Luận văn Thạc sĩ: Sở hữu chéo hệ thống ngân hàng Việt Nam – Nguyễn Thủy Nguyên

Nghiên cứu luận văn thạc sĩ về sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Đánh giá thực trạng, tác động và kiến nghị chính sách.

• Tác giả: Nguyễn Thủy Nguyên
• Người hướng dẫn: TS. Lê Hồ An Châu
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Sở hữu chéo trong hệ thống Ngân hàng thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TÓM TẮT
• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH SÁCH CÁC NGÂN HÀNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 1.5. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1.6. Cấu trúc luận văn
• 2. CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ SỞ HỮU CHÉO
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về sở hữu chéo
• 2.2. Các lý thuyết giải thích tác động của sở hữu chéo đến hoạt động của NHTM
• 2.2.1. Lý thuyết ủy quyền – thừa hành
• 2.2.2. Lý thuyết về sở hữu chéo – cạnh tranh
• 2.3. Tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm về ảnh hƣởng của sở hữu chéo trong NHTM
• 2.4. Vấn đề sở hữu chéo của một số quốc gia thế giới
• 2.4.1. Sở hữu chéo ở Nhật Bản
• 2.4.2. Sở hữu chéo ở Trung Quốc
• 2.4.3. Sở hữu chéo ở Ý
• 2.4.4. Sở hữu chéo ở Đức
• 2.5. KẾT LUẬN CHƢƠNG
• 3. CHƢƠNG 3
• 3.1. Khái quát hệ thống ngân hàng Việt Nam
• 3.2. Thực trạng sở hữu chéo trong hệ thống NHTM Việt Nam
• 3.3. Nguyên nhân hình thành và gia tăng sở hữu chéo trong hệ thống NHTM Việt Nam
• 3.3.1. Ảnh hưởng của nền kinh tế
• 3.3.2. Áp lực tăng vốn
• 3.3.3. Các khoảng trống pháp lý
• 3.4. Ảnh hƣởng của sở hữu chéo đối với các NHTM Việt Nam
• 3.4.1. Ảnh hưởng tích cực
• 3.4.2. Ảnh hưởng tiêu cực
• 3.5. KẾT LUẬN CHƢƠNG
• 4. CHƢƠNG 4
• 4.1. Giới thiệu mục tiêu phân tích và giả thuyết nghiên cứu
• 4.1.1. Mục tiêu phân tích
• 4.1.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 4.2. Phƣơng pháp nghiên cứu và cơ sở dữ liệu
• 4.2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 4.2.2. Cơ sỡ dữ liệu
• 4.3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
• 4.3.1. Kết quả nghiên cứu
• 4.3.1.1. Mô tả mẫu
• 4.3.1.2. Ma trận tương quan
• 4.3.1.3. Kết quả hồi quy
• 4.3.2. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.4. TÓM TẮT CHƢƠNG
• 5. CHƢƠNG 5
• 5.1. Hàm ý chính sách
• 5.2. Các khuyến nghị nhằm giảm sở hữu chéo
• 5.2.1. Tái cấu trúc hệ thống ngân hàng
• 5.2.2. Xem xét tăng tỷ lệ sở hữu cho các nhà đầu tư ngoại
• 5.2.3. Thực hiện thoái vốn và tập trung vào hoạt động kinh doanh cốt lõi
• 5.3. Một số khuyến nghị với các cơ quan quản lý Nhà nước
• 5.3.1. Tăng cường vai trò giám sát thị trường và hệ thống ngân hàng của cơ quan quản lý Nhà nước
• 5.3.2. Xác định chủ sở hữu cuối cùng và trách nhiệm công bố thông tin
• 5.3.3. Cải thiện các quy định về an toàn trong hoạt động ngân hàng
• 5.4. Hạn chế của đề tài và hƣớng nghiên cứu tiếp theo
• 5.5. KẾT LUẬN CHƢƠNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan về Sở Hữu Chéo Ngân Hàng Khái Niệm và Thực Trạng ở Việt Nam

Hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam đã trải qua một quá trình phát triển nhanh chóng, đặc biệt trong giai đoạn gần đây. Sự bùng nổ về số lượng và quy mô của các ngân hàng, cùng với việc nhiều tổng công ty nhà nước chuyển đổi thành tập đoàn kinh tế đa ngành, bao gồm cả lĩnh vực ngân hàng, đã thúc đẩy sự gia tăng của hiện tượng sở hữu chéo (Nguyễn Thủy Nguyên, 2015). Đây là một vấn đề phức tạp, mang cả những tác động tích cực và tiêu cực sâu sắc, ảnh hưởng đến hoạt động và đặc biệt là tính an toàn của toàn bộ hệ thống ngân hàng Việt Nam. Các tác động tiêu cực của sở hữu chéo ngày càng bộc lộ rõ rệt, đặc biệt trong hoạt động tín dụng ngân hàng, gây ra những lo ngại về rủi ro hệ thống và sự ổn định tài chính quốc gia. Mặc dù vấn đề này đã được đề cập trong các báo cáo của cơ quan quản lý nhà nước, nhưng vẫn còn thiếu các nghiên cứu định lượng chuyên sâu để đánh giá cụ thể ảnh hưởng của sở hữu chéo đến hoạt động cho vay của các ngân hàng thương mại. Luận văn này đóng góp vào khoảng trống đó, vừa hệ thống hóa lý luận về sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam, vừa cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của nó đến hoạt động cho vay và chất lượng tài sản của các tổ chức tín dụng. Nghiên cứu tập trung phân tích thực trạng sở hữu chéo và các hệ lụy của nó, đồng thời kiểm định tác động lên tăng trưởng tín dụng và nợ xấu ngân hàng trong giai đoạn 2010 – 2014, từ đó đưa ra các khuyến nghị chính sách cụ thể nhằm giảm thiểu tình trạng này.

