phần mở đầu, phần kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, luận văn gồm có ba chương với nội dung chính như sau: Chƣơng 1: Khái quát về vùng đất Thanh Hóa và bối cảnh ra đời của truyền thuyết Lê Lợi Chƣơng 2: Truyền thuyết về Lê Lợi ở Thanh Hóa Chƣơng 3: Lễ hội gắn với truyền thuyết về Lê Lợi ở Thanh Hóa 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ VÙNG ĐẤT THANH HÓA VÀ BỐI CẢNH RA ĐỜI CỦA TRUYỀN THUYẾT LÊ LỢI 1.1 Khái quát về vùng đất Thanh Hóa 1.1 Sơ lược về lịch sử vùng đất Thanh Hóa Thanh Hóa là tỉnh cực Bắc miền Trung Việt Nam, cách thủ đô Hà Nội khoảng 150 km về phía Nam và cách thành phố Hồ Chí Minh 1.560 km về hướng Bắc. Thanh Hóa bao gồm 1 thành phố trực thuộc tỉnh, 2 thị xã và 24 huyện, với diện tích 11.133,4 km2 và số dân 3,405 triệu người với 7 dân tộc Kinh, Mường, Thái, H'mông, Dao, Thổ, Khơ-mú. Đây là một tỉnh lớn của Việt Nam, đứng thứ 5 về diện tích và thứ 3 về dân số trong số các đơn vị hành chính trực thuộc trung ương, cũng là một trong những địa điểm sinh sống đầu tiên của người Việt. Cách đây khoảng 6000 năm đã có người sinh sống tại Thanh Hóa.
Các di chỉ khảo cổ cho thấy nền văn hóa xuất hiện đầu tiên tại đây là văn hóa Đa Bút. Sang đầu thời đại kim khí, thuộc thời đại đồ đồng, qua các bước phát triển với các giai đoạn trước văn hóa Đông Sơn, Thanh Hóa đó trải qua một tiến trình phát triển với các giai đoạn văn hoá: Cồn Chân Tiên, Đông Khối - Quỳ Chữ tương đương với các văn hóa Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun ở lưu vực sông Hồng. Và sau đó là nền văn minh Văn Lang cách đây hơn 2.000 năm, văn hoá Đông Sơn ở Thanh Hóa đó toả sáng rực rỡ trong đất nước của thời đại các Vua Hùng. Thanh Hóa là tỉnh chuyển tiếp giữa miền Bắc và miền Trung Việt Nam trên nhiều phương diện.
Về hành chính, Thanh Hóa là tỉnh cực bắc Trung Bộ, tiếp giáp với Tây Bắc Bộ và đồng bằng Bắc Bộ. Về địa chất, miền núi Thanh Hóa là sự nối dài của Tây Bắc Bộ trong khi đồng bằng Thanh Hóa là đồng bằng lớn nhất Trung Bộ, ngoài ra một phần nhỏ (phía bắc huyện 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nga Sơn) thuộc đồng bằng châu thổ sông Hồng. Về khí hậu, Thanh Hóa vừa có kiểu khí hậu của miền Bắc lại vừa mang những hình thái khí hậu của miền Trung. Về ngôn ngữ, phần lớn người dân nói phương ngữ Thanh Hóa với vốn từ vựng khá giống từ vựng của phương ngữ Nghệ Tĩnh song âm vực lại khá gần với phương ngữ Bắc Bộ.
Đó là cái nôi hình thành lên nền văn hóa địa phương phong phú, đa dạng. Nhân dân Thanh Hóa tự hào là quê hương có truyền thống văn hiến và cách mạng, mảnh đất địa linh nhân kiệt với nhiều anh hùng làm rạng rỡ quê hương. Trong đó tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do người anh hùng áo vải Lê Lợi lãnh đạo đã đánh tan quân Minh xâm lược lập nên triều đại Hậu Lê sáng rạng non sông. Từ đó Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đã đi vào truyền thuyết dân gian, sống mãi trong tiềm thức người dân tỉnh Thanh như một biểu tượng của tinh thần yêu nước và đấu tranh chống giặc ngoại xâm.
