Đặt vấn đề Bộ mối (Isoptera) hay còn gọi bộ cánh đều thuộc lớp côn trùng (Mối) là nhóm côn trùng đa hình thái; trong các cá thể của một đàn (tổ) có sự phân chia đẳng cấp và chức năng rõ rệt. Trong tổ mối xuất hiện các đẳng cấp khác nhau bao gồm mối vua, mối chúa, mối lính, mối thợ, mối cánh. Chúng sống thành dạng tập đoàn có tổ chức cao (Vũ Quang Mạnh và cs, 1993)[6]. Côn trùng bộ cánh đều có đặc điểm như có hai cánh mỏng, cấu tạo hai cánh giống nhau và kích thước gần bằng nhau.
Cánh mối chỉ có ở các cá thể sinh sản trước khi giao hoan, sau khi giao hoan đôi cánh đó rụng đi mất, các cá thể ở đẳng cấp khác như mối lính, mối thợ đều không có cánh. Cơ quan miệng của mối kieur gặm nhai, chân dạng chân chạy. Mối là loại biến thái không hoàn toàn, không có nhộng, thân thể mềm, có màu trắng xám (Vũ Quang Mạnh và cs, 1993)[6]. Trong tự nhiên, mối tham gia vào các quá trình phân hủy các chất hữu cơ có nguồn gốc xenlulo như gỗ và các sản phẩm làm từ gỗ (bàn ghế, tài liệu, sách báo, …) để tạo thành các đường và các chất đơn giản trong chu trình chuyển hóa vật chất.
Chúng được ví như đội quân làm vệ sinh khổng lồ trong các khu rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới, ngoài ra chúng còn được xếp vào một trong những loại côn trùng gây hại gỗ mạnh nhất trong các công trình xây dựng trên toàn thế giới (Lê Văn Nông, 1999) [7]. Việt nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm nên có điều kiện khí hậu phù hợp cho sự sinh trưởng và phát triển của loài mối. Khí hậu thuận lợi tạo điều kiện cho các loài thực vật phát triển mạnh mà thực vật là nguồn thức ăn chính của mối, đây là nguyên nhân chính khiến cho loài mối phát triển mạnh và gây nhiều tổn thất cho người dân ở Việt Nam. Mối phá hại các loài cây trồng, phá hoại gỗ trong các công trình xây dựng như: trụ sở, kho tàng bến bãi, nhà cửa,… ngoài ra mối còn có thể phá hoại hầu hết các sản phẩm có nguồn gốc từ gỗ như: bàn ghế, tủ giường, sách vở, … gây nhiều thiệt hại cho người dân.
e 2 Thái Nguyên là tỉnh vùng núi phía Bắc, có địa hình phức tạp chủ yếu là đồi núi, có điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm rất thuận lợi cho sự sinh trưởng và phát triển của các loài thực vật là nguồn thức ăn chính của mối. Qua điều tra sơ bộ lại tỉnh Thái Nguyên cho thấy tình hình mối phát triển và gây hại đang diễn ra rất mạnh và đang là vấn đề được rât nhiều người quan tâm. Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, các công trình xây dựng công nghiệp, công trình thể thao, nhà cửa được xây dựng ngày càng nhiều, những dự án phát triển cây công nghiệp có giá trị kinh tế lớn đang được xúc tiến mạnh mẽ. Sự xuất hiện và gây hại của mối đang là vấn đề làm đau đầu của các nhà đầu tư cũng như chủ nhân của các công trình xây dựng, dự án tại tỉnh Thái Nguyên.