1.1. Định Nghĩa và Phân Loại Các Hình Thức Sở Hữu Chéo Hiện Hành

Sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng là một thuộc tính khách quan, phổ biến ở nhiều nền kinh tế dựa vào hoạt động ngân hàng (bank-based), như Đức, Nhật và Ý (Nguyễn Thủy Nguyên, 2015). Theo Onetti và Pisoni (2009), sở hữu chéo là việc các công ty công nghiệp và tài chính nắm giữ cổ phần lâu dài của nhau. Scher (2001) định nghĩa đơn giản là hai hay nhiều công ty nắm giữ cổ phần của nhau. Trịnh Thanh Huyền (2012) cũng giải thích sở hữu chéo trực tiếp là khi công ty A đầu tư vào công ty B, và ngược lại B đầu tư vào A. Bên cạnh đó, sở hữu chéo còn tồn tại dưới hình thức gián tiếp, khi một nhà đầu tư hoặc một nhóm lợi ích sở hữu cả hai doanh nghiệp C và D, khiến C và D thực chất có sở hữu chéo với nhau. Tài liệu nghiên cứu phân loại ba hình thức cơ bản: sở hữu chéo giản đơn (hai công ty nắm giữ cổ phần của nhau), sở hữu chéo tuần hoàn (A sở hữu B, B sở hữu C, C sở hữu A), và sở hữu chéo dạng mạng lưới (quan hệ đan xen phức tạp giữa nhiều doanh nghiệp). Các cấu trúc này làm giảm minh bạch tài chính của thị trường, gây khó khăn cho các cơ quan quản lý nhà nước trong việc kiểm soát hoạt động của các chủ thể kinh tế. Ở Việt Nam, sở hữu chéo đã có từ lâu, ban đầu chủ yếu do các ngân hàng quốc doanh góp vốn để hỗ trợ và kiểm soát các ngân hàng cổ phần mới thành lập, nhưng về sau đã phát triển phức tạp hơn nhiều.

1.2. Bức Tranh Toàn Cảnh Sở Hữu Chéo Trong Hệ Thống Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Thực trạng sở hữu chéo tại Việt Nam ngày càng trở nên nghiêm trọng, được xác định là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến bất ổn trên thị trường tài chính (Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, 2013). Theo phân loại của báo cáo, có sáu nhóm sở hữu chéo cơ bản trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Ba nhóm đầu tiên được đánh giá là có tác động tích cực, bao gồm: sở hữu chéo giữa các NHTMNN và NHTM nước ngoài tại các ngân hàng liên doanh, cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM (cả nhà nước và cổ phần), và các công ty quản lý quỹ đầu tư vào các NHTM. Những hình thức này giúp tăng cường năng lực tài chính, công nghệ và quản trị rủi ro ngân hàng, đồng thời thúc đẩy hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, ba nhóm còn lại lại mang đến nhiều hệ lụy tiêu cực: sở hữu chéo của các NHTMNN tại các NHTMCP, sở hữu chéo lẫn nhau giữa các NHTMCP, và sở hữu chéo của các NHTMCP bởi các tập đoàn kinh tế (cả nhà nước và tư nhân). Đặc biệt, nhóm cuối cùng thường biến ngân hàng thành 'sân sau' của các tập đoàn kinh tế, gây ra những vấn đề nghiêm trọng về minh bạch tài chính, quản trị rủi ro ngân hàng và nợ xấu ngân hàng. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của từng ngân hàng mà còn đe dọa sự ổn định tài chính của toàn hệ thống.

II. Cách Sở Hữu Chéo Ngân Hàng Tạo Ra Rủi Ro và Thách Thức Hệ Thống

Bên cạnh những mặt tích cực, sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam bộc lộ nhiều mặt trái đáng lo ngại, đặc biệt là việc lợi dụng các kẽ hở pháp lý để lách các quy định an toàn hoạt động của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Vấn đề này làm biến dạng bức tranh tài chính, tạo ra vốn ảo và làm suy yếu kiểm soát nội bộ, dẫn đến những rủi ro hệ thống khó lường. Các ngân hàng sử dụng sở hữu chéo để vượt qua các giới hạn tín dụng, tập trung cho vay vào các công ty sân sau hoặc các nhóm lợi ích có liên quan, thường là trong các lĩnh vực rủi ro cao như bất động sản và chứng khoán. Hậu quả là làm gia tăng nợ xấu ngân hàng và giảm khả năng ứng phó với các cú sốc kinh tế. Việc các cổ đông lớn thâu tóm ngân hàng thông qua sở hữu chéo cũng tạo điều kiện cho các hoạt động thao túng thị trường, chi phối lãi suất và tỷ giá, gây xáo trộn và thiệt hại cho nền kinh tế. Nguyễn Đức Mậu (2012) đã cảnh báo về mối quan hệ ủy quyền – thừa hành đặc thù trong ngành ngân hàng, nơi xung đột lợi ích giữa cổ đông lớn, người quản lý và người gửi tiền có thể gây ra những tổn thất nghiêm trọng. Sự thiếu minh bạch tài chính từ sở hữu chéo khiến việc đánh giá đúng chất lượng tài sản và quản trị rủi ro ngân hàng trở nên vô cùng khó khăn. Từ đó, các chỉ số an toàn vốn trở nên không chính xác, gây ra những sai lệch trong giám sát và điều hành toàn bộ thị trường tài chính.

2.1. Mối Liên Hệ Giữa Sở Hữu Chéo và Tình Trạng Nợ Xấu Ngân Hàng

Một trong những tác động tiêu cực rõ rệt nhất của sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam là việc làm sai lệch các quy định về phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro ngân hàng. Khi một khách hàng của ngân hàng A không thể trả nợ, thay vì phân loại khoản vay đó là nợ xấu ngân hàng và thực hiện trích lập dự phòng theo đúng quy định, ngân hàng A có thể lợi dụng mối quan hệ sở hữu chéo để chuyển khoản nợ này sang ngân hàng B (nơi ngân hàng A có cổ phần chi phối) dưới hình thức cho vay mới. Điều này giúp ngân hàng A giảm bớt tỷ lệ nợ xấu trên báo cáo tài chính và tránh được nghĩa vụ trích lập dự phòng, nhưng thực chất chỉ là che giấu vấn đề (Nguyễn Thủy Nguyên, 2015). Kết quả là, con số nợ xấu thực tế của toàn hệ thống ngân hàng Việt Nam trở nên khó xác định chính xác, tạo ra một bức tranh tài chính không trung thực và tiềm ẩn rủi ro hệ thống lớn. Hơn nữa, việc cho vay dựa trên các mối quan hệ sở hữu chéo, thay vì đánh giá chặt chẽ khả năng trả nợ, thường dẫn đến các dự án có rủi ro cao, góp phần trực tiếp làm gia tăng nợ xấu ngân hàng trong dài hạn. Đây là một thách thức lớn trong công tác tái cấu trúc ngân hàng và đảm bảo ổn định tài chính.

