CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP 1. Khái niệm cơ cấu kinh tế nông nghiệp và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của huyện 1. Khái niệm cơ cấu kinh tế và cơ cấu kinh tế nông nghiệp của huyện. * Khái niệm về cơ cấu kinh tế: Cơ cấu là một phạm trù triết học phản ánh cấu trúc bên trong của một đối tượng.
Nó được biểu hiện những yếu tố cấu thành và mối quan hệ cơ bản, tương đối ổn định của đối tượng đó trong một thời gian nhất định. Cơ cấu kinh tế của một nền kinh tế quốc dân là tổng hợp những mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành nền kinh tế. Nó có quan hệ đến các ngành, các lĩnh vực, các thành phần kinh tế. Đó là mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất của một nền kinh tế - xã hội trong một thời gian nhất định.
Thực chất, việc thay đổi và hình thành cơ cấu kinh tế hợp lý là một quá trình phân công lao động xã hội.Mác đã nhấn mạnh “Cơ cấu kinh tế - xã hội là toàn thể những quan hệ sản xuất phù hợp với một quá trình phát triển nhất định của lực lượng sản xuất vật chất”1. Mác cũng chú ý đến cả hai mặt chất và lượng của cơ cấu kinh tế, theo Ông thì cơ cấu kinh tế là “Một sự phân chia về chất lượng và một tỷ lệ về số lượng của những quá trình sản xuất xã hội”2; hay nói cách khác, cơ cấu kinh tế không chỉ là mối quan hệ tỷ lệ giữa các bộ phận cấu thành mà bao hàm sự phát triển của từng bộ phận trong cơ cấu đó.M¸c - Gãp phÇn phª ph¸n kinh tÕ chÝnh trÞ häc; Nxb Sù thËt HN - 1964, tr.M¸c - Tư b¶n quyÓn 2 - tËp II; Nxb Sù thËt Hµ Néi 1975, tr. 102 Luan van 7 Trong cơ cấu kinh tế, mặt chủ đạo của nó là hệ thống quan hệ sản xuất, tức là quan hệ giữa người với người trong tất cả các khâu của quá trình tái sản xuất xã hội. Các quan hệ ấy phải được biểu hiện ở lợi ích kinh tế với tư cách là động lực của sự phát triển sản xuất.
Dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, sự thống nhất giữa lợi ích xã hội, tập thể người lao động tạo thành động lực to lớn. Sự thống nhất đó bảo đảm bằng cơ cấu kinh tế hợp lý. Nó dẫn đến sự công bằng trong lao động và hưởng thụ đối với cá nhân, tập thể và người lao động. Cơ cấu kinh tế là cơ sở hình thành cơ cấu xã hội.chính toàn bộ các quan hệ giữa người đảm nhận sản xuất với nhau và giữa họ với tự nhiên, tức là điều kiện trong đó họ tiến hành sản xuất, toàn bộ những quan hệ đó hợp thành về mặt xã hội của nó”3.
Nội dung cơ cấu kinh tế quốc dân có thể xem xét trên nhiều góc độ khác nhau: - Cơ cấu theo các lĩnh vực (cơ cấu tái sản xuất): Khu vực sản xuất, khu vực tích luỹ, khu vực tiêu dùng. - Cơ cấu theo ngành kinh tế kỹ thuật (công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ): Là sự kết hợp giữa các ngành trong nền kinh tế quốc dân hoặc từng loại hình sản xuất, từng xí nghiệp trong nội bộ ngành. Sự vận động của các ngành kinh tế và các mối liên hệ của nó vừa tuân theo những đặc điểm chung của sự phát triển sản xuất xã hội, vừa mang những nét đặc thù của mỗi giai đoạn, mỗi quốc gia, mỗi vùng lãnh thổ. Việc nghiên cứu này là nhằm tìm ra những cách thức duy trì tỷ lệ hợp lý giữa các ngành và lĩnh vực cần ưu tiên tập trung các nguồn lực có hạn của mỗi quốc gia, mỗi vùng lãnh thổ trong mỗi thời kỳ để thúc đẩy sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế quốc dân một cách nhanh chóng, hiệu quả nhất.M¸c - Tư b¶n quyÓn 3, tËp II; Nxb Sù thËt Hµ Néi - 1973, tr.
