Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ SỰ HÌNH THÀNH THỊ TRƯỜNG HÀNG HOÁ NÔNG SẢN GIAO SAU 1. KHÁI QUÁT VỀ THỊ TRƯỜNG HÀNG HÓA GIAO SAU 1. Khái niệm Trong nền sản xuất hàng hoá, mục tiêu của người sản xuất không phải là trực tiếp tiêu dùng mà là để trao đổi. Việc trao đổi các sản phẩm hàng hoá được diễn ra trên thị trường.
Thị trường là một phần không thể thiếu và ngày càng đóng vai trò quan trọng trong nền sản xuất hàng hóa, “là cơ sở để người sản xuất quyết định sản xuất cái gì, cho ai và như thế nào?”1 Trên thị trường, người ta có thể tiến hành trao đổi trực tiếp, mua bán hoặc giao dịch. Trong đó, trao đổi trực tiếp là hình thức sơ đẳng nhất. Đặc điểm của hình thức này là hai bên phải có hàng thật và thường diễn ra trực tiếp, về thực chất trong mối quan hệ này không thể phân biệt được, đâu là người mua và đâu là người bán. Mục tiêu chủ yếu của những người tham gia thị trường là chuyển đổi hình thái của một giá trị sử dụng này thành một giá trị sử dụng khác.
Mua bán là một hình thức chuyển đổi một giá trị sử dụng thành tiền đối với người bán, đồng thời chuyển tiền thành giá trị sử dụng đối với người mua. Như vậy, ở đây người mua và người bán có thể phân biệt được rõ ràng, người bán phải có hàng và người mua phải có tiền. Mua bán là một hình thức trao đổi với sự tham gia của đồng tiền, vì vậy có thể làm gián đoạn về thời gian và không gian so với trao đổi trực tiếp. Giao dịch là hình thức hoạt động cao nhất trên thị trường, khác với hai hình thức trên đây, mục tiêu của người mua và người bán ở đây không chỉ đơn thuần là chuyển đổi hình thái giá trị sử dụng hoặc chuyển giá trị sử dụng thành giá trị và ngược lại, mà thường là chuyển một lượng giá trị này thành một lượng giá trị cao hơn.
Giao 1 Từ điển kinh tế học hiện đại, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999, tr. 631 20 dịch diễn ra trên thị trường nhưng đây không phải là thị trường thông thường mà là thị trường đặc biệt, có tổ chức chặt chẽ [77] [78]. Trong các giao dịch thì có những giao dịch không nhất thiết phải nhận hàng ngay mà có khi là trong một khoảng thời gian sau đó, vì vậy thường phải có các hợp đồng. Hơn nữa, giá cả của hàng hoá được thoả thuận không phải là giá trên thị trường của ngày hôm nay (giá giao ngay) mà là giá dự đoán sau một khoảng thời gian nhất định (giá giao sau) [97] [102].
Sự tách biệt về thời gian giữa giao tiền, nhận hàng và cơ chế hình thành giá cả là tiêu chí quan trọng nhất nhằm phân biệt khái niệm giao ngay và giao sau hay thị trường giao ngay và thị trường giao sau. Thị trường giao ngay là thị trường mua bán sản phẩm cuối cùng của một công đoạn hay chu trình sản xuất [76]. Hàng hoá có thể là sản phẩm thô, nguyên liệu hoặc sản phẩm trực tiếp phục vụ tiêu dùng. Nguyên tắc giao dịch là người bán có hàng mới chào bán, người mua tiếp cận trực tiếp với hàng hoá hoặc hiện đại hơn, là thông qua bản mô tả cụ thể về hàng hoá định mua, khi hai bên thoả thuận xong về giá cả là giao nhận hàng và thanh toán tiền [76].
Địa điểm diễn ra mua bán giao ngay truyền thống phổ biến nhất là chợ. Trong mua bán giao ngay thì hình thức đấu giá là hiện đại nhất. Hình thức này thường được áp dụng đối với những lô hàng lớn, quý hiếm, đặc thù. Việc giao dịch phải có tổ chức chặt chẽ và địa điểm thông dụng là các sàn đấu giá [76].
Thông thường, để có thể tiến hành đấu giá đòi hỏi phải có các điều kiện cơ bản như: sàn đấu giá, người mua, người bán; có nhà môi giới mua và bán; có nhà kho chứa hàng. Trên thị trường giao ngay, các giao dịch có thể thông qua các Hợp đồng giao ngay (spot contract) [97]. Đây là bản cam kết về việc mua bán một hàng hoá nào đó với mức giá hiện tại gọi là giá giao ngay (giá trên thị trường ở thời điểm hiện tại) [97], việc giao hàng và thanh toán thường diễn ra trong một thời gian ngắn kể từ khi bản hợp đồng được ký kết. Các hình thức mua bán giao ngay có một số ưu điểm là: Người mua, người bán thỏa thuận trực tiếp, công khai về hàng hoá và giá cả cho nên rất nhanh chóng.
Giao 21 hàng và thanh toán ngay, không phát sinh rủi ro trong khâu mua bán (mua rồi không nhận được hàng hoặc bán rồi không nhận được tiền) [76]. Ngoài những ưu điểm nói trên, mua bán giao ngay có những mặt hạn chế là: Phạm vi thị trường hẹp, nên dù cung - cầu chỉ mất cân đối cục bộ, tạm thời cũng sẽ gây ra những biến động lớn, nhiều khi tạo thành “cú sốc” [76] về giá. Do mang tính cục bộ, địa phương nên có sự chênh lệch giá giữa các vùng, miền trong nước. Người mua, người bán đều bị động và phụ thuộc vào thị trường tại thời điểm giao dịch.