2.2. Tác Động Của Sở Hữu Chéo Đến Minh Bạch Tài Chính và Quản Trị Ngân Hàng

Sở hữu chéo tạo ra một mạng lưới phức tạp giữa các doanh nghiệp và ngân hàng, làm giảm nghiêm trọng tính minh bạch tài chính và hiệu quả quản trị rủi ro ngân hàng. Khi các công ty nắm giữ cổ phần của nhau, đặc biệt là dưới dạng sở hữu chéo tuần hoàn hay mạng lưới, việc xác định chủ sở hữu thực sự và quyền kiểm soát cuối cùng trở nên vô cùng khó khăn (Nguyễn Thủy Nguyên, 2015). Điều này tạo điều kiện cho các nhóm lợi ích hoặc cổ đông lớn có thể thao túng hoạt động ngân hàng mà không bị phát hiện. Sự thiếu rõ ràng trong cấu trúc sở hữu làm suy yếu kiểm soát nội bộ của ngân hàng, mở ra kẽ hở cho các giao dịch thiếu minh bạch, có xung đột lợi ích. Chẳng hạn, một thành viên hội đồng quản trị có thể đồng thời giữ vị trí trong hai công ty có sở hữu chéo, dẫn đến việc chia sẻ thông tin bất hợp lý và khả năng thao túng thị trường. Mối xung đột lợi ích này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng ra quyết định khách quan, ưu tiên lợi ích cá nhân hoặc nhóm lợi ích thay vì lợi ích chung của ngân hàng và người gửi tiền. Khi minh bạch tài chính bị xói mòn, niềm tin vào hệ thống ngân hàng Việt Nam cũng suy giảm, đe dọa ổn định tài chính dài hạn.

2.3. Hệ Lụy Từ Vốn Ảo và Vượt Giới Hạn Tín Dụng Do Sở Hữu Chéo Gây Ra

Sở hữu chéo là một công cụ hiệu quả để tạo ra vốn ảo và vô hiệu hóa quy định về giới hạn tín dụng trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Để đáp ứng yêu cầu tăng vốn điều lệ ngân hàng, các tổ chức tín dụng và tập đoàn kinh tế liên quan thường vay vốn từ các ngân hàng khác hoặc sử dụng các công ty sân sau để góp vốn vào ngân hàng. Ví dụ, một doanh nghiệp phát hành trái phiếu và ngân hàng mua trái phiếu đó; sau đó, doanh nghiệp dùng tiền từ việc bán trái phiếu để góp ngược lại vào vốn điều lệ ngân hàng. Thực chất, đây chỉ là sự luân chuyển vốn trong nội bộ mạng lưới sở hữu chéo, không phản ánh vốn thực tế, nhưng trên sổ sách, vốn điều lệ ngân hàng vẫn tăng lên đúng quy định (Nguyễn Thủy Nguyên, 2015). Tình trạng vốn ảo này làm sai lệch các chỉ số đánh giá rủi ro hệ thống và hiệu quả quản trị rủi ro ngân hàng. Hơn nữa, sở hữu chéo giúp các ngân hàng dễ dàng lách quy định về giới hạn tín dụng (tổng dư nợ cấp tín dụng cho một khách hàng không quá 15% vốn tự có). Các cổ đông lớn có thể gây áp lực để ngân hàng cấp vốn cho các dự án của doanh nghiệp 'sân sau', hoặc cho vay qua lại giữa các ngân hàng có sở hữu chéo. Điều này không chỉ dẫn đến việc cho vay thiếu kiểm soát, không dựa trên tính khả thi của dự án mà còn tập trung tín dụng ngân hàng vào các lĩnh vực rủi ro cao, gia tăng rủi ro hệ thống.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Động của Sở Hữu Chéo đến Cho Vay Ngân Hàng

Việc phân tích tác động của sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam đòi hỏi một phương pháp nghiên cứu toàn diện, kết hợp cả định tính và định lượng để đưa ra những bằng chứng thuyết phục. Mặc dù sở hữu chéo đã được thảo luận rộng rãi, nhưng các nghiên cứu định lượng về ảnh hưởng cụ thể của nó đến hoạt động cho vay vẫn còn hạn chế ở Việt Nam. Phần này của luận văn tập trung vào việc mô tả khung nghiên cứu, các giả thuyết khoa học và phương pháp thu thập dữ liệu để kiểm chứng mối liên hệ này. Nghiên cứu xác định mục tiêu là phân tích ảnh hưởng cụ thể của các nhân tố, đặc biệt là sở hữu chéo, đến hoạt động cho vay của các NHTM Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở mối quan hệ sở hữu chéo giữa các NHTM với nhau do những khó khăn trong việc thu thập dữ liệu về mối quan hệ ngân hàng – doanh nghiệp, đặc biệt là khi các tập đoàn kinh tế sử dụng các công cụ gián tiếp để kiểm soát. Việc này đặt ra những thách thức trong việc xác định các đối tượng có liên quan và quy mô tài trợ (Nguyễn Thủy Nguyên, 2015). Kết quả của phần nghiên cứu định lượng sẽ là cơ sở quan trọng để các nhà hoạch định chính sách tiền tệ và quản lý ngân hàng xây dựng các kế hoạch hành động phù hợp, hướng tới mục tiêu tái cấu trúc ngân hàng và lành mạnh hóa hệ thống ngân hàng Việt Nam, đảm bảo sự ổn định tài chính dài hạn.

3.1. Các Giả Thuyết Khoa Học Về Ảnh Hưởng Của Sở Hữu Chéo Đến Tín Dụng Ngân Hàng

Dựa trên lý thuyết ủy quyền – thừa hành của Jensen và Meckling (1976), được Nguyễn Đức Mậu (2012) vận dụng để đánh giá tác động của sở hữu chéo đến việc tuân thủ quy định an toàn hoạt động, luận văn đã xây dựng ba giả thuyết chính để kiểm định mối liên hệ giữa sở hữu chéo và hoạt động cho vay trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Giả thuyết H1 cho rằng: 'Tỷ lệ sở hữu chéo càng cao thì tỷ lệ tăng trưởng dư nợ cho vay càng cao'. Giả thuyết này xuất phát từ thực tế khi các NHTMNN là cổ đông lớn của NHTMCP hoặc sở hữu chéo giữa các ngân hàng, có thể tạo áp lực để cấp vốn cho các doanh nghiệp nhà nước hoặc nhóm lợi ích liên quan mà không cần thẩm định kỹ lưỡng. Giả thuyết H2 đặt ra mối liên hệ: 'Tỷ lệ sở hữu chéo càng cao thì nợ xấu ngân hàng càng cao'. Điều này được kỳ vọng do việc cho vay thiếu cẩn trọng, dựa trên quan hệ sở hữu chéo, sẽ làm suy giảm chất lượng tín dụng ngân hàng. Cuối cùng, giả thuyết H3 mở rộng phân tích bằng cách kiểm định: 'Sở hữu chéo góp phần tăng trưởng tín dụng nhưng tăng trưởng tín dụng đi kèm với tăng rủi ro nhưng không làm tăng lợi nhuận của ngân hàng'. Giả thuyết này nhằm đánh giá hiệu quả thực sự của tăng trưởng tín dụng trong bối cảnh sở hữu chéo, xác định liệu có sự đánh đổi không hiệu quả giữa lợi nhuận và rủi ro ngân hàng hay không, từ đó ảnh hưởng đến ổn định tài chính.