Chính vì vậy việc phòng trừ chúng là vấn đề rất cần thiết và được nhiều người quan tâm. Để hiểu thêm về mối, về khả năng phá hoại của chúng và tìm được các biện pháp phòng trừ mối có hiệu quả, có cơ sở khoa học vững chắc, cần phải có những dẫn liệu cơ bản về chúng. Nhưng hiện nay các tài liệu và các công trình nghiên cứu về mối, về thực trạng phá hoại của mối đối với gỗ trong các công trình như: nhà cửa, trường học, thư viện, các trụ sở và các sản phẩm làm từ gỗ như: bàn ghế, tủ, giường, tài liệu, sách báo,…tại tỉnh Thái Nguyên còn ít và chưa được làm rõ. ATK Định Hóa là khu di tích mang ý nghĩa lịch sử và sinh thái rất cao có vị trí nằm gần rừng, cây cối mọc xung quanh là điều kiện rất tốt cho sự sinh trưởng và phát triển của loài mối.
Qua khảo sát sơ bộ cho thấy nhiều công trình có sự xuất hiện của mối, để có những dẫn liệu cụ thể cho viêc đề xuất các giải pháp phòng trừ mối cho các công trình. Vì vậy chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Thực trạng mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại khu di tích lịch sử - sinh thái ATK Định Hóa huyện Định Hóa tỉnh Thái Nguyên” 1. Mục đích nghiên cứu của đề tài Nghiên cứu khảo sát thực trạng mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại khu di tích lịch sử - sinh thái ATK Định Hóa tỉnh Thái Nguyên, từ đó làm cơ sở cho việc đề xuất giải pháp và lập kế hoạch phòng trừ. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài Đánh giá được thực trạng mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại khu di tích lịch sử - sinh thái ATK Định Hóa – tỉnh Thái Nguyên.
Đề xuất được các giải pháp phòng trừ và lập kế hoạch phòng trừ khắc phục hậu quả do mối gây ra. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Qua quá trình nghiên cứu giúp chúng tôi hiểu thêm về mối một cách đủ hơn về thức ăn, tập quán ăn mồi cũng như mức độ gây hại của chúng đối với các sản phẩm từ gỗ trong các công trình xây dựng và hiểu thêm về các biện pháp phòng trừ chúng. Giúp chúng tôi học tập được phương pháp nghiên cứu khoa học, cụ thể là phương pháp quan sát thực hành, khả năng phân tích vả tổng hợp tài liệu.
Phát huy tinh thần độc lập sáng tạo trong học tập và nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa trong thực tiễn Kết quả nghiên cứu là cơ sở thực tiễn quan trọng trong việc khoanh vùng gây hại, đánh giá mức độ gây hại của chúng đối với từng vùng để từ đó đề xuất các phương pháp phòng trừ mối cho các sản phẩm làm từ gỗ trong các công trình xây dựng và khắc phục hậu quả do mối gây ra để giảm thiểu thiệt hại cho người dân tại khu di tích lịch sử - sinh thái ATK Định Hóa huyện Định Hóa tỉnh Thái Nguyên nói riêng cũng như cả nước nói chung. e 4 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Đặc điểm của mối hại gỗ Mối là một nhóm côn trùng, có họ hàng gần với gián.
Mối là nhóm côn trùng có “tính xã hội” cao. Chúng lập thành vương quốc sớm nhất. Đôi khi người ta gọi mối là “kiến trắng” nhưng thực tế chúng chằng có họ hàng gì với kiến (thậm chí chúng còn tấn công nhau), chúng chỉ có mối quan hệ: đều là côn trùng. Mối được phân loại như là bộ Cánh đều (danh pháp khoa học: Isoptera), tuy nhiên, dựa trên chứng cứ ADN, người ta thấy có sự ủng hộ cho một giả thuyết gần 120 năm trước, nguyên thủy dựa trên hình thái học, rằng mối có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với các loài gián ăn gỗ (chi Cryptocercus).
