Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đồ án tốt nghiệp "Thiết kế trang phục sự kiện cho nữ từ 23 - 28 tuổi lấy ý tưởng từ những căn bệnh do các chất độc từng được sử dụng phổ biến trong thời kỳ Victoria" được thực hiện bởi sinh viên Nguyễn Minh Hạnh, dưới sự hướng dẫn của Th.S Nguyễn Thị Hạ Nguyên tại Khoa Công nghệ May và Thời trang, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2023).

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

Trong lịch sử, thời kỳ Victoria (thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XX) ghi nhận sự phát triển của cuộc cách mạng công nghiệp cùng nhu cầu làm đẹp và chăm sóc sức khỏe gia tăng nhanh chóng. Tuy nhiên, do giới hạn về nhận thức khoa học y tế đương thời, con người đã đưa vào đời sống hàng loạt hóa chất nguy hại như thủy ngân, thạch tín, chì, cà độc dược nhằm phục vụ thị hiếu thẩm mỹ và tiêu dùng. Chỉ đến khi các ca tử vong và tổn thương thần kinh, thể xác diễn ra trên diện rộng, các hợp chất này mới dần bị hạn chế và cấm đoán.

Đối chiếu với thực tiễn hiện đại, các số liệu y học ghi nhận con người tiếp xúc với trung bình khoảng 1.000 loại chất độc mỗi ngày. Nền công nghiệp hiện đại kiểm soát được các độc chất cũ nhưng lại liên tục sản sinh ra những hóa chất nhân tạo mới. Tác giả lựa chọn khai thác lịch sử ngộ độc y khoa thời Victoria để chuyển hóa thành ngôn ngữ thời trang, nhằm gửi gắm thông điệp cảnh tỉnh về thói quen lạm dụng hóa chất, bảo vệ sức khỏe và môi trường sống trước nguy cơ lặp lại sai lầm quá khứ.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu được tác giả xác định qua các nhiệm vụ cụ thể:

  1. Nghiên cứu dữ liệu lịch sử và y học về bốn căn bệnh điển hình phát sinh từ bốn độc chất phổ biến thời kỳ Victoria: ngộ độc thủy ngân ở thợ làm mũ, phơi nhiễm thạch tín qua phẩm màu nhuộm, nhiễm độc chì từ mỹ phẩm làm trắng da, và ngộ độc Atropa belladonna từ thuốc nhỏ mắt giãn đồng tử.
  2. Khảo sát đặc trưng trang phục sự kiện, phong cách nghệ thuật Avant-garde, phân tích thị hiếu nhóm khách hàng nữ 23 - 28 tuổi và dự báo xu hướng thời trang mùa Xuân - Hè 2023.
  3. Chuyển hóa các triệu chứng bệnh lý và đặc tính vật lý/hóa học của độc chất thành các yếu tố tạo hình: phom dáng, bảng màu, họa tiết và cấu trúc bề mặt.
  4. Phát triển bộ sưu tập gồm 20 mẫu phác thảo màu trên bản vẽ và hiện thực hóa 04 mẫu trang phục thật hoàn chỉnh (kèm quy trình rập, may, xử lý chất liệu và chụp ảnh lookbook).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Các yếu tố thị giác của 04 căn bệnh do độc chất thời Victoria (thủy ngân, thạch tín, chì, belladonna); ngôn ngữ thiết kế trang phục sự kiện ứng dụng phong cách Avant-garde.
  • Phạm vi khách hàng: Khách hàng nữ trong độ tuổi từ 23 đến 28 tuổi, hoạt động trong lĩnh vực giải trí, nghệ thuật, truyền thông (KOL, người nổi tiếng), có điều kiện tài chính từ khá trở lên và theo đuổi phong cách cá tính, khác biệt.
  • Phạm vi thời gian và xu hướng: Ứng dụng xu hướng thời trang mùa Xuân - Hè 2023.

Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung khái niệm

Nghiên cứu vận dụng định nghĩa về độc chất của y học thực nghiệm và nguyên lý kinh điển của Paracelsus: "Mọi thứ đều là chất độc, trong mọi thứ đều có chất độc. Chỉ có liều lượng là làm cho một thứ không phải là một chất độc". Quá trình nhiễm độc mạn tính trong lịch sử được soi chiếu để làm rõ cơ chế xâm nhập: qua đường hô hấp, tiếp xúc da và niêm mạc.

