc đầu tư mang tính áp đảo của Trung Quốc bắt nguồn từ sự kết hợp chặt chẽ giữa mệnh lệnh kinh tế nhà nước và tiềm lực tài chính khổng lồ. Khác với dòng vốn FDI từ Mỹ hay Nhật Bản vốn vận hành hoàn toàn theo quy luật tối đa hóa lợi nhuận của kinh tế thị trường tự do, OFDI Trung Quốc được định hướng bởi chiến lược địa chính trị "Một vòng ba tuyến", trong đó vành đai các nước láng giềng đóng vai trò cung cấp tài nguyên đầu vào. Để minh họa trực quan xu hướng này, dữ liệu trong luận văn được hệ thống hóa chi tiết qua bảng phân bổ dòng vốn theo ngành nghề và biểu đồ tốc độ tăng trưởng vốn OFDI qua 3 giai đoạn phát triển từ năm 1982 đến năm 2011.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế của Daniel Rosen và Thilo Hanemann, kết quả phân tích khẳng định sự chuyển dịch rõ rệt từ mô hình sản xuất tại Trung Quốc sang mô hình sản xuất bởi Trung Quốc ở nước ngoài. Dù đóng góp tích cực vào việc cải thiện hạ tầng và tăng thu ngân sách bước đầu cho Lào, Campuchia và Myanmar, dòng vốn này tiềm ẩn nguy cơ biến nước tiếp nhận thành bãi thải công nghệ đối với các dây chuyền lạc hậu như xi măng lò đứng hoặc nhà máy nhiệt điện cũ, đồng thời làm xói mòn việc làm của lao động địa phương và gây tác động môi trường dài hạn.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống quy chuẩn kỹ thuật và rào cản công nghệ đối với dòng vốn FDI. Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Bộ Công Thương cần ban hành danh mục công nghệ cấm nhập khẩu, kiên quyết loại bỏ 100% các công nghệ lạc hậu tiêu tốn nhiều năng lượng như công nghệ xi măng lò đứng hoặc nhiệt điện than thế hệ cũ. Mục tiêu trong giai đoạn 2013-2015 là nâng tỷ lệ dự án sử dụng công nghệ tiên tiến đạt chuẩn quốc tế lên trên 75%.

Thứ hai, thắt chặt công tác quản lý lao động nước ngoài và ưu tiên đào tạo nguồn nhân lực trong nước. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với chính quyền các địa phương triển khai thanh tra thường kỳ tại các công trường dự án, đặt ra chỉ tiêu bắt buộc các nhà thầu nước ngoài phải sử dụng tối thiểu 80% đến 85% lao động bản địa đối với các vị trí việc làm phổ thông và kỹ thuật trung cấp, chấm dứt hoàn toàn tình trạng lao động phổ thông nước ngoài không có giấy phép cư trú và làm việc tại các vùng kinh tế trọng điểm trong vòng 2 năm.

Thứ ba, thiết lập tiêu chí thẩm định suất đầu tư trên diện tích đất và ràng buộc tỷ lệ nội địa hóa. Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần điều chỉnh quy định cấp phép, ưu tiên các dự án cam kết chuyển giao công nghệ và đạt tỷ lệ nội địa hóa chuỗi cung ứng từ 30% đến 40% trong lộ trình 3 đến 5 năm tới. Đồng thời, kiên quyết thu hồi giấy phép đối với các dự án chiếm giữ trên 100 hecta đất rừng hoặc đất nông nghiệp nhưng triển khai chậm tiến độ quá 12 tháng hoặc có mức đóng góp ngân sách thực tế dưới 5% so với cam kết ban đầu.

Thứ tư, nâng cao năng lực giám sát hợp đồng tổng thầu EPC và đa dạng hóa đối tác tài chính quốc tế. Các cơ quan chủ quản dự án cần quy định chặt chẽ điều khoản phạt vi phạm hợp đồng từ 5% đến 10% tổng giá trị dự án khi nhà thầu chậm tiến độ, đồng thời chủ động liên doanh với các đối tác từ nhiều quốc gia phát triển nhằm giảm thiểu mức độ phụ thuộc vào một thị trường duy nhất trong vòng 5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách kinh tế đối ngoại thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương và Ban Kinh tế Trung ương. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học giúp xây dựng chiến lược thu hút dòng vốn quốc tế an toàn, đề xuất cơ chế kiểm soát rủi ro tài chính và cân bằng cán cân thương mại khi thặng dư thương mại của đối tác từng vượt đỉnh 298 tỷ USD.