Điều này đã dẫn tới việc một số tác giả đề xuất rằng mối nên được phân loại như là họ duy nhất, gọi là Termitidae, trong phạm vi bộ Blattodea, một bộ chứa các loài gián. Tuy nhiên, phần lớn các nhà nghiên cứu ủng hộ biện pháp ít quyết liệt hơn và coi mối vẫn là nhóm có tên khoa học Isoptera, nhưng chỉ là một nhóm dưới bộ trong gián thực thụ, nhằm bảo vệ phân loại nội bộ của các loài mối. Quần thể mối Trên thế giới người ta đã giám định được trên 2700 loài, ở nước ta đã giám định được trên 100 loài thuộc 6 giống, giữa các loài chỉ có sự khác nhau về hình thái, về số lượng cá thể, về cấu trúc tổ, … song đều giống nhau là chúng sống quần e 5 thể. Mối quần thể đều có sự phân công theo chức năng.
Ví dụ loài mối nhà (coptermes, formosanus shir.), tổ mối trưởng thành có trên 10 triệu cá thể (Lê Văn Nông và cs, 1989) [8]. Tổ mối Các loài mối khác nhau thì cấu tạo tổ có khác nhau. Về phương diên chống mối, chúng ta cần quan tâm đến vị trí tổ, có thể chia làm 2 dạng. * Tổ mối chỉ trong gỗ Ở nước ta, loài mối thường gặp là mối gỗ khô (cryptotermes domestices).
Tổ chỉ là các hang rỗng, chúng đục dích dắc trong gỗ, chúng ở đâu thường đùn một phần ra ngoài, rơi xuống như đống cát nhỏ xíu. Căn cứ vào đặc điểm này có thể phát hiện ra chúng. Tuy chúng ở trong gỗ nhưng cũng đục vào sách vở quần áo nơi kế cận tổ. Loài này mỗi tổ khoảng ba bốn trăm con, chỉ cần phát hiện tổ và dùng thuốc đặc trị mối phun trực tiếp vào tổ là diệt được.
* Tổ mối có liên quan đến đất và nguồn nước Tất cả các loài mối khác khi kiến trúc tổ đều có nhu cầu đất hoặc nước ở ngoài tổ. Phần lớn các loài có cấu trúc một hệ thống tổ gồm một tổ chính và nhiều tổ phụ để dung nạp được số lượng cá thể lớn. Tổ chính có mối vua và mối chúa. Có nhiều loại tổ ở sâu trong lòng đất từ 1-2m.
Hệ thống tổ của loài mối nhà (copt. Formosanus) vừa ở dưới đất nền và trong cấu kiện phía trên, đôi khi nằm hoàn toàn phía trên, song vẫn có đường nối với nguồn nước. Đối với đê đập, độ rỗng của tổ mối có ảnh hưởng đến độ bền vững của công trình nên cần thiết phát hiện tổ để xử lý. Thức ăn của mối Nguồn thức ăn của mối chủ yếu là các sản phẩm thực vật, trong đó thành phần quan trọng nhất là chất xơ (cellulose).
Vì vậy đối tượng bị mối gây hại rất đa dạng. - Thực vật sống: Nhiều loài mối lấy thức ăn từ cây sống, đặc biệt là vào mùa khô hạn, cây sống còn cung cấp nước cho chúng, nhất là các cây còn non như bạch đàn, keo, chè, sắn và các cây trồng khác. e 6 - Thực vật khô: Ruột của loài mối nhà tiêu hóa được chất xơ nên ngoài gỗ, tre nứa tất cả các sản phẩm được chể biến từ thực vật như giấy, vải, … đều bị chúng phá hoại. Trên đường đến nguồn thức ăn, mối có thể đục qua nhiều loại vật liệu khác như xốp cách âm, cao su, đồng thời mang theo đất và độ ẩm làm nhiều máy móc bị hư hỏng theo.
Các loại mối khác nhau thường ăn chất xơ của gỗ ở trạng thái khác nhau. Mối nhà thích ăn gỗ thông màu trắng, Trám trắng, … còn tốt nguyên, một số loại mối đất lại ăn những loại gỗ đã hơi bị mục.