3.2. Hướng Dẫn Thu Thập Dữ Liệu Bảng Thực Nghiệm Trên 28 NHTM Việt Nam

Để kiểm chứng các giả thuyết về tác động của sở hữu chéo đến hoạt động cho vay, luận văn đã sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng. Phương pháp định tính bao gồm nghiên cứu tình huống, nghiên cứu sự kiện, phân tích nội dung và thống kê mô tả. Đặc biệt, phương pháp định lượng được áp dụng là mô hình hồi quy dữ liệu bảng theo phương pháp GMM (Generalized Method of Moments) để phân tích tác động của sở hữu chéo đến cho vay tại các NHTM Việt Nam. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính và website công khai của 28 NHTM Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2010 đến 2014 (Nguyễn Thủy Nguyên, 2015). Việc lựa chọn giai đoạn này là quan trọng vì nó bao gồm thời điểm hệ thống ngân hàng Việt Nam chứng kiến sự tăng trưởng bùng nổ và các vấn đề về sở hữu chéo bắt đầu bộc lộ rõ rệt, đặc biệt là trước khi Ngân hàng Nhà nước Việt Nam triển khai mạnh mẽ các chính sách tái cấu trúc ngân hàng và siết chặt pháp luật sở hữu chéo. Phạm vi 28 ngân hàng đại diện cho một phần lớn các ngân hàng thương mại đang hoạt động trong hệ thống, cung cấp cơ sở dữ liệu đủ lớn để thực hiện phân tích thống kê đáng tin cậy. Cách tiếp cận này giúp khắc phục hạn chế của các nghiên cứu trước đây vốn chủ yếu là định tính, cung cấp bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ hơn về mối quan hệ này.

3.3. Mô Hình Hồi Quy GMM và Biến Đại Diện Hiệu Quả Cho Vay Phân Tích Thực Nghiệm

Mô hình hồi quy theo dữ liệu bảng được sử dụng trong nghiên cứu này dựa trên cơ sở lý thuyết và các bằng chứng thực nghiệm trước đó, với công thức tổng quát: 𝑦𝑖,𝑡 = α + β𝑦𝑖,𝑡−1 + δ𝑆𝐻𝐶𝑖,𝑡 + γ𝑍𝑗,𝑖𝑡 + 𝜀𝑖,𝑡. Trong đó, 𝑦𝑖,𝑡 là biến phụ thuộc đo lường hiệu quả hoạt động tín dụng ngân hàng của ngân hàng i tại thời điểm t, bao gồm hai chỉ tiêu chính: tỷ lệ tăng trưởng dư nợ (LOAN) và tỷ lệ nợ xấu ngân hàng (NPL). Biến LOAN được tính bằng [(Dư nợ (t) – Dư nợ (t-1)) / Dư nợ (t-1)] * 100%, phản ánh khả năng cho vay và tìm kiếm khách hàng. Chỉ tiêu NPL đo lường chất lượng tín dụng ngân hàng và khả năng quản trị rủi ro ngân hàng, với tỷ lệ càng cao cho thấy chất lượng tín dụng càng kém. Biến độc lập chính là Sở hữu chéo (SHC), được tính bằng Tổng vốn góp của ngân hàng khác / Vốn điều lệ, phản ánh mức độ sở hữu chéo giữa các ngân hàng. Ngoài ra, mô hình còn tích hợp vector các biến kiểm soát 𝑍𝑗,𝑖𝑡, bao gồm các nhân tố nội tại của ngân hàng như tỷ lệ tăng trưởng huy động, suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), quy mô ngân hàng (size), tỷ lệ an toàn vốn (CAR), cùng với các biến kinh tế vĩ mô như tốc độ tăng trưởng GDP và lạm phát. Việc sử dụng mô hình GMM giúp giải quyết các vấn đề nội sinh và tự tương quan thường gặp trong dữ liệu bảng, đảm bảo kết quả hồi quy có độ tin cậy cao, là cơ sở vững chắc cho các hàm ý chính sách tiền tệ.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Sở Hữu Chéo đến Tăng Trưởng và Nợ Xấu Ngân Hàng

Kết quả phân tích thực nghiệm từ luận văn đã mang lại những bằng chứng quan trọng về tác động của sở hữu chéo đến hoạt động tín dụng ngân hàng và chất lượng tài sản của các NHTM Việt Nam. Sử dụng mô hình hồi quy GMM trên dữ liệu bảng của 28 ngân hàng trong giai đoạn 2010-2014, nghiên cứu đã kiểm chứng được các giả thuyết đã đề ra. Các phát hiện này không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về thực trạng mà còn làm rõ hơn những hệ lụy tiềm ẩn của sở hữu chéo, đặc biệt là mối liên hệ của nó với tăng trưởng dư nợ và nợ xấu ngân hàng. Nghiên cứu của Nguyễn Thủy Nguyên (2015) là một trong số ít các công trình ở Việt Nam sử dụng phương pháp định lượng để đánh giá trực tiếp mối quan hệ này trong bối cảnh hệ thống ngân hàng Việt Nam đang nỗ lực tái cấu trúc ngân hàng và tăng cường minh bạch tài chính. Các kết quả thực nghiệm củng cố thêm những cảnh báo từ các cơ quan quản lý về sự cần thiết phải kiểm soát chặt chẽ sở hữu chéo để đảm bảo ổn định tài chính và phát triển bền vững của thị trường tài chính. Nó cung cấp một nền tảng dữ liệu vững chắc cho các nhà hoạch định chính sách tiền tệ và các tổ chức giám sát trong việc xây dựng và triển khai các giải pháp giải pháp hạn chế sở hữu chéo hiệu quả, đồng thời tăng cường năng lực quản trị trong toàn hệ thống. Việc hiểu rõ cơ chế tác động này là bước đầu tiên để giảm thiểu rủi ro hệ thống và bảo vệ lợi ích của người gửi tiền.

4.1. Thực Chứng Mối Quan Hệ Cùng Chiều Giữa Sở Hữu Chéo và Tăng Trưởng Dư Nợ Tín Dụng

Kết quả thực nghiệm đã khẳng định giả thuyết H1, cho thấy sở hữu chéo có ảnh hưởng cùng chiều và có ý nghĩa thống kê tới tỷ lệ tăng trưởng dư nợ cho vay của các NHTM Việt Nam (Nguyễn Thủy Nguyên, 2015). Điều này ngụ ý rằng, các ngân hàng có mức độ sở hữu chéo cao hơn có xu hướng tăng trưởng tín dụng ngân hàng nhanh hơn. Mối quan hệ này có thể được giải thích bởi áp lực từ các cổ đông lớn hoặc nhóm lợi ích liên quan để ngân hàng ưu tiên cấp vốn cho các doanh nghiệp trong cùng mạng lưới, hoặc để đáp ứng mục tiêu tăng trưởng tín dụng mà không quá chú trọng đến chất lượng khoản vay. Sự tăng trưởng nóng của tín dụng ngân hàng trong bối cảnh sở hữu chéo thường không dựa trên thẩm định tín dụng khách quan, mà phụ thuộc vào các mối quan hệ, tiềm ẩn rủi ro hệ thống lớn. Thực tế này nhấn mạnh rằng việc tăng trưởng quy mô cho vay do sở hữu chéo thúc đẩy có thể không bền vững và không phản ánh đúng nhu cầu thực của nền kinh tế, mà chủ yếu phục vụ lợi ích của các bên liên quan. Đây là một điểm cần được quan tâm trong quá trình tái cấu trúc ngân hàng và xây dựng các quy định pháp luật sở hữu chéo chặt chẽ hơn.

