Chương 1 TẢN VĂN NGUYỄN HỮU QUÝ TRONG TẢN VĂN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 1. Khái quát về tản văn Việt Nam đương đại 1. Một số vấn đề chung về thể loại tản văn Bàn về thể loại tản văn nói chung và xác định nội hàm để xây dựng khái niệm về thể loại tản văn nói riêng, có thể coi là một công việc khó khăn, phức tạp. Do tính chất đặc thù của đối tượng, cho đến nay vẫn chưa thật sự có một khái niệm chính xác và thống nhất dành cho thể loại tản văn.
Việc phân biệt tản văn - tạp văn - tạp bút vẫn còn những vấn đề chưa được khu biệt rõ ràng. Hầu hết, trong cách sử dụng từ ngữ chuyên ngành trên sách và báo chí đều đồng nhất ba thể loại trên. Người ta thường nêu tên cả ba cùng lúc để chỉ ra nhiều cách gọi khác nhau của cùng một thể loại, hoặc chỉ dùng một tên phổ biến nhất là tản văn để gọi tên tất cả. Theo Từ điển văn học (bộ mới) của Nhà xuất bản Thế giới thì không có khái niệm của tản văn, chỉ có khái niệm của tạp văn: “Tạp văn là một thể loại thuộc tản văn trong văn học Trung Quốc, thiên về nghị luận nhưng cũng giàu ý nghĩa văn học.
Từ tạp văn vốn xuất hiện trong sách Văn tâm điêu long của Lưu Hiệp, song trong công trình đó từ này còn dùng để chỉ chung các thể loại văn chương. Tạp văn với tư cách là một thể văn chỉ chính thức ra đời vào khoảng Cách mạng Ngũ Tứ (1917 - 1924), là một bài luận văn ngắn, giàu tính luận chiến, thường xoay quanh một số vấn đề về xã hội, lịch sử, văn hóa, chính trị… Đặc điểm chung của tạp văn là ngắn gọn, linh hoạt, đa dạng; phản Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com 8 ánh một cách nhanh nhạy, kịp thời trước những vấn đề bức xúc của xã hội với những ý kiến đánh giá rõ ràng, sắc sảo” [33,tr1601]. Từ “tản văn” thường được dùng theo cả nghĩa hẹp và nghĩa rộng. Theo nghĩa rộng, tản văn chỉ tất cả những thể loại ngoài thơ ca, bao gồm tác phẩm văn học và luận văn khoa học, văn bản hành chính công vụ.
Theo nghĩa hẹp, tản văn được dùng với ý nghĩa văn học thuần túy là một thể loại văn học bên cạnh thơ ca, tiểu thuyết, kịch, thường gọi là “tản văn văn học” hoặc “tản văn nghệ thuật”. Loại tản văn này là thể loại văn học chú trọng việc ghi lại những gì đã trải qua, đã nghe thấy, cảm thấy, thể nghiệm liên tưởng của cái tôi hoặc ghi lại những câu chuyện, những trạng thái cảnh vật hoặc trữ tình hoài niệm, là loại tác phẩm văn học giàu tính trữ tình, rộng rãi về đề tài, tinh túy về nội dung, khuôn khổ tương đối nhỏ, ngôn ngữ tự nhiên mới mẻ, thủ pháp biểu hiện linh hoạt, văn phong sáng sủa. Tản văn là những tác phẩm văn xuôi ngắn gọn, hàm súc, có hoặc không có cốt truyện, biểu hiện rất đậm nét “cái tôi” tác giả với chân dung tâm hồn tự họa của người viết. Kết cấu của tản văn phóng khoáng, không có tính quy phạm chặt chẽ bởi được xây dựng theo dòng cảm xúc, tình cảm, suy nghĩ với những liên tưởng bất ngờ, hồi ức gần và xa, cùng sự luận giải các vấn đề nhân sinh - xã hội đậm tính chủ quan của người cầm bút.
Với một nội dung như thế tản văn có phương thức biểu hiện tự do, giọng điệu đa thanh và ngôn ngữ đa sắc thái, kết hợp linh hoạt các bút pháp nghệ thuật khác nhau (tự sự, trữ tình, huyền ảo.), dung nạp cả chất thơ và chất văn xuôi. Có thể nói tản văn là một thể loại văn học nằm ở giữa truyện ngắn và ký văn học. Thể loại văn học là một hình thức tổ chức ngôn từ theo một dạng thức nhất định nào đó thể hiện cảm xúc, tư tưởng của con người trước các hiện tượng đời sống. Thể loại là nơi thể hiện rõ nhất đặc trưng loại hình văn học vì là nơi nhận ra diện mạo, đường nét của một loại hình văn học.
Tuy nhiên, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com 9 không có một sự tuân thủ hay mô phỏng mang tính phân biệt tuyệt đối, mà thực tế, các thể loại văn học luôn ở trong sự vận động, thay đổi, có xu hướng giao thoa pha trộn vào nhau. Các hiện tượng đó làm khó cho công việc phân loại. Tiêu chí phân loại cũng rất nhiều. Phân loại về ngôn ngữ, về phương thức cấu tạo hình tượng, về dung lượng dài ngắn.
Các tiêu chí làm cho việc phân loại không khỏi chồng chéo, và nhìn chung sự phân loại chỉ có thể mang tính chất tương đối. Trong một bối cảnh như vậy, cso thể thấy rằng, tản văn được coi là một trong những thể loại phức tạp bậc nhất. Việc xác định và phân biệt thể loại tản văn do vậy cũng đặt ra nhiều yêu cầu mang tính linh hoạt cụ thể. Do sự phức tạp của nội hàm khái niệm thể loại tản văn, chúng tôi chọn khái niệm về tản văn trong Từ điển Thuật ngữ Văn học để dùng làm cơ sở chính triển khai đề tài của mình: “Tản văn là loại văn xuôi ngắn gọn, hàm súc, có thể trữ tình, tự sự, nghị luận, miêu tả phong cảnh, khắc họa nhân vật.