281-283 Luan van 8 - Cơ cấu theo vùng tự nhiên kinh tế (Miền núi, Trung du, Đồng bằng, Đô thị, Ven biển,.): Loại cơ cấu này là sự kết hợp giữa các vùng, lãnh thổ trong toàn quốc hoặc trong toàn đơn vị cơ sở trong mỗi vùng. Cơ cấu này thể hiện sự phân bố lực lượng sản xuất, sự phân công lao động trên các vùng lãnh thổ khác nhau và mối quan hệ giữa các vùng lãnh thổ này trong một nền kinh tế quốc dân thống nhất. - Cơ cấu các thành phần kinh tế phản ánh mối quan hệ, tỷ lệ chủ yếu giữa các thành phần kinh tế như: kinh tế Nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân (cá thể, tiểu chủ, tư bản tư nhân), kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài,. - Cơ cấu kinh tế đối ngoại (phản ánh trình độ phân công lao động xã hội trong nước và quốc tế, là mối quan hệ, tỷ lệ, hiệu quả giữa kinh tế trong nước với kinh tế nước ngoài),.
Tóm lại, cơ cấu kinh tế là tổng thể các mối quan hệ chủ yếu về chất lượng và số lượng tương đối ổn định của các yếu tố, các bộ phận của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong hệ thống tái sản xuất xã hội, trong những không gian nhất định. Do vậy, khi xem xét cơ cấu kinh tế phải xem xét một cách toàn diện, đa dạng và khi chuyển dịch cơ cấu kinh tế cũng phải chuyển dịch đồng bộ, không chỉ trên các ngành, lĩnh vực chủ yếu như công nghiệp - nông nghiệp - dịch vụ mà còn cần chuyển dịch cả cơ cấu thành phần kinh tế, cơ cấu vùng, cơ cấu trong nội bộ ngành, cơ cấu kinh tế đối ngoại,. có chuyển dịch một cách toàn diện, đồng bộ, mới đạt hiệu quả mong muốn. * Khái niệm cơ cấu kinh tế nông nghiệp CCKTNN là tổng thể các yếu tố hợp thành nền nông nghiệp theo những quan hệ nhất định và có sự tác động qua lại trong điều kiện cụ thể nhằm đạt được mục tiêu đã định.
Luan van 9 CCKTNN mang tính khách quan, lịch sử, xã hội, gắn liền với sự phát triển lực lượng sản xuất và quá trình phân công lao động xã hội. Chuyển dịch từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp dưới tác động của quy luật tự nhiên, kinh tế -xã hội. Trong nền kinh tế thị trường, CCKT nói chung, CCKTNN nói riêng chịu tác động của các quy luật cung cầu, giá trị và cạnh tranh. Do đó, việc xây dựng CCKTNN không thể duy ý chí mà phải nhận thức đúng đắn sự vận động của quy luật khách quan, vận dụng sáng tạo vào điều kiện cụ thể.
CCKTNN hình thành và biến đổi gắn liền với sự phát triển của cơ chế thị trường, từ kinh tế tự nhiên chuyển sang kinh tế hàng hóa, quá trình này thúc đẩy mạnh mẽ ngành nông nghiệp phát triển năng động và đa dạng. Trong nội bộ ngành nông nghiệp, ngành nông nghiệp được hiểu theo nghĩa rộng là các yếu tố hợp thành bao gồm: nông, lâm nghiệp và thủy sản. Các ngành vừa có sự độc lập tương đối, vừa có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ, tương trợ lẫn nhau. Là ngành cơ bản của nền kinh tế quốc dân, chịu sự chi phối của nền kinh tế, vừa có sự gắn bó chặt chẽ với các ngành khác, mặt khác ngành có những điểm đặc thù với đối tượng sản xuất đặc thù.