Đi dọc các địa phương trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa là hệ thống di tích lịch sử - văn hóa – danh thắng. Giá trị đặc trưng của văn hóa phi vật thể xứ Thanh được thể hiện qua các lễ hội truyền thống, ở phong tục tập quán của lối sống cộng đồng và trong các hoạt động văn hóa dân gian. Mỗi địa phương đều có phong tục tập quán riêng, đều có lễ hội vinh danh anh hùng lịch sử và địa danh lịch sử trong số đó có lễ hội tưởng nhớ về người anh hùng Lê Lợi và các nghĩa sĩ dưới thời Lam Sơn khởi nghĩa.2 Văn hóa dân gian Trên đất nước ta, mỗi địa phương là một kho tư liệu văn học dân gian. Nó được tích tụ từ lâu đời, phát triển trong lịch sử và dần dần hòa chung vào văn học dân gian cả nước, làm thành kho tàng văn học dân gian Việt Nam phong phú, nhiều màu sắc, nhiều dáng vẻ cả về nội dung trí tuệ tình cảm cũng như về hình thức thể loại.
Nó gắn bó chặt chẽ với hoàn cảnh sống, sản xuất và chiến đấu cụ thể của địa phương, gắn bó chặt chẽ với những người bám trụ 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trên mảnh đất quê hương. Do vậy văn học dân gian của mỗi địa phương nổi lên sắc thái địa phương, có thể phân biệt trong những chừng mực nhất định, cái riêng của văn học dân gian từng địa phương. Thanh Hóa có một lịch sử lâu đời, có truyền thống xây dựng làng bản quê hương, chiến đấu bảo vệ cuộc sống, phát triển văn hóa, văn nghệ địa phương trong mối quan hệ cộng đồng các dân tộc Kinh, Mường, Thái, Mèo, Dao…Với một lịch sử thời núi Đọ, Đông Sơn cho đến ngày nay. Văn nghệ dân gian Thanh Hóa cũng có một quá trình phát triển từ xa xưa, phong phú và đa dạng.
Xứ Thanh nổi tiếng với hàng loạt truyện Ông Khổng Lồ gánh núi, đào sông, với sử thi Đẻ đất, đẻ nước, với hàng loạt truyện dũng sĩ đánh ác điểu, diệt quái xà, với truyền thuyết chung quanh cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Văn học dân gian Thanh Hóa là một bộ phận của văn học dân gian Việt Nam là thành quả của các đồng bào dân tộc khác nhau sinh sống trên địa bàn Thanh Hóa ( Việt, Mường, Thái, Thổ, Dao, Khơ mú…). Trong trường kỳ lịch sử, các dân tộc trên đất Thanh đã liên tục sáng tác và hoàn thành tác phẩm văn học dân gian của mình, chung đúc thành những nét riêng của Thanh Hóa. Việc sưu tầm giới thiệu văn học dân gian Thanh Hóa đến nay đã phần nào cho chúng ta thấy được diện mạo văn học dân gian Thanh Hóa phong phú và toát lên những vẻ đẹp dân gian đóng góp vào kho tàng văn học dân gian cả nước.
Văn học dân gian Thanh Hóa khá hoàn chỉnh, như là bức tranh thu nhỏ của văn học dân gian cả nước. Một điểm khá đặc biệt là ở một số thể loại, văn học dân gian Thanh Hóa được đánh giá cao, được xếp ở vị trí hàng đầu và cũng có thể coi là độc nhất vô nhị. Sau đây chúng tôi điểm đến vốn văn học dân gian mà Thanh Hóa có được. Về thần thoại: Nổi bật nhất là thần thoại về các ông khổng lồ.
Truyền thuyết: Đáng chú ý là truyền thuyết chống xâm lăng như truyền thuyết Bà Triệu, truyền thuyết Lê Hoàn, truyền thuyết Cần Vương…song hoàn chỉnh và 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tiêu biểu hơn cả là truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn. Cổ tích: Rất phong phú, ở miền núi, loại truyện cổ tích loại vật rất phát triển, ở miền xuôi là loại cổ tích sinh hoạt, cổ tích phong tục gắn với mỗi miền quê. Truyện cƣời: Ở miền núi nổi lên truyện Quậy, còn miền xuôi nổi lên truyện Trạng Quỳnh. Sử Thi: Thanh Hóa còn giữ được trọn vẹn sử thi Đẻ đất đẻ nước.