Lối thể hiện đời sống của tản văn mang tính chất chấm phá, không nhất thiết đòi hỏi có cốt truyện phức tạp, nhân vật hoàn chỉnh nhưng có cấu tứ độc đáo, có giọng điệu, cốt cách cá nhân. Điều cốt yếu là tản văn tái hiện được nét chính của các hiện tượng giàu ý nghĩa xã hội, bộc lộ trực tiếp tình cảm, ý nghĩa mang đậm bản sắc cá tính của tác giả”[17,tr293]. Như vậy, có thể thấy rằng, tản văn là thể loại không giới hạn đề tài, chỉ cần người viết xác định được vấn đề then chốt cần nói thì bất cứ phạm vi nào của cuộc sống cũng có thể là đề tài cho tản văn. Có thể nói, người viết có thể viết bất kỳ điều gì mà họ trăn trở, muốn giãi bày dù đó là vấn đề mang tầm vĩ mô quốc tế, toàn cầu hay chỉ là một tâm sự cá nhân rất nhỏ bé.
Tuy nhiên, dù viết về nội dung gì thì tản văn vẫn phải đảm bảo một điều kiện then chốt đó là phải thể hiện được một quan niệm nào đó của riêng tác giả. Hai yếu tố quan trọng của tản văn đó là tính cá nhân và tính thời sự. Tản văn không cần “cốt Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com 10 truyện” theo đúng nghĩa của nó, nhưng luôn có “cốt truyện” tâm trạng của người trần thuật. Tản văn đặc biệt cần cảm xúc.
Bởi tản văn là tiếng nói riêng của người viết, là những suy nghĩ được trình bày dưới dạng viết nên buộc phải có cảm xúc, phải khiến độc giả tin đây là văn bật ra từ chính nhu cầu cần giãi bày của mình chứ không phải là việc liệt kê những sự kiện nào đó thành câu chuyện. Vì vậy, các nhà nghiên cứu cho rằng tản văn là một thể loại dễ viết nhưng khó hay. Dễ ở chỗ không quy định nội dung, không quy định hình thức, tự do, tản mạn nhưng lại phải chứa một vấn đề nào đó mà xã hội đang quan tâm và phải thể hiện nó theo cách riêng nhất của bản thân. Nếu tản văn không làm nổi bật được quan niệm riêng của tác giả thì xem như không đạt.
Khó ở chỗ nói chuyện riêng, chuyện phiếm theo cách nghĩ chủ quan của mình nhưng lại phải thuyết phục độc giả tin vào mình, phải dẫn dắt sao cho từ những vụn vặt của đời sống tinh thần riêng tư bắt được nhịp với những vấn đề tồn tại mang tính thời sự của xã hội. Tản văn tản mạn nhưng không lan man, tự do nhưng không tùy tiện, nói chuyện riêng nhưng thực chất là luận bàn những vấn đề bức thiết của xã hội. Vì đặc điểm đó nên trong tản văn, kết cấu là một yếu tố rất quan trọng. Bắt đầu từ những suy nghĩ bất chợt, từ những chi tiết vụn vặt của cuộc sống nhưng kết thúc lại là một quan niệm, một phát biểu mang tính luận đề nên kết cấu phải là một bộ khung sườn chắc chắn và liền mạch để dẫn dắt tác phẩm đi đúng định hướng đã đặt ra.
Nếu không có kết cấu tốt tản văn sẽ rời rạc hoặc tính luận đề được gán ghép một cách gượng gạo. Hoặc tác phẩm chỉ dừng lại ở mức độ giãi bày chứ không phát triển được đến chức năng phản ánh những vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội như người viết mong muốn. Mặt khác, tản văn là một thể loại có dung lượng nhỏ nên không đòi hỏi phải tải một lượng thông tin lớn, chứa nhiều sự kiện. Như đã nói, điều cốt yếu trong tản văn là cảm xúc của người viết, là cái tôi được thể hiện như thế nào.
Song, cũng chính vì đặc điểm này mà những vấn đề được bàn bạc Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com 11 trong tản văn không mang tính khách quan, thậm chí thiên lệch, phiến diện. Do đó, khi đọc tản văn, ta nên chú trọng vào giọng điệu, sắc thái, độ rung cảm của người viết trước hiện thực, nói chung là chú trọng cảm xúc tác giả, chứ không nên đánh giá quá cao tính đúng sai, tầm khái quát của vấn đề. Yêu cầu đó khó mà được thực hiện trọn vẹn ở tản văn - một thể loại mang dấu ấn cá nhân sâu sắc. Qua những cách tiếp cận khái niệm trên đây, có thể nhận thấy một số đặc trưng thẩm mĩ cơ bản của thể loại tản văn, bao gồm: Thứ nhất: Tản văn có hình thức trình bày tương đối ngắn gọn, hàm súc, và thường không có cốt truyện.
Thứ hai: Trong tản văn thì “Cái tôi” của tác giả được bộc lộ rõ nét, trở thành “nhân vật” trung tâm. Thứ ba: Tản văn thường viết về người thật, việc thật, dù vẫn có sử dụng hư cấu nhưng yếu tố này được vận dụng một cách hạn chế. Thứ tư: Tản văn thường có một biểu tượng nghệ thuật trung tâm, xuyên suốt mạch dài cả tác phẩm. Thứ năm: Có sự giao thoa thể loại rất mạnh mẽ, giữa tản văn với kí, tản văn với tùy bút.