I. Toàn cảnh chính sách an sinh xã hội cho Phật giáo Hòa Hảo
Chính sách xã hội là một trụ cột thiết yếu trong hệ thống quản lý và phát triển quốc gia của Việt Nam, đóng vai trò then chốt trong việc điều hành xã hội, thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững và phát triển con người toàn diện. Trong đó, an sinh xã hội được xem là nền tảng, tạo ra một mạng lưới bảo vệ an toàn cho mọi thành viên cộng đồng trước những rủi ro trong cuộc sống. Đặc biệt, việc thực hiện chính sách an sinh xã hội đối với đồng bào Phật giáo Hòa Hảo mang ý nghĩa sâu sắc, không chỉ thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước mà còn tạo ra sự cộng hưởng tích cực với đường hướng hành đạo “Vì Đạo pháp, vì Dân tộc” của tôn giáo này. Phật giáo Hòa Hảo (PGHH), một tôn giáo nội sinh với hơn hai triệu tín đồ, chủ yếu tập trung tại các tỉnh phía Nam, có mục tiêu báo đáp “Ân đất nước” và “Ân đồng bào nhân loại” tương đồng với mục tiêu của chính sách an sinh xã hội. Sự đồng điệu này đã biến cộng đồng tín đồ PGHH trở thành một điểm sáng trong các hoạt động từ thiện, nhân đạo, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Huyện Phú Tân, tỉnh An Giang, với vị thế là quê hương khởi phát và trung tâm của PGHH, luôn đi đầu trong việc triển khai các chính sách này. Tại đây, các hoạt động an sinh đã trở thành nề nếp, thể hiện tinh thần tự giác và mang lại hiệu quả to lớn, minh chứng cho sự gắn kết chặt chẽ giữa Nhà nước và cộng đồng trong việc thực thi chính sách công.
1.1. Vị trí của an sinh xã hội trong hệ thống chính sách công
Trong hệ thống chính sách của Việt Nam, an sinh xã hội không chỉ là một chính sách phúc lợi đơn thuần mà còn là động lực quan trọng cho sự phát triển bền vững. Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: “Chính sách xã hội có vai trò đặc biệt quan trọng, là mục tiêu, là động lực để phát triển nhanh và bền vững” [23]. Khái niệm an sinh xã hội được hiểu là “hệ thống các chính sách và các chương trình do nhà nước, các đối tác xã hội thực hiện nhằm đảm bảo mức tối thiểu về thu nhập, sức khỏe và các phúc lợi xã hội” [14, 2]. Hệ thống này bao gồm nhiều trụ cột như bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, ưu đãi xã hội, bảo trợ xã hội, và các chương trình giảm nghèo. Mục tiêu cốt lõi là tạo ra một “lưới an toàn” bảo vệ công dân trước các rủi ro như mất việc làm, tuổi già, ốm đau, thiên tai, giúp họ duy trì cuộc sống ổn định và tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Việc thực thi chính sách này là khâu then chốt, biến các chủ trương thành kết quả thực tế, đòi hỏi sự tham gia của toàn bộ hệ thống chính trị và các lực lượng xã hội.
1.2. Đặc thù của đồng bào Phật giáo Hòa Hảo tại huyện Phú Tân
Huyện Phú Tân, tỉnh An Giang được xem là “thánh địa” của Phật giáo Hòa Hảo, nơi có đến gần 90% dân số là tín đồ. Đây là vùng đất khởi phát mối đạo, mang nhiều ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Đời sống của đồng bào PGHH tại đây gắn liền với sản xuất nông nghiệp, với nếp sống cộng đồng hiền hòa. Giáo lý PGHH với tôn chỉ “Học Phật, tu Nhân”, báo đáp Tứ ân và thực hành các hoạt động từ thiện cứu đời đã thấm sâu vào tiềm thức và trở thành lẽ sống của người dân. Sự gần gũi giữa giáo lý và lối sống nông thôn đã tạo ra một môi trường thuận lợi để triển khai các chính sách an sinh xã hội. Các hoạt động từ thiện xã hội, tương trợ cộng đồng không chỉ là trách nhiệm công dân mà còn là một phần của việc thực hành đạo pháp. Chính đặc điểm này đã giúp huyện Phú Tân trở thành địa bàn tiên phong, nơi các mô hình an sinh xã hội được thực hiện một cách tự giác, lan tỏa và đạt hiệu quả cao, thể hiện sự đồng hành giữa đạo và đời.