Nhóm thứ hai là các hiệp hội doanh nghiệp, chủ đầu tư dự án hạ tầng và nhà thầu xây dựng trong nước. Nghiên cứu mang lại các phân tích sâu sắc về phương thức vận hành của các hợp đồng EPC, giúp doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực đàm phán, tăng tỷ lệ tham gia vào chuỗi cung ứng linh kiện lên mức trên 30% và chủ động phòng ngừa tranh chấp pháp lý.

Nhóm thứ ba là đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên tại các viện nghiên cứu kinh tế quốc tế và trường đại học. Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực về mô hình OFDI của các nền kinh tế mới nổi, cung cấp hệ thống dữ liệu toàn diện với 13 bảng số liệu thống kê và 11 biểu đồ trực quan hóa dòng vốn giai đoạn 2002-2012.

Nhóm thứ tư là học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Kinh tế đối ngoại và Quan hệ quốc tế. Luận văn trang bị phương pháp tiếp cận đa chiều từ lý luận đến thực tiễn, phân tích case study cụ thể tại 4 quốc gia Đông Nam Á với các mô hình kiểm soát dòng vốn FDI chi tiết.

Câu hỏi thường gặp

Động lực trọng tâm thúc đẩy Trung Quốc tăng vọt dòng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài từ sau năm 2002 là gì? Động lực chính xuất phát từ nhu cầu cấp bách về bảo đảm an ninh năng lượng khi mức phụ thuộc nhập khẩu dầu mỏ vượt 58%, giải tỏa áp lực từ kho dự trữ ngoại tệ khổng lồ trên 3.200 tỷ USD, tìm kiếm công nghệ nguồn thông qua các thương vụ M&A quy mô trên 70 tỷ USD và mở rộng thị trường cho hàng hóa cùng lao động trong nước.

Chính phủ Trung Quốc đã hỗ trợ các doanh nghiệp nhà nước mở rộng đầu tư quốc tế bằng những công cụ tài chính nào? Chính phủ sử dụng hệ thống tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Phát triển Trung Quốc (CDB) và Ngân hàng Xuất nhập khẩu (EXIM Bank), thành lập Quỹ đầu tư quốc gia CIC với quy mô 300 tỷ USD ban đầu, đồng thời ban hành các quỹ đặc biệt hỗ trợ chi phí khảo sát rủi ro khoáng sản và hỗ trợ lãi suất cho các dự án khai thác tài nguyên chiến lược.

Những tác động tiêu cực điển hình mà các nước như Lào, Campuchia và Myanmar gặp phải khi tiếp nhận FDI từ Trung Quốc là gì? Các quốc gia này đối mặt với nguy cơ suy thoái môi trường từ các dự án thủy điện và khai khoáng, mất tư liệu sản xuất do cho thuê đất dài hạn trên 100 hecta, tình trạng nhập cư lao động phổ thông gây xáo trộn việc làm bản địa, và nguy cơ phụ thuộc kinh tế sâu sắc vào dòng vốn ngoại.

Việt Nam cần lưu ý những rủi ro kỹ thuật nào trong quá trình thu hút dòng vốn đầu tư từ các tập đoàn Trung Quốc? Việt Nam cần cảnh giác cao độ trước nguy cơ tiếp nhận các dây chuyền máy móc lạc hậu tiêu tốn năng lượng gấp 3 đến 4 lần mức chuẩn thế giới, tình trạng chậm tiến độ kéo dài tại các gói thầu EPC trọng điểm, và vấn đề vi phạm cam kết sử dụng lao động địa phương dưới ngưỡng 80%.

Vai trò của các thương vụ mua lại và sáp nhập (M&A) trong chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh của Trung Quốc là gì? Hình thức M&A giúp các tập đoàn Trung Quốc đi tắt đón đầu công nghệ hiện đại và sở hữu mạng lưới thương hiệu toàn cầu, tiêu biểu như thương vụ thâu tóm nhãn xe Volvo trị giá 1,8 tỷ USD của Geely năm 2010 hay mua lại mảng máy tính IBM của Lenovo năm 2005.