4.2. Sở Hữu Chéo và Tác Động Cộng Hưởng Đến Tỷ Lệ Nợ Xấu Ngân Hàng

Kết quả nghiên cứu cũng chứng minh giả thuyết H2, cho thấy sở hữu chéo có ảnh hưởng cùng chiều và đáng kể đến tỷ lệ nợ xấu ngân hàng (Nguyễn Thủy Nguyên, 2015). Phát hiện này đặc biệt quan trọng vì nó khẳng định mối lo ngại về chất lượng tài sản của các NHTM có sở hữu chéo. Khi tăng trưởng dư nợ cho vay bị thúc đẩy bởi các mối quan hệ sở hữu chéo thay vì nguyên tắc thị trường và quản trị rủi ro ngân hàng hiệu quả, nguy cơ hình thành nợ xấu ngân hàng là rất cao. Điều này cho thấy rằng việc các ngân hàng trở thành 'sân sau' của các tập đoàn kinh tế hoặc nhóm lợi ích dẫn đến các quyết định cho vay không tối ưu, tài trợ cho các dự án rủi ro hoặc không khả thi. Hậu quả là làm suy yếu bảng cân đối kế toán của ngân hàng, gia tăng rủi ro hệ thống và đe dọa ổn định tài chính quốc gia. Việc tỷ lệ nợ xấu ngân hàng tăng cao cũng gây áp lực lên vốn điều lệ ngân hàng và khả năng sinh lời, đòi hỏi các ngân hàng phải trích lập dự phòng lớn, ảnh hưởng đến khả năng tái đầu tư và phát triển. Đây là một thách thức lớn mà Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các cơ quan quản lý cần giải quyết trong nỗ lực tái cấu trúc ngân hàng.

4.3. Phân Tích Mở Rộng Sở Hữu Chéo Làm Tăng Rủi Ro Ít Tăng Lợi Nhuận

Ngoài hai giả thuyết chính, nghiên cứu mở rộng phân tích bằng cách kiểm định giả thuyết H3, tập trung vào mối quan hệ giữa sở hữu chéo, tăng trưởng tín dụng, rủi ro và lợi nhuận của ngân hàng. Nếu kết quả thực nghiệm cho thấy rằng mặc dù sở hữu chéo thúc đẩy tăng trưởng tín dụng ngân hàng và đồng thời làm tăng rủi ro ngân hàng (thể hiện qua nợ xấu ngân hàng), nhưng lại không mang lại sự gia tăng đáng kể về lợi nhuận (chẳng hạn, ROE không cải thiện tương xứng), thì có thể kết luận rằng tăng trưởng tín dụng đó là không hiệu quả. Điều này hàm ý rằng các quyết định cho vay dưới tác động của sở hữu chéo không tối ưu hóa lợi ích cho toàn bộ ngân hàng mà có thể phục vụ cho nhóm lợi ích nhất định. Sự đánh đổi giữa tăng trưởng và rủi ro hệ thống mà không tạo ra giá trị gia tăng bền vững cho ngân hàng là một vấn đề nghiêm trọng. Phát hiện này cung cấp bằng chứng quan trọng cho thấy sự cần thiết phải tăng cường năng lực quản trị và kiểm soát nội bộ để đảm bảo rằng các quyết định cho vay được đưa ra dựa trên nguyên tắc thị trường và hiệu quả kinh tế, chứ không phải dựa trên các mối quan hệ sở hữu chéo. Việc này sẽ góp phần cải thiện minh bạch tài chính và củng cố ổn định tài chính của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

V. Bí Quyết Hạn Chế Sở Hữu Chéo Ngân Hàng Hàm Ý Chính Sách Mới Cho Việt Nam

Từ những phân tích thực trạng và kết quả nghiên cứu định lượng, việc đưa ra các hàm ý chính sách là vô cùng cần thiết để giải quyết vấn đề sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Các giải pháp cần phải toàn diện, không chỉ dừng lại ở việc tái cấu trúc ngân hàng mà còn phải cải thiện khung pháp luật sở hữu chéo, tăng cường năng lực quản trị và giám sát. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã và đang có những động thái quyết liệt, điển hình là việc ban hành Thông tư 36/2014/TT-NHNN, nhằm siết chặt các giới hạn và tỷ lệ bảo đảm an toàn hoạt động. Tuy nhiên, các kẽ hở pháp lý và sự phức tạp của sở hữu chéo vẫn đặt ra nhiều thách thức. Các khuyến nghị chính sách cần tập trung vào việc minh bạch hóa cấu trúc sở hữu, kiểm soát chặt chẽ các giao dịch với bên liên quan, và thúc đẩy các ngân hàng tập trung vào hoạt động kinh doanh cốt lõi. Việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế sở hữu chéo từ các quốc gia như Nhật Bản, Đức hay Ý, nơi đã từng đối mặt với những vấn đề tương tự, cũng là một hướng đi quan trọng. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống ngân hàng Việt Nam lành mạnh, minh bạch, có khả năng quản trị rủi ro ngân hàng hiệu quả, góp phần vào sự ổn định tài chính và phát triển bền vững của nền kinh tế. Các giải pháp phải đủ mạnh để phá vỡ các nhóm lợi ích và ngăn chặn thao túng thị trường, đảm bảo sự cạnh tranh ngân hàng công bằng.