II. Thách thức khi thực hiện chính sách an sinh xã hội Phú Tân
Mặc dù đạt được nhiều thành tựu quan trọng, quá trình thực hiện chính sách an sinh xã hội đối với đồng bào Phật giáo Hòa Hảo trên địa bàn huyện Phú Tân vẫn đối mặt với không ít khó khăn và thách thức. Hiệu quả của chính sách phụ thuộc rất lớn vào sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và cộng đồng dân cư. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy sự phối hợp này đôi lúc còn bộc lộ những hạn chế nhất định, ảnh hưởng đến khả năng huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực. Bên cạnh đó, nhận thức của một bộ phận người dân về vai trò và trách nhiệm của bản thân trong hệ thống an sinh xã hội chưa thực sự đầy đủ. Điều này dẫn đến tâm lý trông chờ, ỷ lại vào sự hỗ trợ của Nhà nước, làm giảm tính chủ động và bền vững của các chương trình. Việc giải quyết các thách thức này đòi hỏi phải có những giải pháp mang tính hệ thống, vừa tăng cường công tác tuyên truyền, vận động, vừa hoàn thiện cơ chế phối hợp để phát huy tối đa sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Vượt qua những rào cản này là yếu tố quyết định để nâng cao chất lượng chính sách, đảm bảo công bằng và tiến bộ xã hội tại một địa bàn đặc thù như huyện Phú Tân.
2.1. Hạn chế trong phối hợp và huy động nguồn lực xã hội
Một trong những rào cản chính là “sự phối hợp giữa các ngành, đoàn thể, các cấp trong công tác tuyên truyền, vận động, việc huy động các nguồn lực còn hạn chế”. Mặc dù đã có sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và Ban Trị sự PGHH, sự kết nối đôi khi chưa thực sự liền mạch. Việc triển khai chính sách từ cấp huyện xuống xã, ấp đôi khi còn mang tính hành chính, chưa linh hoạt để phù hợp với đặc điểm từng cộng đồng. Hơn nữa, việc huy động nguồn lực từ xã hội, doanh nghiệp và chính các tín đồ PGHH có điều kiện kinh tế khá giả tuy có nhiều kết quả nhưng vẫn chưa khai thác hết tiềm năng. Cơ chế phối hợp cần được thể chế hóa rõ ràng hơn, phân định rạch ròi trách nhiệm của từng bên để tránh chồng chéo hoặc bỏ sót nhiệm vụ, từ đó tối ưu hóa các nguồn lực cho hoạt động an sinh xã hội.
2.2. Nhận thức chưa đồng đều và tâm lý ỷ lại của người dân
Bên cạnh các yếu tố khách quan, thách thức còn đến từ nhận thức của đối tượng thụ hưởng. Luận văn chỉ ra “vẫn còn tư tưởng trông chờ, ỷ lại của một số hộ dân, nhận thức của từng đối tượng đối với chính sách an sinh xã hội chưa thật sự tốt”. Một bộ phận người dân vẫn xem các chính sách hỗ trợ là sự ban phát một chiều từ nhà nước, chưa nhận thức đầy đủ đây là quyền lợi đi đôi với nghĩa vụ. Điều này làm giảm ý chí tự lực vươn lên, ảnh hưởng đến mục tiêu giảm nghèo bền vững. Để khắc phục, công tác truyền thông cần được đẩy mạnh theo hướng thay đổi tư duy, nhấn mạnh vai trò chủ thể của người dân. Cần làm rõ rằng các chính sách của nhà nước chỉ là “cần câu”, còn nỗ lực của mỗi cá nhân, gia đình mới là yếu tố quyết định để thoát khỏi khó khăn và cải thiện cuộc sống.
III. Phương pháp triển khai chính sách an sinh xã hội hiệu quả
Để vượt qua thách thức, chính quyền huyện Phú Tân đã xây dựng một cơ chế triển khai chính sách an sinh xã hội bài bản và có hệ thống. Trọng tâm của phương pháp này là việc cụ thể hóa các chủ trương, chính sách của Trung ương thành những chương trình, kế hoạch hành động phù hợp với thực tiễn địa phương. Thay vì hoạch định chính sách mới, huyện tập trung vào khâu tổ chức thực thi, đảm bảo mọi văn bản chỉ đạo đều bám sát đời sống của đồng bào Phật giáo Hòa Hảo. Giai đoạn 2010-2020, hàng loạt văn bản quan trọng đã được ban hành như Kế hoạch đảm bảo an sinh xã hội hàng năm và Kế hoạch giai đoạn 2016-2020. Quá trình xây dựng các văn bản này luôn có sự tham gia đóng góp ý kiến của các xã, thị trấn và các bên liên quan, đảm bảo tính dân chủ và khả thi. Điểm nhấn trong cơ chế hoạt động là vai trò của Tổ An sinh xã hội các cấp. Đây là bộ phận chuyên trách, đóng vai trò hạt nhân trong việc tham mưu, điều phối và kết nối các lực lượng, từ các phòng ban chuyên môn của huyện đến các tổ chức đoàn thể và Ban Trị sự PGHH, tạo thành một mạng lưới phối hợp chặt chẽ, giúp chính sách được triển khai thông suốt và hiệu quả.