Kết luận

• Dòng vốn OFDI của Trung Quốc đã bứt phá ngoạn mục từ dưới 100 triệu USD mỗi năm lên hơn 65 tỷ USD năm 2011, trở thành công cụ đắc lực phục vụ tái cơ cấu nền kinh tế và mở rộng tầm ảnh hưởng địa chính trị toàn cầu.
• Động cơ cốt lõi của dòng vốn tập trung vào mục tiêu đảm bảo an ninh năng lượng, tiếp thu bí quyết công nghệ qua các gói M&A trị giá hơn 70 tỷ USD, mở rộng thị trường và giải tỏa sức ép việc làm cho 35 triệu lao động dôi dư trong nước.
• Thực tiễn tiếp nhận FDI tại Lào, Campuchia và Myanmar cho thấy bên cạnh việc thúc đẩy tăng trưởng hạ tầng, các dự án khai khoáng và thủy điện quy mô lớn đặt ra nhiều thách thức nghiêm trọng về môi trường và thị trường lao động bản địa.
• Luận văn đóng góp hệ thống giải pháp toàn diện cho Việt Nam với lộ trình 2013-2015 nhằm thiết lập hàng rào kỹ thuật công nghệ, siết chặt tỷ lệ sử dụng lao động trong nước đạt tối thiểu 80% và nâng cao hiệu quả giám sát hợp đồng tổng thầu EPC.
• Các cơ quan quản lý và giới nghiên cứu kinh tế đối ngoại cần tiếp tục theo dõi biến động dòng vốn đầu tư quốc tế, chủ động triển khai các biện pháp sàng lọc dự án chất lượng cao vì mục tiêu phát triển bền vững và tự chủ nền kinh tế quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn để Trung Quốc đầu tư trực tiếp ra nước ngoài. Chương 2: Thực trạng đầu tư trực tiếp của Trung Quốc vào một số nước châu Á từ năm 2002 đến nay. Chương 3: Một số vấn đề cần lưu ý đối với Việt Nam trong tiếp nhận đầu tư trực tiếp từ Trung Quốc. 8 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ĐỂ TRUNG QUỐC ĐẦU TƢ TRỰC TIẾP RA NƢỚC NGOÀI 1.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẦU TƢ TRỰC TIẾP RA NƢỚC NGOÀI 1. Khái niệm về đầu tƣ trực tiếp ra nƣớc ngoài Đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (Outward Direct Investment, outbound Direct Investment/ODI, outward Foreign Direct Investment/OFDI) là đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) được tiếp cận theo tiêu chí dòng vốn đi ra nước ngoài từ nước chủ đầu tư, để phân biệt với dòng vốn FDI đi vào (Inward Direct Investment/IDI, Inward Foreign Direct Investment/IFDI) đối với một nước tiếp nhận/thu hút vốn đầu tư trực tiếp [52]. Theo Nghị định 78/2006/NĐ-CP của Chính phủ ngày 09.2006 quy định về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài, OFDI là việc nhà đầu tư chuyển vốn đầu tư ra nước ngoài để thực hiện hoạt động đầu tư và trực tiếp tham gia quản lý hoạt động đầu tư đó ở nước ngoài. Có nhiều định nghĩa về FDI, cụ thể: - Ngân hàng thế giới (WB) định nghĩa: FDI là việc đầu tư để sở hữu ít nhất 10% vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp ở một nước khác [40].

Các nhà đầu tư nước ngoài (ĐTNN) có thể là cá nhân hoặc doanh nghiệp và hoạt động đầu tư có thể do người nước ngoài sở hữu hoàn toàn hoặc liên doanh giữa nhà ĐTNN và các đối tác đầu tư địa phương. FDI không bao gồm các hoạt động như cấp giấy phép, hợp đồng phụ và đầu tư chứng khoán trong đó nhà ĐTNN không giữ vai trò chi phối hoặc kiểm soát chủ yếu. - Theo Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), FDI được định nghĩa là một khoản đầu tư được thực hiện bởi các doanh nghiệp hoạt động ở nước ngoài nhằm đạt được các mục đích lâu dài [44]. 9 - Theo Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), FDI xảy ra khi nhà đầu tư từ 1 nước (nước chủ đầu tư) có được tài sản ở một nước khác (nước thu hút đầu tư) cùng với quyền quản lý tài sản đó.

FDI được phân biệt với các công cụ tài chính khác bằng tiêu chí phương diện quản lý. Trong phần lớn trường hợp, các nhà đầu tư lẫn tài sản mà người đó quản lý ở nước ngoài là các cơ cơ kinh doanh. Trong trường hợp đó, nhà đầu tư thường được gọi là "công ty mẹ" và các tài sản ở nước ngoài gọi là "công ty con" hay "chi nhánh công ty" [57]. - Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD) định nghĩa: FDI là việc đầu tư có tính chất dài hạn nhằm đem lại lợi ích lâu dài và quyền kiểm soát các doanh nghiệp tại nước sở tại cho nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài hay công ty mẹ.