5.1. Tái Cấu Trúc Hệ Thống Ngân Hàng và Thoái Vốn Các Giải Pháp Cấp Bách

Để hạn chế tác động tiêu cực của sở hữu chéo, tái cấu trúc ngân hàng là một trong những giải pháp cấp bách hàng đầu. Quyết định 254/QĐ của Thủ tướng Chính phủ về Đề án tái cấu trúc các NHTM (2012) đã khởi động quá trình này, bao gồm việc phân loại ngân hàng, sáp nhập các ngân hàng yếu kém và yêu cầu các ngân hàng tự tái cấu trúc. Một trong những khuyến nghị quan trọng là thực hiện thoái vốn triệt để khỏi các lĩnh vực không cốt lõi, đặc biệt là các tập đoàn kinh tế nhà nước nên thoái vốn khỏi ngân hàng và ngược lại. Điều này giúp ngân hàng tập trung vào hoạt động tín dụng ngân hàng truyền thống, giảm thiểu rủi ro ngân hàng từ các khoản đầu tư chéo. Đồng thời, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần xem xét tăng tỷ lệ sở hữu cho các nhà đầu tư nước ngoài. Việc này không chỉ thu hút thêm vốn điều lệ ngân hàng mà còn mang lại kinh nghiệm quốc tế sở hữu chéo về quản trị rủi ro ngân hàng và minh bạch tài chính, giảm bớt sự chi phối của các cổ đông lớn trong nước và các nhóm lợi ích. Việc thoái vốn và mở cửa hơn cho nhà đầu tư ngoại sẽ góp phần nâng cao cạnh tranh ngân hàng và ổn định tài chính của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

5.2. Tăng Cường Giám Sát Thị Trường và Quy Định Về Minh Bạch Thông Tin Tài Chính

Việc tăng cường vai trò giám sát thị trường và hệ thống ngân hàng của các cơ quan quản lý nhà nước là tối quan trọng để kiểm soát sở hữu chéo. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần thiết lập các cơ chế giám sát hiệu quả hơn, đặc biệt đối với các tập đoàn kinh tế hoạt động đa ngành, bao gồm cả ngân hàng. Hiện tại, việc giám sát chủ yếu dừng lại ở các tổ chức tín dụng riêng lẻ, chưa theo phương diện hợp nhất, tạo kẽ hở cho việc góp vốn chéo và giao dịch thiếu minh bạch tài chính (Nguyễn Thủy Nguyên, 2015). Cần phải xác định rõ ràng chủ sở hữu cuối cùng và tăng cường trách nhiệm công bố thông tin, đặc biệt là về các mối quan hệ sở hữu chéo và các giao dịch với bên liên quan. Thông tư 36/2014/TT-NHNN đã là một bước tiến quan trọng, hướng tới thông lệ quốc tế về minh bạch tài chính và quản trị ngân hàng, nhưng cần tiếp tục hoàn thiện. Việc nâng cao tính công khai, minh bạch không chỉ giúp cơ quan quản lý phát hiện và kiểm soát rủi ro hệ thống kịp thời mà còn cho phép các cổ đông lớn và công chúng giám sát hiệu quả hơn, từ đó ngăn chặn tình trạng thao túng thị trường và sự chi phối của nhóm lợi ích, góp phần vào ổn định tài chính.

5.3. Hoàn Thiện Pháp Luật Sở Hữu Chéo Định Nghĩa Rõ Người Có Liên Quan và Vốn Ảo

Để thực sự hạn chế sở hữu chéo và khắc phục những tác động tiêu cực của nó, việc hoàn thiện pháp luật sở hữu chéo là yếu tố then chốt. Cụ thể, các quy định hiện hành cần được bổ sung để định nghĩa rõ ràng hơn về 'người có liên quan' và 'sở hữu gián tiếp', đặc biệt là trên cơ sở bản chất quan hệ lợi ích kinh tế, không chỉ dựa trên các trường hợp đã quy định (Nguyễn Thủy Nguyên, 2015). Điều này sẽ giúp các cơ quan quản lý xác định chính xác các cổ đông lớn kiểm soát thực sự tổ chức tín dụng và quy mô của các tập đoàn kinh tế, ngăn chặn tình trạng vốn ảo và các giao dịch thiếu minh bạch. Cần có quy định cụ thể hơn để kiểm soát các tập đoàn tài chính theo mô hình hợp nhất, thay vì chỉ giám sát các tổ chức riêng lẻ. Ngoài ra, việc siết chặt các quy định về an toàn trong hoạt động ngân hàng, giới hạn tín dụng ngân hàng và góp vốn, mua cổ phần cần được thực thi nghiêm ngặt, tránh bị vô hiệu hóa bởi các hình thức sở hữu chéo. Việc hoàn thiện pháp luật sở hữu chéo là cơ sở để Ngân hàng Nhà nước Việt Nam có công cụ pháp lý hiệu quả trong việc tái cấu trúc ngân hàng, tăng cường năng lực quản trị và đảm bảo minh bạch tài chính, qua đó củng cố ổn định tài chính của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

VI. Tương Lai Nào Cho Sở Hữu Chéo Trong Hệ Thống Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Nhìn về tương lai, vấn đề sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam vẫn sẽ là một trọng tâm trong công tác quản lý và tái cấu trúc ngân hàng. Mặc dù đã có những bước tiến đáng kể trong việc nhận diện và kiềm chế các tác động tiêu cực, song tính phức tạp của các mối quan hệ sở hữu và sự phát triển không ngừng của thị trường tài chính đòi hỏi một cách tiếp cận linh hoạt và liên tục đổi mới. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống ngân hàng Việt Nam vững mạnh, có khả năng chống chịu cao với các cú sốc, đảm bảo ổn định tài chính và phục vụ hiệu quả cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà hoạch định chính sách tiền tệ, các cơ quan giám sát như Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, và bản thân các ngân hàng thương mại. Việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế sở hữu chéo trong việc giải quyết vấn đề này, đặc biệt là cách các quốc gia đã chuyển đổi từ mô hình ngân hàng truyền thống sang mô hình thị trường, sẽ là vô cùng hữu ích. Đồng thời, cần tiếp tục tăng cường năng lực quản trị và kiểm soát nội bộ tại từng ngân hàng, nâng cao minh bạch tài chính để xây dựng niềm tin của công chúng và nhà đầu tư. Hướng tới một tương lai mà sở hữu chéo được quản lý chặt chẽ, không còn là mối đe dọa mà trở thành một công cụ phát triển lành mạnh, thúc đẩy cạnh tranh ngân hàng và hiệu quả hoạt động.