3.1. Cơ chế xây dựng và ban hành văn bản chỉ đạo của chính quyền
Cơ chế triển khai chính sách an sinh xã hội tại Phú Tân bắt đầu từ việc cụ thể hóa các văn bản cấp trên như Nghị quyết 15-NQ/TW và Nghị quyết 70/NQ-CP. UBND huyện, dưới sự lãnh đạo của Huyện ủy, đã ban hành các kế hoạch chi tiết hàng năm và theo từng giai đoạn. Đáng chú ý là Quyết định số 4637/QĐ-UBND ngày 29/12/2015 ban hành kế hoạch đảm bảo an sinh xã hội giai đoạn 2016-2020. Các văn bản này không chỉ sao chép chỉ đạo mà còn lồng ghép các yếu tố đặc thù của địa phương, đặc biệt là vai trò của cộng đồng tín đồ PGHH. Quy trình xây dựng văn bản được thực hiện bài bản, thông qua sự tham mưu của Tổ An sinh xã hội, thảo luận tập thể và lấy ý kiến từ cơ sở, đảm bảo chính sách khi ban hành vừa đúng định hướng, vừa sát với nhu cầu thực tế của người dân.
3.2. Vai trò nòng cốt của Tổ An sinh xã hội các cấp tại Phú Tân
UBND huyện Phú Tân và các xã/thị trấn đã thành lập Tổ An sinh xã hội trực thuộc. Đây là bộ phận chuyên trách, hoạt động như một “nhạc trưởng” điều phối việc thực hiện chính sách. Tổ An sinh xã hội có nhiệm vụ tham mưu xây dựng kế hoạch, tổ chức các hội nghị quán triệt, và quan trọng nhất là kết nối các đơn vị trong hệ thống chính trị (Phòng LĐ-TB&XH, MTTQ, các đoàn thể) với Ban Trị sự PGHH. Trong giai đoạn 2010-2020, Tổ đã tham mưu tổ chức 16 lớp tập huấn cho hàng ngàn lượt cán bộ, thực hiện trên 50 cuộc thanh tra, kiểm tra. Sự năng động và chuyên nghiệp của bộ phận này đã góp phần đảm bảo tính thống nhất, kịp thời và minh bạch trong việc triển khai các chính sách ưu đãi xã hội, giảm nghèo, giúp đối tượng thụ hưởng tiếp cận đúng và đủ quyền lợi của mình.
IV. Cách Giáo hội PGHH tham gia đảm bảo an sinh xã hội
Sự thành công của chính sách an sinh xã hội tại huyện Phú Tân có dấu ấn đậm nét từ sự tham gia chủ động và tích cực của Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo. Hoạt động này không chỉ là sự hưởng ứng chủ trương của Nhà nước mà còn xuất phát từ chính giáo lý và đường hướng hành đạo “Vì đạo pháp, vì dân tộc”. Hiến chương của Giáo hội qua các nhiệm kỳ đều khẳng định và khuyến khích các hoạt động từ thiện xã hội. Cụ thể, Ban Trị sự Trung ương PGHH và Ban Trị sự các xã/thị trấn đã xây dựng các chương trình, kế hoạch hành động riêng, lồng ghép mục tiêu an sinh xã hội vào chương trình đạo sự hàng năm. Hệ thống tổ chức của Giáo hội, với Ban Từ thiện – Xã hội ở cấp trung ương và các trị sự viên phụ trách ở cấp xã, đã trở thành một kênh triển khai chính sách hiệu quả, song hành cùng hệ thống chính quyền. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa hai hệ thống này đã tạo ra một sức mạnh cộng hưởng, huy động được nguồn lực to lớn từ cộng đồng tín đồ PGHH, biến các hoạt động từ thiện thành phong trào sâu rộng, tự giác và mang lại những giá trị thiết thực cho xã hội.