Về mặt chuyên ngành may mặc và tạo hình thời trang, tác giả hệ thống hóa các khái niệm kỹ thuật nền tảng:

  • Draping: Kỹ thuật tạo mẫu rập không gian 3D trực tiếp trên mannequin/dressform.
  • Dressform: Mô hình cơ thể người chuẩn dùng để ướm mẫu và dựng cấu trúc trang phục.
  • Kiểu bóng (Silhouette): Đường bao hình học tổng thể của trang phục (dạng chữ A, T, X, S hoặc hình khối tự do).
  • Phong cách Avant-garde: Trường phái thiết kế tiên phong, mang tính giải cấu trúc, phủ định các chuẩn mực may mặc quy ước nhằm đề cao tính thể nghiệm nghệ thuật và hình khối giải phóng cơ thể.

Phương pháp nghiên cứu

  • Phương pháp thu thập và phân tích tài liệu lịch sử: Khảo cứu các tư liệu lịch sử y học thời Victoria, các nghiên cứu độc chất học về biểu hiện tổn thương thực thể; trích dẫn chuyên khảo lịch sử của Alison Matthews David về cái chết của thợ nhuộm London năm 1861.
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp xu hướng: Khảo sát các bộ sưu tập tại Tuần lễ thời trang New York Xuân - Hè 2023 và các thiết kế tiêu biểu của Yohji Yamamoto, Annakiki, Bart Hess, Jacqueline Firkins để đối chiếu cách khai thác chủ đề bệnh lý trên chất liệu trang phục dạ hội.
  • Phương pháp tạo mẫu thực nghiệm (Experimental design): Tiến hành dựng phom trực tiếp (bodysuit, váy cấu trúc phồng/xòe, tay áo tạo khối), thử nghiệm các thủ pháp xử lý bề mặt như đính kết cườm thủ công, móc len lông cừu, ép keo dựng vải cứng, may mí, chần bông định hình và in chuyển nhiệt.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Dẫn nhập

Chương mở đầu xác lập tính cấp thiết của đề tài thông qua mối liên hệ giữa các thảm kịch sức khỏe thời kỳ Victoria và nguy cơ ô nhiễm hóa chất công nghiệp thời hiện đại. Tác giả xác định ranh giới đồ án là dòng trang phục sự kiện theo ngôn ngữ Avant-garde dành cho nữ giới 23 - 28 tuổi. Các giới hạn nghiên cứu được khoanh vùng trong 04 nhóm bệnh lý và 04 kỹ thuật xử lý bề mặt chủ đạo. Hệ thống thuật ngữ chuyên môn về rập 3D, kiểu bóng và xu hướng thiết kế được làm rõ nhằm định chuẩn cho các bước thực nghiệm tiếp theo.

Chương 2: Tổng quan nghiên cứu

Chương 2 trình bày toàn bộ cơ sở lý thuyết, tư liệu lịch sử và nghiên cứu thị trường:

  1. Nghiên cứu 04 căn bệnh do độc chất thời Victoria:
    • Ngộ độc thủy ngân (Bệnh Mad Hatter): Hỗn hợp thủy ngân nitrat dùng trong công đoạn xử lý nỉ lông thỏ làm mũ chóp cao vành rộng khiến thợ làm mũ hít phải hơi độc. Hậu quả là tổn thương hệ thần kinh trung ương, suy nhược, co giật, rụng răng, thay đổi tính cách và co rút cơ mặt tạo thành biểu cảm "nụ cười điên dại". Thủy ngân ở trạng thái tự nhiên có màu ánh bạc, nhiệt độ đông đặc -38,83°C, dạng chất lỏng sánh hình giọt tròn.
    • Phơi nhiễm thạch tín (Arsenic từ thuốc nhuộm xanh lá): Hợp chất arsenious oxit (thuốc nhuộm Paris Green do Carl Wilhelm Scheele phát minh năm 1775) được dùng phổ biến trên váy dạ hội, giấy dán tường và hoa vải giả. Mồ hôi cơ thể hòa tan thạch tín ngấm qua biểu bì vào máu và thay thế phosphor trong xương, gây lở loét da, ố vàng móng tay, hoại tử mô.
    • Ngộ độc chì do mỹ phẩm dưỡng trắng da: Sử dụng phấn Venetian ceruse (chì trắng $2\text{PbCO}_3 \cdot \text{Pb(OH)}_2$ tổng hợp từ chì, giấm và $\text{CO}_2$). Lớp phấn dày giúp giới quý tộc đạt chuẩn mực da trắng bệch nhưng dẫn đến hậu quả mòn da, đen sạm, mục răng và rụng tóc vùng trán.
    • Ngộ độc Belladonna từ thuốc nhỏ mắt: Chiết xuất cây cà độc dược (Atropa belladonna, họ Solanaceae) chứa ancaloit gây giãn tối đa đồng tử nhằm tạo vẻ quyến rũ cho mắt. Việc lạm dụng dẫn đến mờ mắt, méo mó tầm nhìn, viêm võng mạc, mù lòa và rối loạn tim mạch.
Độc chất Nguồn gốc ứng dụng thời Victoria Triệu chứng và tác hại y khoa Yếu tố thị giác chuyển hóa vào thiết kế
Thủy ngân (Hg) Xử lý nỉ lông thỏ làm mũ chóp cao Tổn thương thần kinh, run cơ, co rút cơ mặt ("nụ cười điên rồ") Sắc ánh bạc, xám kim loại, phom giọt lỏng, cấu trúc nỉ/lông
Thạch tín (Arsenic) Thuốc nhuộm xanh Paris Green trên trang phục, giấy dán tường Lở loét da, nứt móng tay, nôn dịch xanh, hoại tử nội tạng Sắc xanh lá lục rực rỡ, bề mặt vải xù xì, họa tiết vết loét
Chì (Lead) Phấn phủ trắng Venetian ceruse Da bị bào mòn, xuất hiện đốm đen, rụng chân tóc, mục răng Màu trắng bệch phấn, xám sỉn, hiệu ứng rạn nứt bề mặt
Belladonna Thuốc nhỏ mắt làm giãn đồng tử Đồng tử giãn cực đại, mờ mắt, lác mắt, mù lòa, ảo giác Màu đen bóng của quả, sắc tím hoa cà, đồ họa tròng mắt phóng đại

  1. Nghiên cứu thể loại trang phục và phong cách Avant-garde:

    • Phân tích cấu trúc hình khối giải phóng tỷ lệ cơ thể thông qua các ví dụ từ Comme des Garçons, Craig Green, Rick Owens.
    • Khảo sát các giải pháp xử lý chất liệu của Iris Van Herpen, Mugler, Issey Miyake và Maison Margiela (draping, tạo khối điêu khắc, đính kết đa chất liệu).

  2. Cơ sở thực tiễn và xu hướng Xuân - Hè 2023:

    • Khách hàng mục tiêu: Nhóm phụ nữ 23 - 28 tuổi có khả năng tự chủ kinh tế, ưu tiên chi tiêu cho trang phục dạ tiệc nhằm khẳng định hình ảnh cá nhân.
    • Xu hướng mùa: Chất liệu xuyên thấu (voan, ren), bề mặt ánh kim (metal, kim loại), da nhân tạo sinh thái, chi tiết cắt xẻ (cut-out) bất đối xứng và kỹ thuật chắp vá ráp mảnh (patchwork).

  3. Tác phẩm sáng tạo có ảnh hưởng:

    • Bộ sưu tập "Thời trang ung thư" của NTK - Giáo sư Jacqueline Firkins: Tái hiện tế bào bệnh học lên bề mặt vải lụa, taffeta, organza.
    • Bộ sưu tập "Unwearable" của Bart Hess: Trực quan hóa các nốt mụn mủ của bệnh vảy nến GPP bằng cấu trúc nhọn gai góc.
    • BST Xuân - Hè 2023 của Annakiki và ngôn ngữ thời trang đơn sắc bất đối xứng của Yohji Yamamoto.

  4. Ý tưởng định vị BST tốt nghiệp:

    • Tên BST: "Repetition?" (Sự lặp lại?).
    • Màu sắc chủ đạo: Màu đen làm nền tảng kết nối, kết hợp sắc xanh lá (thạch tín), ánh bạc/xám (thủy ngân), trắng bột (chì), tím sẫm (belladonna) và đỏ bầm (dấu hiệu xuất huyết/ban da).