6.1. Hạn Chế Của Nghiên Cứu và Hướng Phát Triển Tiếp Theo Trong Bối Cảnh Mới

Luận văn đã đạt được các mục tiêu đề ra nhưng cũng tồn tại một số hạn chế nhất định. Phạm vi nghiên cứu về sở hữu chéo trong phần định lượng chỉ tập trung vào mối quan hệ giữa các NHTM với nhau, bỏ qua mối liên hệ ngân hàng – doanh nghiệp do khó khăn về dữ liệu (Nguyễn Thủy Nguyên, 2015). Giai đoạn dữ liệu từ 2010-2014 cũng có thể không phản ánh đầy đủ những thay đổi mới nhất trong hệ thống ngân hàng Việt Nam sau các đợt tái cấu trúc ngân hàng gần đây và sự ra đời của các quy định mới như Thông tư 36/2014/TT-NHNN. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi dữ liệu, bao gồm cả các mối quan hệ sở hữu chéo giữa ngân hàng và tập đoàn kinh tế, cũng như xem xét ảnh hưởng của chính sách tiền tệ và các quy định pháp luật mới đến tác động của sở hữu chéo. Việc sử dụng các phương pháp định lượng phức tạp hơn hoặc nghiên cứu tình huống sâu hơn cho từng loại hình sở hữu chéo cụ thể cũng sẽ cung cấp cái nhìn chi tiết hơn về rủi ro hệ thống và tác động đến minh bạch tài chính. Nghiên cứu trong tương lai cũng có thể tập trung vào mối quan hệ giữa sở hữu chéo và cạnh tranh ngân hàng, một lĩnh vực còn ít được nghiên cứu định lượng ở Việt Nam.

6.2. Triển Vọng Ổn Định và Phát Triển Bền Vững Ngân Hàng Hậu Sở Hữu Chéo

Với những nỗ lực không ngừng trong việc tái cấu trúc ngân hàng và hoàn thiện pháp luật sở hữu chéo, hệ thống ngân hàng Việt Nam đang có những triển vọng tích cực để đạt được sự ổn định tài chính và phát triển bền vững. Các giải pháp hạn chế sở hữu chéo cùng với việc tăng cường năng lực quản trị, kiểm soát nội bộ và minh bạch tài chính sẽ giúp giảm thiểu rủi ro hệ thống và nợ xấu ngân hàng. Khi các quy định về vốn điều lệ ngân hàng, giới hạn tín dụng và việc xác định 'người có liên quan' được thực thi chặt chẽ, tình trạng vốn ảo và cho vay tùy tiện sẽ dần được loại bỏ. Điều này không chỉ củng cố sức khỏe tài chính của từng ngân hàng mà còn nâng cao niềm tin của công chúng và nhà đầu tư vào thị trường tài chính Việt Nam. Việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế sở hữu chéo trong việc chuyển đổi và quản lý hệ thống ngân hàng cũng đóng vai trò quan trọng. Một hệ thống ngân hàng Việt Nam trong tương lai sẽ có cạnh tranh ngân hàng lành mạnh hơn, ít bị chi phối bởi nhóm lợi ích và cổ đông lớn, hoạt động hiệu quả hơn, đóng góp tích cực vào sự tăng trưởng chung của nền kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường tài chính Việt Nam trong giai đoạn 2006 đến 2011 đã chứng kiến sự phát triển vượt bậc về quy mô với sự hiện diện của 37 ngân hàng thương mại cổ phần, 1 ngân hàng thương mại nhà nước và 52 chi nhánh ngân hàng nước ngoài tính đến cuối năm 2014. Tuy nhiên, áp lực đáp ứng mức vốn pháp định tối thiểu 3.000 tỷ đồng theo Nghị định 141/2006/NĐ-CP và Nghị định 10/2011/NĐ-CP đã tạo nên làn sóng gia tăng sở hữu chéo phức tạp giữa các tổ chức tín dụng và tập đoàn kinh tế. Thực trạng này tiềm ẩn rủi ro hệ thống nghiêm trọng, đặc biệt là hiện tượng vốn ảo và sự bóp méo chất lượng tín dụng.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá thực trạng cấu trúc liên kết sở hữu và kiểm định tác động thực nghiệm của sở hữu chéo đối với hoạt động cho vay trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể bao gồm việc phân loại các hình thái sở hữu chéo, lượng hóa mức độ ảnh hưởng của tỷ lệ sở hữu cổ phần giữa các ngân hàng lên tốc độ tăng trưởng tín dụng và tỷ lệ nợ xấu, đồng thời kiểm tra mối quan hệ giữa mở rộng tín dụng và hiệu quả sinh lời.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 28 ngân hàng thương mại cổ phần và ngân hàng thương mại nhà nước tại Việt Nam trong khung thời gian 5 năm, từ năm 2010 đến năm 2014. Luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi hệ thống hóa cơ sở lý luận về cấu trúc mạng lưới sở hữu, cung cấp bằng chứng định lượng thuyết phục về mối liên hệ cùng chiều giữa sở hữu chéo và rủi ro tín dụng. Kết quả này đóng vai trò là cơ sở dữ liệu quan trọng giúp các cơ quan quản lý hoàn thiện chính sách giám sát an toàn vi mô và vĩ mô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết ủy quyền - thừa hành được khởi xướng bởi Jensen và Meckling năm 1976 để giải thích các xung đột lợi ích trong hệ thống ngân hàng. Trong mối quan hệ tay ba giữa cổ đông chi phối, ban điều hành và người gửi tiền, sở hữu chéo tạo điều kiện cho các nhóm cổ đông lớn lạm dụng quyền lực điều hành nhằm chuyển hướng dòng vốn tín dụng phục vụ các dự án sân sau, xâm phạm quyền lợi của người gửi tiền và cổ đông thiểu số.

Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết cấu trúc - hành vi - hiệu quả (SCP) và giả thiết cấu trúc hiệu quả (ESH) nhằm phân tích tác động của sở hữu chéo đến mức độ tập trung thị trường và tính cạnh tranh ngành. Khung phân tích phân định 3 hình thái sở hữu chéo chính gồm: sở hữu giản đơn giữa 2 thực thể, sở hữu tuần hoàn qua các công ty trung gian và sở hữu mạng lưới đa chiều. Tại Việt Nam, cấu trúc này được chia thành 6 nhóm cụ thể, bao gồm quan hệ giữa ngân hàng nhà nước với ngân hàng liên doanh, cổ đông chiến lược ngoại, công ty quản lý quỹ, ngân hàng nhà nước với ngân hàng cổ phần, sở hữu lẫn nhau giữa các ngân hàng cổ phần, và mối liên kết giữa tập đoàn kinh tế với ngân hàng thương mại.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu gồm 28 ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn 2010 đến 2014, tạo thành bộ dữ liệu bảng cân bằng với 140 quan sát năm - ngân hàng. Mẫu nghiên cứu được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích, căn cứ vào tính minh bạch và mức độ sẵn có của báo cáo tài chính đã kiểm toán cùng các báo cáo thường niên công bố công khai.

Về phương pháp định lượng, tác giả lựa chọn mô hình hồi quy dữ liệu bảng động ước lượng bằng phương pháp mô-men tổng quát (GMM). Lý do lựa chọn GMM là nhằm giải quyết triệt để hiện tượng nội sinh phát sinh từ độ trễ của biến phụ thuộc, kiểm soát các yếu tố đặc thù không quan sát được của từng ngân hàng, đồng thời khắc phục hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan thường gặp trong dữ liệu chuỗi thời gian của các định chế tài chính.