4.1. Hiến chương và đường hướng hành đạo Vì đạo pháp vì dân tộc
Nền tảng cho sự tham gia của PGHH vào công tác an sinh xã hội là Hiến chương của Giáo hội. Điều 31 Hiến chương nhiệm kỳ 2014-2019 và Điều 32 nhiệm kỳ 2019-2024 đều nêu rõ: “Hoạt động từ thiện xã hội của tín đồ và các tổ chức hợp pháp của đạo được khuyến khích và tạo điều kiện trong khuôn khổ chính sách, pháp luật của Nhà nước”. Điều này cho thấy sự thống nhất giữa chính sách của Nhà nước và đường hướng của Giáo hội. Các hoạt động từ thiện xã hội được xem là một phần quan trọng của việc tu hành, là cách để thực hành giáo lý báo đáp Tứ ân. Do đó, việc vận động tín đồ tham gia xây cầu, làm đường, giúp đỡ người nghèo khó trở nên thuận lợi, xuất phát từ đức tin và sự tự nguyện của mỗi người.
4.2. Mô hình hoạt động của Ban Từ thiện Xã hội PGHH
Để chuyên nghiệp hóa các hoạt động xã hội, Giáo hội PGHH đã thành lập Ban Từ thiện – Xã hội trong cơ cấu của Ban Trị sự Trung ương và phân công trị sự viên phụ trách mảng này tại các Ban Trị sự xã. Bộ phận này có chức năng tham mưu, xây dựng kế hoạch và trực tiếp tổ chức các hoạt động cứu trợ, giúp đỡ người nghèo, thiên tai. Mô hình này hoạt động song song và phối hợp chặt chẽ với Tổ An sinh xã hội của chính quyền. Họ cùng nhau khảo sát, xác định đối tượng cần giúp đỡ và triển khai các chương trình hỗ trợ. Sự kết hợp này đảm bảo các hoạt động bảo trợ xã hội đến đúng người, đúng lúc và tránh sự trùng lặp, lãng phí nguồn lực, qua đó phát huy tối đa hiệu quả của công tác từ thiện trong cộng đồng đồng bào PGHH.
V. Kết quả an sinh xã hội cho tín đồ PGHH giai đoạn 2010 2020
Giai đoạn 2010-2020 chứng kiến những kết quả vượt bậc trong việc thực hiện chính sách an sinh xã hội đối với đồng bào Phật giáo Hòa Hảo tại huyện Phú Tân. Nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền và Giáo hội, đời sống vật chất và tinh thần của người dân, trong đó đa số là tín đồ PGHH, đã được cải thiện rõ rệt. Các chính sách trụ cột như ưu đãi người có công, giảm nghèo bền vững, và bảo trợ xã hội được triển khai kịp thời và đúng đối tượng. Hàng nghìn hộ gia đình đã được hỗ trợ về nhà ở, hàng chục nghìn lao động được giải quyết việc làm, và tỷ lệ hộ nghèo giảm đáng kể. Bên cạnh đó, khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản như y tế, giáo dục, nước sạch và thông tin của người dân ngày càng được nâng cao. Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế tăng lên, chất lượng giáo dục được cải thiện, và cơ sở hạ tầng nông thôn được đầu tư đồng bộ. Những con số thống kê ấn tượng không chỉ phản ánh hiệu quả của chính sách mà còn cho thấy sự chuyển biến tích cực trong nhận thức và sự chung tay của cả cộng đồng trong việc xây dựng một xã hội công bằng, tiến bộ và an toàn.
5.1. Thành tựu trong chính sách ưu đãi người có công và giảm nghèo
Công tác đền ơn đáp nghĩa luôn được chú trọng, đến năm 2020, toàn huyện có 476 người có công đang hưởng trợ cấp hàng tháng. Đặc biệt, giai đoạn 2012-2020 đã hỗ trợ về nhà ở cho 590 hộ gia đình chính sách. Về giảm nghèo bền vững, tỷ lệ hộ nghèo của huyện đã giảm từ 6,64% (năm 2016) xuống còn 2,81% (dự kiến năm 2020), bình quân giảm 1%/năm. Trong giai đoạn 2016-2020, đã có 3.665 hộ thoát nghèo, trong đó có 3.289 hộ là tín đồ PGHH. Các chương trình tín dụng ưu đãi, hỗ trợ sản xuất và đào tạo nghề đã phát huy hiệu quả, giúp người dân có sinh kế ổn định và vươn lên thoát nghèo.