Truyện thơ: Các truyện thơ người Thái như U thềm Xì Thuần, Khăm Panh, các truyện thơ người Mường như Hùy Nga Hai Mối, Nàng Ờm và chàng Bồng Hương, Út Lót Hồ Liêu. Vè: Thể loại truyện vè ở Thanh Hóa xuất hiện khá sớm: Vè ông Ninh, vè Cai Mao…Tục ngữ ca dao: Tục ngữ ca dao Thanh Hóa hòa chung vào kho tàng tục ngữ ca dao chung của dân tộc. Tuy nhiên, chúng ta cũng có thể phân biệt được sắc thái Thanh Hóa trong các câu tục ngữ ca dao có liên quan đến Thanh Hóa, đặc biệt là phương ngôn Thanh Hóa chiếm một tỷ lệ lớn, là những câu nói về: Địa danh, con người, sản vật, cảnh trí thiên nhiên, phong tục tập quán… Vốn văn học dân gian Thanh Hóa sưu tầm được phần lớn đã xuất bản, đó là công sức và tâm huyết của các nhà hoạt động sưu tầm trong và ngoài tỉnh. Có nhiều công trình được giới nghiên cứu hết sức chú ý, vì đã giữ được những viên ngọc quý không những ở Thanh Hóa mà còn ở toàn quốc, có tầm cỡ quốc tế như sử thi Đẻ đất đẻ nước, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiến hành nghiên cứu văn học dân gian Thanh Hóa trên nhiều phương diện.
Có thể nói, những chuyên đề riêng, những công trình chuyên khảo nghiên cứu văn học dân gian Thanh Hóa đang còn khiêm tốn. Nhưng những công trình nghiên cứu về văn hóa dân gian Thanh Hóa trong đó phần văn học được xem như là một thành tố của công trình nghiên cứu khá phong phú. Khi sưu tầm giới thiệu vốn văn nghệ dân gian, các nhà sưu tầm đã tiến hành nghiên cứu để chỉnh lý tác phẩm dân gian nhằm giới thiệu thành sách. Cũng cần ghi nhận, từ trước tới nay, việc nghiên cứu văn nghệ dân gian, văn học dân gian Thanh 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Hóa được tập trung ở các hội thảo khoa học từ địa phương đến trung ương.
Có thể điểm các cuộc hội thảo đã tiến hành trong đó văn học dân gian đóng góp một phần nội dung quan trọng. Đáng chú ý là các hội thảo tập trung vào bộ phận truyền thuyết về Lê Lợi. Hội thảo về truyền thuyết về Lê Lợi đã làm nổi bật lên hình tượng Lê Lợi folklore. Trong khoảng 16, 17 năm đầu thế kỷ XV khi về mặt xã hội nước ta bị nhà Minh đô hộ, về mặt văn học chính thống Lý – Trần cơ hồ mất dần, mờ hẳn thì ở vùng Thanh Hóa nổi lên, truyền đi theo kiểu bất hợp pháp, những câu chuyện dân gian, những bài ca dao sấm truyền về Lê Lợi – một vị cứu tinh của nước Đại Việt.
Từ đó cùng với phong trào giải phóng dân tộc Lam Sơn, trong vòng chưa đầy 30 năm ( khoảng từ năm 1414 đến 1442) là một phong trào văn học dân gian yêu nước – giải phóng dân tộc – xây dựng đất nước mạnh mẽ. Phong trào này bao gồm cả sáng tác của người Việt, người Mường, người Thái. Là ca dao, truyện cổ, diễn xướng. Ban đầu nảy mầm ở Thanh Hóa sau đó lan rộng ra khắp miền đất nước từ Nghệ An cho đến Lạng Sơn.
Phong trào này bắt đầu khi Lê Lợi phất cờ khởi nghĩa đến khi Lê Nhân Tông lên ngôi, bắt tay vào xây dựng một vương triều phong kiến khác với các vương triều Lý – Trần trước đó.