Thị trường không tạo ra công cụ bảo hiểm rủi ro về giá đối với những người sản xuất trực tiếp như nông dân… Sự hạn chế về giá cả và sự bị động phụ thuộc của người tham gia thị trường giao ngay, chính là cơ sở để xuất hiện một phương thức giao dịch mới là giao sau và thị trường- nơi tiến hành các giao dịch đó là thị trường giao sau. Trong lịch sử, giao dịch giao sau đã hình thành từ lâu giữa thương nhân và nông dân. Vào những năm mất mùa, người nông dân trữ hàng làm giá cả tăng cao, điều này gây khó khăn cho giới thương nhân và các nhà chế biến. Ngược lại, khi bội thu, giới thương nhân lại dìm giá xuống, gây khó khăn cho người nông dân.
Để tránh tình trạng đó, thương nhân và nông dân đã gặp nhau trước mỗi vụ mùa để thỏa thuận về giá cả nông sản khi vào mùa vụ. Như vậy, rủi ro về kết quả thu hoạch và cung cầu vào mùa vụ của cả hai bên đã được giải quyết trong giá của hợp đồng thoả thuận [102] [78]. Chẳng hạn, vào thập niên 40 thế kỷ XIX tại Hoa Kỳ, nhờ năng suất sản xuất lúa mì rất cao, nên những người nông dân từ khắp nơi đều vận chuyển lúa mì về thành phố Chicago để bán. Một khối lượng lớn nông sản được tập trung vào thành phố, đến mức thành phố không đủ kho để chứa, giá cả nông sản bị giảm xuống một cách thảm hại, đã đẩy người nông dân vào tình thế phải chịu sự định đoạt của các thương nhân [102].
Để khắc phục tình trạng đó, một hình thức tiêu thụ mới đã xuất hiện, đó là trước khi vào vụ thu hoạch, các bên cùng nhau thỏa thuận trước việc mua bán. Hai bên ký kết với nhau một hợp đồng về số lượng, chất lượng, giá cả và thời điểm giao 22 hàng trong tương lai [59]. Nhờ đó, người nông dân, các thương nhân cũng như các nhà chế biến nông sản biết trước rằng mình sẽ bán và mua được nông sản với giá bao nhiêu. Quan hệ mua bán này với những ưu thế vượt trội, nên không ngừng được phát triển.
Sự lên xuống của giá nông sản, đã tạo nên tính hấp dẫn đối với các bên trong hợp đồng, đến nỗi người ta bắt đầu mua đi bán lại trao tay chính các hợp đồng này trước ngày nó được thanh lý. Nếu thương nhân hoặc nhà chế biến không muốn mua lúa mì thì họ có thể bán lại cho người khác cần nó, hoặc người nông dân không muốn giao hàng thì họ có thể chuyển nghĩa vụ của mình cho người khác [78]. Giá chuyển nhượng hợp đồng lên xuống dựa vào diễn biến giá của nông sản trên thị trường, hay chính xác hơn là sự chênh lệch giữa giá ghi trên hợp đồng và giá nông sản trên thị trường giao ngay. Việc mua bán các hợp đồng ban đầu diễn ra một cách tự phát, trực tiếp giữa nông dân và nhà buôn, hoặc nhà chế biến, gọi là thị trường phi tập trung.
Về sau, các giao dịch đó diễn ra tại một địa điểm quy định, thông qua một tổ chức chặt chẽ gọi là thị trường tập trung hay sở giao dịch. Cả giao dịch phi tập trung (ngoài sở) lẫn giao dịch tập trung (tại sở) tạo thành một thị trường mới gọi là thị trường hàng hoá giao sau. Cơ chế mua bán của Sở giao dịch, cho phép những người chưa có hàng hoặc không cần hàng thật cũng có thể tham gia mua bán các hợp đồng về hàng hoá, nếu như họ đảm bảo các quy định của sở giao dịch. Như vậy, thị trường hàng hoá giao sau là thị trường mà ở đó người ta mua bán với nhau, không phải là giao ngay trực tiếp những lô hàng đang có, mà chỉ là ký kết các hợp đồng mua bán những lô hàng sẽ có, với giá cả và những tiêu chuẩn về chất lượng, số lượng đã định, còn việc giao hàng và thanh toán được thực hiện sau một thời gian nhất định, theo những quy định có tính pháp lý [77].
Số lượng, giá cả, phẩm cấp, hình thức giao nhận đều căn cứ vào các điều khoản cụ thể ghi trong hợp đồng, vì lẽ đó người ta còn gọi thị trường hàng hoá giao sau là thị trường hợp đồng [77]. Đầu tiên, trên thị trường hàng hoá giao sau người ta buôn bán và trao đổi với nhau các hợp đồng về sản phẩm hàng hoá mà chủ yếu là nông sản. 23 Hiện nay trên thị trường hàng hoá giao sau người ta còn tiến hành buôn bán, trao đổi, và giao dịch với nhau các hợp đồng không chỉ về nông sản, mà còn khoáng sản, kim loại, nhiên liệu.và cả các công cụ tài chính. Việc tham gia vào thị trường hàng hoá giao sau về thực chất là tham gia vào các bên của hợp đồng hàng hoá giao sau.
Hợp đồng hàng hoá giao sau là một cam kết pháp lý của các bên về việc mua hoặc bán một hàng hóa với khối lượng, chất lượng, thời gian giao hàng, còn giá cả không phải là giá giao ngay của thời điểm hiện tại, mà là giá trong một khoảng thời gian sau đó nhưng lại được ấn định vào thời điểm hiện tại [77]. So với hợp đồng giao ngay, các hợp đồng giao sau nói chung có các điểm khác biệt là về giá cả và tính linh hoạt để giải phóng nghĩa vụ các bên trong hợp đồng [97].