Hình thức FDI mang lại cho nhà đầu tư sự ảnh hưởng đáng kể về phương diện quản lý đối với doanh nghiệp tại nước tiếp nhận đầu tư [25, tr. - Theo Giáo trình Đầu tư quốc tế, Đại học Quốc gia Hà Nội (2001), FDI là hình thức chủ đầu tư bỏ ra một lượng tài sản đủ lớn để lập cơ sở sản xuất mới hoặc mua lại các cơ sở sản xuất tại nước ngoài và trực tiếp quản lý tài sản đó. Hình thức này còn được gọi là đầu tư phát triển [3, tr. Tóm lại, OFDI hay FDI tiếp cận dưới góc độ dòng vốn đi ra từ nước chủ đầu tư là một hình thức của đầu tư quốc tế, trong đó người chủ sở hữu vốn đồng thời là người trực tiếp quản lý và điều hành hoạt động sử dụng vốn.

FDI chủ yếu được thực hiện từ nguồn vốn tư nhân, vốn của các công ty nhằm mục đích thu được lợi nhuận cao hơn qua việc triển khai hoạt động sản xuất kinh doanh ở nước ngoài. Về thực chất, FDI là sự đầu tư của các công ty nhằm xây dựng các cơ sở, chi nhánh ở nước ngoài và làm chủ toàn bộ hay từng phần cơ sở đó. Đây là loại hình đầu tư, trong đó chủ đầu tư nước ngoài tham gia đóng góp một số vốn đủ lớn vào việc sản xuất hoặc cung cấp dịch vụ và cho phép họ trực tiếp tham gia quản lý, điều hành đối tượng đầu tư. Đầu tư trực tiếp nước ngoài có những đặc điểm chủ yếu sau: (1) Chủ đầu tư có quyền điều khiển, quản lý đối với tài sản đầu tư.

(2) Là hình thức 10 chuyển giao lớn về vốn, công nghệ, nhân lực và trình độ quản lý. (3) Đưa các doanh nghiệp vươn tới các thị trường nước ngoài. (4) Tiêu thụ sản phẩm trực tiếp ở nước ngoài lớn hơn xuất khẩu. (5) Chủ đầu tư có thể sở hữu toàn bộ hoặc một phần tài sản đầu tư.

Nguyên nhân thúc đẩy các nước đầu tư trực tiếp ra nước ngoài là: (1) Tìm kiếm các nguồn lực sản xuất như nguyên liệu thô, lao động từ các quốc gia có nguồn cung dồi dào (OFDI tìm kiếm nguồn lực). Các nước chủ đầu tư hướng đến các nước đang phát triển sở hữu các mỏ than, dầu, gỗ, cây lương thực, lao động dồi dào, giá rẻ… (2) Giành quyền tiếp cận các thị trường quan trọng (OFDI tìm kiếm thị trường). Đây là nguyên nhân cơ bản thúc đẩy các quốc gia phát triển cạnh tranh lẫn nhau để vào được thị trường Trung Quốc nhằm tiếp cận trực tiếp với thị trường nội địa lớn, có lực lượng lao động dồi dào, chi phí nhân công rẻ. Đầu tư trực tiếp nước ngoài được thực hiện theo hai kênh chủ yếu: đầu tư mới (Greenfield Investment/GI) và mua lại và sáp nhập (Mergers and Accquisitions/M&A).

Đầu tư mới là các chủ đầu tư thực hiện đầu tư ở nước ngoài thông qua việc xây dựng các doanh nghiệp mới. Đây là kênh đầu tư truyền thống của FDI. Đầu tư theo kênh M&A là các chủ đầu tư tiến hành đầu tư thông qua việc mua lại và sáp nhập các doanh nghiệp hiện có ở nước ngoài. Xét theo mục đích đầu tư, đầu tư trực tiếp nước ngoài được phân thành hai loại: đầu tư theo chiều ngang (horizontal intergration/HI) và đầu tư theo chiều dọc (vertical intergration/VI).