Chương 3: Phương án thiết kế

Nội dung chương trình bày quy trình từ phác thảo đến sản xuất thành phẩm:

  • Phát triển mẫu: Hoàn thiện 20 mẫu phác thảo màu, chia thành 4 nhóm tương ứng 4 loại độc chất: Mẫu 1 - 5 (ngộ độc thủy ngân), Mẫu 6 - 10 (phơi nhiễm thạch tín), Mẫu 11 - 15 (ngộ độc chì mỹ phẩm), Mẫu 16 - 20 (ngộ độc thuốc nhỏ mắt belladonna).
  • Thực nghiệm kỹ thuật tiền kỳ: Dựng phom thử nghiệm mẫu bodysuit trên dressform, thử nghiệm độ bám của cườm, mẫu móc len lông cừu tạo xơ xù, và test mẫu in chuyển nhiệt kết hợp chần bông.
  • Quy trình hiện thực hóa 04 mẫu thật tiêu biểu:
    • Mẫu 1: Triển khai rập và may hoàn thiện áo dáng ôm kết hợp chân váy cấu trúc; xử lý lai áo bằng kỹ thuật móc len lông cừu thủ công nhằm tạo hiệu ứng bề mặt phân rã.
    • Mẫu 2: Dựng thân trên với các đường cắt cúp tôn dáng, đính kết vải xếp lớp 3D ở phần tùng chân váy để mô phỏng sự biến dạng tế bào da.
    • Mẫu 3: Sử dụng phương pháp ủi keo vải cứng định hình để ráp nối mảnh tay áo dạng khối điêu khắc; kết hợp kỹ thuật may mí tỉ mỉ và đính kết chuỗi hạt cườm thả rơi.
    • Mẫu 4: Ứng dụng kỹ thuật in chuyển nhiệt họa tiết đồ họa độc chất lên bề mặt vải, sau đó chần bông định hình nổi khối cho thân áo.
  • Sản phẩm hoàn thiện: Tổng hợp bảng vẽ kỹ thuật chi tiết kích thước mặt trước - mặt sau, quy cách may và bộ ảnh lookbook chụp thực tế 04 mẫu trang phục.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu và thực nghiệm

  1. Dữ liệu hóa mỹ thuật y học: Hệ thống hóa 04 trường hợp ngộ độc lịch sử thời Victoria thành hệ thống họa tiết, cấu trúc phom dáng và bảng màu cụ thể dùng trong thiết kế trang phục sự kiện.
  2. Bộ sản phẩm thiết kế:
    • Thiết kế hoàn chỉnh 20 bản phác thảo màu (chia đều cho 4 chủ đề độc chất).
    • Sản xuất thành công 04 bộ trang phục thật đạt yêu cầu kỹ thuật về độ đứng phom, đường may mí sắc sảo, kỹ thuật dựng vải cứng và chần bông định hình.
    • Thể hiện sự kết hợp đa dạng các chất liệu: vải da nhân tạo, satin, voan lưới, len lông cừu, hạt cườm trang trí và gòn chần.

Giải pháp và thông điệp tác giả đề xuất

  • Đề xuất giải pháp dung hòa giữa tính lập dị của ngôn ngữ Avant-garde và tính ứng dụng của trang phục sự kiện thông qua kết cấu bodysuit ôm sát kết hợp cùng các chi tiết điêu khắc có thể tháo rời hoặc gia cố khung cứng.
  • Đặt tên bộ sưu tập là "Repetition?" đi kèm dấu chấm hỏi như một cảnh báo trực giác đến công chúng: con người hiện đại cần kiểm soát việc ứng dụng hóa chất tổng hợp trong đời sống và sản xuất tiêu dùng để tránh lặp lại những bi kịch sức khỏe từng diễn ra trong quá khứ.

Đóng góp về mặt chuyên môn

So với các đồ án thời trang thông thường khai thác các yếu tố thẩm mỹ truyền thống hoặc thiên nhiên thuần túy, đề tài của tác giả khai thác một góc nhìn lịch sử y học mang tính phản biện xã hội. Đồ án chứng minh phương pháp chuyển dịch thành công một chủ đề bệnh học phi thị giác thành các cấu trúc rập 3D và giải pháp xử lý bề mặt vải giàu tính mỹ cảm thời trang.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Giới hạn đề tài chỉ tập trung vào nhóm khách hàng nữ trong độ tuổi từ 23 đến 28 tuổi; quy mô sản xuất thực tế dừng lại ở 04 mẫu trang phục đơn chiếc phục vụ sự kiện nghệ thuật, chưa đánh giá mức độ thương mại hóa hoặc khả năng sản xuất hàng loạt theo dây chuyền công nghiệp.
  • Hướng mở rộng: Mở rộng nghiên cứu sang dòng trang phục nam giới (do bối cảnh lịch sử ghi nhận cả nam giới thời Victoria cũng chịu ảnh hưởng nặng nề từ mũ thủy ngân và phấn chì); nghiên cứu ứng dụng các chất liệu tái chế hoặc vải sinh học thế hệ mới để củng cố thông điệp bảo vệ môi trường một cách triệt để hơn.