5.2. Cải thiện tiếp cận bảo hiểm y tế và dịch vụ xã hội cơ bản
Việc tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản đã có bước tiến lớn. Tỷ lệ dân số có thẻ bảo hiểm y tế đến cuối năm 2020 đạt 55,93%. Về giáo dục, tỷ lệ trẻ 5 tuổi đi học mầm non đạt 100%, tỷ lệ người biết chữ trong độ tuổi từ 15 trở lên đạt 97%. Về nước sạch, tỉ lệ dân nông thôn được sử dụng nước hợp vệ sinh đạt 98,53%. Về nhà ở, chương trình hỗ trợ nhà ở cho hộ nghèo đã giúp đỡ 1.781 hộ, trong đó 1.603 hộ là tín đồ PGHH. Những kết quả này cho thấy chính sách đã đi vào chiều sâu, cải thiện toàn diện chất lượng sống cho người dân.
5.3. Tác động của chính sách đến việc làm và bảo hiểm xã hội
Chính sách về việc làm đã mang lại hiệu quả tích cực, giai đoạn 2012-2020 toàn huyện đã giải quyết việc làm cho 30.707 lao động, trong đó có 27.613 lao động là tín đồ PGHH. Tỷ lệ lao động có việc làm thường xuyên đến cuối năm 2020 chiếm 92,44%. Tuy nhiên, việc tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) vẫn còn là một thách thức. Đến cuối năm 2020, số người tham gia BHXH là 6.004 người, chỉ chiếm 6,46% lực lượng lao động xã hội. Điều này cho thấy cần có thêm các giải pháp đột phá để mở rộng độ bao phủ của hệ thống BHXH, đặc biệt là BHXH tự nguyện cho lao động trong khu vực nông nghiệp.
VI. Hướng đi tương lai cho chính sách an sinh xã hội An Giang
Trên cơ sở những thành tựu và thách thức đã được phân tích, việc định hình hướng đi tương lai cho chính sách an sinh xã hội tại huyện Phú Tân và tỉnh An Giang nói chung là vô cùng cần thiết. Mục tiêu đến năm 2025 là xây dựng một hệ thống an sinh xã hội toàn diện, bền vững và bao phủ toàn dân, không để ai bị bỏ lại phía sau. Để hiện thực hóa mục tiêu này, giải pháp trọng tâm là tiếp tục củng cố và nâng cao hiệu quả cơ chế phối hợp đa bên giữa hệ thống chính trị, các tổ chức xã hội, doanh nghiệp và đặc biệt là Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo. Cần chuyển đổi mạnh mẽ hơn nữa từ tư duy hỗ trợ nhân đạo sang đảm bảo quyền an sinh xã hội của công dân. Đồng thời, cần đa dạng hóa các hình thức truyền thông để nâng cao nhận thức, khơi dậy tinh thần tự lực và trách nhiệm chia sẻ của cộng đồng. Tương lai của an sinh xã hội Phú Tân không chỉ nằm ở việc tăng mức hỗ trợ, mà còn ở việc trao quyền và tạo cơ hội để mỗi tín đồ PGHH và người dân trở thành chủ thể tích cực trong quá trình xây dựng cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
6.1. Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả phối hợp đa bên
Để nâng cao hiệu quả, cần xây dựng quy chế phối hợp chính thức giữa UBND các cấp và Ban Trị sự PGHH trong việc triển khai chính sách an sinh xã hội. Quy chế này cần xác định rõ vai trò, trách nhiệm và cơ chế chia sẻ thông tin, nguồn lực của mỗi bên. Cần tăng cường các hoạt động đối thoại chính sách định kỳ để kịp thời tháo gỡ các vướng mắc phát sinh từ thực tiễn. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh xã hội hóa, khuyến khích sự tham gia của các doanh nghiệp, nhà hảo tâm thông qua các cơ chế ưu đãi cụ thể, tạo thành một liên minh vững chắc vì mục tiêu an sinh xã hội.
6.2. Tầm nhìn hệ thống an sinh xã hội bền vững đến năm 2025
Tầm nhìn đến năm 2025 là phát triển một hệ thống an sinh xã hội đa tầng, linh hoạt và hiện đại. Trọng tâm là mở rộng độ bao phủ của bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế toàn dân, đặc biệt là đối với lao động nông nghiệp. Các chính sách bảo trợ xã hội cần được thiết kế lại theo phương pháp tiếp cận nghèo đa chiều, không chỉ hỗ trợ về thu nhập mà còn cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Đồng thời, cần ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý đối tượng và chi trả trợ cấp để đảm bảo tính minh bạch, nhanh chóng và hiệu quả, góp phần xây dựng một hệ thống an sinh vững chắc cho đồng bào Phật giáo Hòa Hảo và toàn thể nhân dân.