Đầu tư theo chiều ngang là chủ đầu tư có lợi thế cạnh tranh (công nghệ, kỹ năng quản lý…) trong sản xuất một sản phẩm nào đó tiến hành chuyển đầu tư ra nước ngoài để mở rộng và thôn tính thị trường ở nước ngoài với cùng loại sản phẩm (khai thác lợi thế độc quyền). Đầu tư theo chiều dọc là hình thức đầu tư trực tiếp ra nước ngoài với 11 mục đích khai thác tài nguyên thiên nhiên và các yếu tố sản xuất đầu vào rẻ (lao động, đất đai, thuế…). Các hình thức phổ biến của đầu tư trực tiếp nước ngoài là: (1) Hợp đồng hợp tác kinh doanh là một văn bản được ký kết giữa một chủ đầu tư nước ngoài và một chủ đầu tư trong nước (nước nhận đầu tư) để tiến hành một hay nhiều hoạt động sản xuất kinh doanh ở nước chủ nhà mà không thành lập pháp nhân. (2) Doanh nghiệp liên doanh được thành lập giữa một bên là thành viên của nước nhận đầu tư và một bên là các chủ đầu tư nước ngoài để đầu tư, kinh doanh tại nước chủ nhà.

(3) Doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài là hình thức nhà đầu tư nước ngoài tự thành lập, quản lý và hoàn toàn chịu trách nhiệm về kết quả kinh doanh tại nước nhận đầu tư. Vai trò của đầu tƣ trực tiếp ra nƣớc ngoài đối với nƣớc đầu tƣ Ở góc độ nước chủ đầu tư, việc đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (OFDI) có vai trò quan trọng đối với thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tăng cường vị thế, ảnh hưởng tại khu vực, quốc gia mà nước đó thực hiện đầu tư. Về thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, vai trò của OFDI được thể hiện trên các khía cạnh: Thứ nhất, OFDI giúp cho các nước chủ đầu tư sử dụng có hiệu quả các nguồn lực trong nước, nâng cao tỷ suất lợi nhuận đầu tư, đồng thời khai thác có hiệu quả lợi thế của quốc gia trên trường quốc tế. Theo đó, việc mở rộng và phát triển hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài tạo điều kiện thuận lợi cho việc di chuyển các nguồn lực ra khỏi phạm vi của một quốc gia (đối với các nước phát triển, OFDI nhằm giải quyết áp lực dư thừa nguồn lực tài chính trong nước và gia tăng lợi nhuận).

Trong môi trường đó, các nhà đầu tư có thể lựa chọn môi trường và lĩnh vực đầu tư ra nước ngoài thuận lợi hơn ở trong nước để có lợi nhuận cao hơn. OFDI còn giúp nhà đầu tư đạt được hiệu quả kinh tế nhờ mở rộng quy mô sản xuất, khắc phục được xu hướng giảm sút lợi nhuận trong nước khi thị trường bị giới hạn, môi trường đầu tư không thuận lợi, đồng thời còn cho phép các doanh nghiệp của nước chủ đầu tư kéo 12 dài chu kỳ sống của các sản phẩm được tạo ra trong nước khi các sản phẩm này bước vào giai đoạn bão hòa và suy thoái, thậm chí là chuyển giao các công nghệ đã lạc hậu sang các thị trường kém phát triển hơn để thu lợi nhuận. Thứ hai, OFDI giúp các nước chủ đầu tư tận dụng các điều kiện thuận lợi ở nước ngoài, nhất là có thể hạ thấp chi phí sản xuất, xây dựng thị trường cung ứng đầu vào ổn định với giá thấp hơn giá khai thác trong nước hay giá nhập khẩu các đầu vào đó, khai thác nguồn lao động với giá rẻ. Để thực hiện mục tiêu này, các nước thường đầu tư mới thông qua con đường cắm nhánh ở nước ngoài, tức là xây dựng các cơ sở sản xuất mới ở nước tiếp nhận đầu tư.

Hầu hết các quốc gia thiếu tài nguyên hay nhân lực, hoặc thiếu cả hai (điển hình là Nhật Bản), đều coi OFDI là giải pháp chiến lược nhằm bù đắp các thiếu hụt trong nước. Với việc đầu tư trực tiếp ra nước ngoài, nhất là vào các nước đang và kém phát triển, nơi có nhiều tài nguyên thiên nhiên, nhưng thiếu công nghệ để khai thác, lao động dồi dào, chi phí thấp, các nước chủ đầu tư vừa phát triển được đầu tư ở nước ngoài, vừa tạo nguồn cung đầu vào ổn định cho sản xuất trong nước. Thứ ba, OFDI giúp nước chủ đầu tư mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, vượt qua các rào cản thương mại.