Giá trị tham khảo

Đồ án là tài liệu chuyên khảo hữu ích dành cho:

  • Sinh viên ngành Thiết kế Thời trang và Công nghệ May: Tham khảo phương pháp xây dựng bảng ý tưởng (moodboard), quy trình phát triển rập 3D bằng phương pháp draping kết hợp ủi keo vải cứng tạo phom điêu khắc.
  • Người nghiên cứu xu hướng và xử lý chất liệu: Giá trị tham khảo rõ nét nằm ở các bảng phân tích chi tiết chuyển đổi đặc tính hóa học sang ngôn ngữ dệt may (bảng 1, 2, 3, 4 trong luận văn) cùng các quy trình thực nghiệm chần bông, in nhiệt và móc len thủ công trên trang phục sự kiện Avant-garde.

Câu hỏi thường gặp

1. Bốn loại chất độc thời kỳ Victoria được tác giả đưa vào bộ sưu tập là những chất nào?

Tác giả nghiên cứu và đưa vào thiết kế 04 loại chất độc cụ thể: thủy ngân (mercury - dùng làm mũ chóp cao), thạch tín (arsenic - thuốc nhuộm xanh Paris Green), chì (lead - phấn làm trắng da Venetian ceruse), và cà độc dược (Atropa belladonna - thuốc nhỏ mắt làm giãn đồng tử).

2. Ý nghĩa của tên bộ sưu tập "Repetition?" là gì?

Tên "Repetition?" (Sự lặp lại?) thể hiện mong muốn tái hiện các câu chuyện lịch sử trên trang phục, đồng thời dấu chấm hỏi đặt ra lời cảnh tỉnh: "Liệu quá khứ có lặp lại?", nhắc nhở con người hiện đại về nguy cơ lạm dụng hóa chất độc hại gây tổn hại đến sức khỏe và môi trường sống.

3. Đối tượng khách hàng mục tiêu của bộ sưu tập được xác định ra sao?

Khách hàng mục tiêu là nữ giới trong độ tuổi từ 23 đến 28 tuổi, có nền tảng tài chính ổn định từ khá trở lên, hoạt động trong các lĩnh vực liên quan đến giải trí, nghệ thuật, truyền thông, KOL hoặc người có tầm ảnh hưởng xã hội, cần trang phục ấn tượng để xuất hiện trước công chúng tại các sự kiện.

4. Tác giả đã hoàn thiện bao nhiêu mẫu thiết kế trên thực tế?

Tác giả đã phác thảo hoàn chỉnh 20 mẫu thiết kế trên bản vẽ màu (mỗi loại độc chất gồm 5 mẫu) và tiến hành may mẫu thật hoàn chỉnh 04 bộ trang phục, đi kèm bản vẽ kỹ thuật chi tiết và chụp ảnh lookbook thực tế.

5. Những kỹ thuật xử lý chất liệu cụ thể nào đã được ứng dụng trên 04 mẫu thật?

Các kỹ thuật gia công bề mặt được áp dụng gồm: móc len lông cừu tạo xơ xù viền lai, đính kết vải xếp nếp 3D, ủi keo định hình vải cứng để ráp nối khối tay áo, may mí chi tiết, đính cườm chuỗi thả rơi, in chuyển nhiệt hoa văn và kỹ thuật chần bông định hình nổi.

Kết luận

Đồ án tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Minh Hạnh đã hoàn thành việc nghiên cứu và chuyển hóa các dữ liệu lịch sử y học thời Victoria thành bộ sưu tập trang phục sự kiện phong cách Avant-garde mang tên "Repetition?". Bằng việc kết hợp nghiên cứu độc chất học với các kỹ thuật tạo phom 3D, in nhiệt, chần bông và đính kết thủ công, tác giả đã hiện thực hóa 04 mẫu trang phục hoàn chỉnh đáp ứng thị hiếu của phân khúc khách hàng nữ trẻ tuổi. Công trình thể hiện năng lực kết nối giữa tư duy nghiên cứu lý luận hàn lâm và kỹ năng thực hành may mặc chuyên nghiệp, đồng thời truyền tải thông điệp cảnh báo có giá trị thực tiễn về an toàn hóa chất trong đời sống hiện đại.