Theo nghĩa hẹp: Ngành nông nghiệp bao gồm các lĩnh vực về trồng trọt và chăn nuôi. Về trồng trọt bao gồm trồng cây lương thực, thực phẩm, cây công nghiệp ngắn ngày, dài ngày, cây dược liệu, cây ăn quả, cây tạo sản phẩm phục vụ thức ăn gia súc, gia cầm,.Về chăn nuôi bao gồm chăn nuôi gia súc, gia cầm, thủy cầm. Lâm nghiệp bao gồm trồng và bảo vệ rừng, trồng cây lấy củi, lấy gỗ, cây phân tán,.Về thủy sản bao gồm nuôi trồng, khai thác, chế biến thủy, hải sản. Khái niệm và các định hướng chuyển dịch CCKTNN của huyện * Khái niệm chuyển dịch CCKTNN.
Về chuyển dịch CCKTNN: CDCCKTNN là quá trình làm thay đổi cấu trúc hợp thành và mối quan hệ của các yếu tố cấu thành nên ngành nông nghiệp theo định hướng nhất định để đạt được kết quả tối ưu theo ý muốn của chủ thể trên cơ sở nhận thức và vận dụng đúng đắn quy luật khách quan. Luan van 10 Đối với ngành nông nghiệp, CDCCKTNN theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa là chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp theo hướng tăng hoặc giảm tỷ trọng giữa các thành tố cấu thành; hình thành vùng sản xuất với quy mô lớn, chất lượng và giá thành sản phẩm cao; đáp ứng yêu cầu lương thực; gắn sản xuất - chế biến - tiêu thụ sản phẩm. Đẩy mạnh liên kết giữa các chủ thể kinh tế trong sản xuất theo quy trình, có sự hợp tác, phối hợp: Nhà nước - nhà nông - nhà khoa học - doanh nghiệp, đảm bảo chu trình khép kín từ khâu sản xuất - chế biến - tiêu thụ sản phẩm. CDCCKTNN gắn kết chặt chẽ từ khâu sản xuất nguyên liệu nông sản và phát triển công nghiệp chế biến; phát triển chăn nuôi theo phương pháp công nghiệp với quy mô lớn.
Đẩy mạnh việc phát triển các nghề ở các làng có nghề, làng nghề và nghề mới của địa phương để thu hút nguồn lực lao động trong nông thôn tham gia vào sản xuất. * Tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp Thuật ngữ “Tái cơ cấu” hiện nay cũng đang được sử dụng tương đối phổ biến và có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Tựu chung lại có thể hiểu theo nghĩa chung nhất, đó là: “Tái cơ cấu là sự thay đổi chiến lược, mục tiêu, tầm nhìn của một hệ thống hoặc là sự cơ cấu lại hệ thống bao gồm các hoạt động như sắp xếp lại, chuyển đổi hình thức hoạt động, xác định lại mục tiêu, chiến lược, tầm nhìn, các giá trị cốt lõi và chuẩn mực của tổ chức hay doanh nghiệp”. Một số ý kiến, quan niệm cho rằng: Tái cơ cấu kinh tế chính là quá trình làm thay đổi cơ cấu kinh tế cũ, lạc hậu hoặc chưa phù hợp để xây dựng cơ cấu kinh tế mới tiên tiến, hoàn thiện, bổ sung cơ cấu cũ thành cơ cấu mới đảm bảo phù hợp hơn.
Tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp là khái niệm mới được đưa vào sử dụng trong vài năm gần đây và hiện nay chưa có định nghĩa chính thức về tái cơ Luan van 11 cấu kinh tế nông nghiệp.