Mô hình thiết lập biến độc lập chính là tỷ lệ sở hữu chéo (SHC), được đo lường bằng tỷ lệ tổng vốn góp của ngân hàng khác trên vốn điều lệ thực góp. Các biến phụ thuộc bao gồm tốc độ tăng trưởng dư nợ cho vay (LOAN), tỷ lệ nợ xấu (NPL) và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE). Ngoài ra, mô hình kiểm soát các yếu tố nội tại của ngân hàng như quy mô tổng tài sản, tỷ lệ an toàn vốn (CAR), tốc độ tăng trưởng tiền gửi huy động, cùng hai biến vĩ mô là tốc độ tăng trưởng GDP thực tế và tỷ lệ lạm phát hàng năm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích thực nghiệm thông qua mô hình hồi quy GMM mang lại 4 phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, tỷ lệ sở hữu chéo có tác động cùng chiều rõ rệt và có ý nghĩa thống kê ở mức 1% đến tốc độ tăng trưởng dư nợ cho vay. Khi tỷ lệ sở hữu cổ phần của ngân hàng khác gia tăng, ngân hàng có xu hướng nới lỏng điều kiện tín dụng và gia tăng quy mô cho vay để đáp ứng nhu cầu vốn của nhóm cổ đông liên kết.

Thứ hai, sở hữu chéo làm gia tăng đáng kể tỷ lệ nợ xấu trong hệ thống ngân hàng thương mại. Kết quả ước lượng thực nghiệm cho thấy hệ số hồi quy của biến sở hữu chéo mang dấu dương với biến phụ thuộc nợ xấu, khẳng định các khoản vay cấp cho các bên liên quan thường thiếu sự thẩm định độc lập và tiềm ẩn rủi ro vỡ nợ rất cao.

Thứ ba, việc mở rộng quy mô tín dụng thúc đẩy bởi sở hữu chéo không đem lại sự gia tăng tương ứng trong tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE). Điều này bác bỏ giả định về sự đánh đổi hợp lý giữa rủi ro và lợi nhuận, chứng minh rằng tăng trưởng tín dụng dựa trên liên kết sở hữu là tăng trưởng kém hiệu quả và làm suy giảm giá trị dài hạn của tổ chức tín dụng.

Thứ tư, nghiên cứu định tính ghi nhận hiện tượng tăng vốn ảo diễn ra phổ biến nhằm đối phó với lộ trình nâng vốn pháp định lên 3.000 tỷ đồng. Tại một số thời điểm thanh tra, có những ngân hàng ghi nhận tỷ lệ từ 70% đến 90% tổng dư nợ tín dụng tập trung phục vụ cho hệ sinh thái của các nhóm cổ đông nắm quyền kiểm soát.

Thảo luận kết quả

Thực trạng kết quả nghiên cứu phản ánh cơ chế vận hành méo mó khi quy định về giới hạn tín dụng tối đa 15% vốn tự có cho một khách hàng bị vô hiệu hóa thông qua các công ty con, công ty liên kết và hợp đồng ủy thác đầu tư. Dữ liệu thực nghiệm có thể được biểu diễn trực quan qua bảng so sánh các hệ số ước lượng giữa phương pháp OLS gộp, mô hình tác động cố định (FEM), mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) và phương pháp GMM để thấy rõ tính vượt trội của GMM trong việc xử lý biến nội sinh. Đồng thời, biểu đồ phân tán giữa tỷ lệ sở hữu chéo và tỷ lệ nợ xấu trong giai đoạn 2010 đến 2014 thể hiện xu hướng tương quan thuận rõ nét trên toàn bộ mẫu 28 ngân hàng.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với bài học lịch sử về khủng hoảng mô hình ngân hàng chính tại Nhật Bản trong thập niên 1990 và các phát hiện thực nghiệm của Trivieri năm 2005 tại hệ thống ngân hàng Ý. Mạng lưới sở hữu đan xen làm suy giảm tính minh bạch, hạn chế áp lực cạnh tranh lành mạnh và biến các ngân hàng thương mại thành công cụ tài trợ vốn rủi ro cho các tập đoàn bất động sản và đầu tư tài chính.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể nhằm lành mạnh hóa hệ thống ngân hàng:

Thứ nhất, thực hiện tái cơ cấu toàn diện và bắt buộc thoái vốn đầu tư ngoài ngành. Ngân hàng Nhà nước cần yêu cầu các tập đoàn kinh tế nhà nước và tư nhân thoái toàn bộ phần vốn góp ngoài ngành tại các ngân hàng thương mại cổ phần, đưa tỷ lệ sở hữu của mỗi tổ chức về dưới mức trần 5% vốn điều lệ theo đúng tinh thần Thông tư 36/2014/TT-NHNN. Lộ trình thực hiện cần được hoàn thành dứt điểm trong giai đoạn 2015 đến 2020.

Thứ hai, nâng tỷ lệ sở hữu tối đa cho các nhà đầu tư chiến lược nước ngoài. Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước nên xem xét nới trần sở hữu ngoại từ mức 30% lên 35% đến 40% đối với các ngân hàng thương mại yếu kém đang trong diện tái cơ cấu bắt buộc. Việc thu hút đối tác ngoại có tiềm lực tài chính và chuẩn mực quản trị quốc tế sẽ giúp trung hòa ảnh hưởng của các nhóm cổ đông thâu tóm nội địa trong giai đoạn 2016 đến 2020.

Thứ ba, tăng cường nhận diện chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng và minh bạch hóa thông tin. Cơ quan Thanh tra, Giám sát Ngân hàng cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu định danh tích hợp, trao quyền truy vết các mối quan hệ sở hữu gián tiếp qua ủy thác đầu tư và người có liên quan. Bắt buộc các ngân hàng phải công khai danh tính của mọi cá nhân, tổ chức nắm giữ từ 1% vốn cổ phần trở lên, áp dụng ngay từ năm 2015.

Thứ tư, hoàn thiện khung pháp lý về an toàn vốn và kiểm soát cho vay tập trung. Các ngân hàng thương mại phải tuân thủ nghiêm ngặt giới hạn cấp tín dụng hợp nhất không vượt quá 15% vốn tự có đối với một khách hàng và 25% đối với nhóm khách hàng liên quan theo lộ trình áp dụng hiệp ước Basel II, chịu sự giám sát trực tiếp từ Ban Thanh tra Ngân hàng Nhà nước trong giai đoạn 2015 đến 2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính với các mục đích ứng dụng chuyên sâu:

Nhóm thứ nhất là các cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách tiền tệ như Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính và Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia. Bằng chứng định lượng từ mẫu 28 ngân hàng cung cấp căn cứ thực tiễn để rà soát, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật, hoàn thiện Thông tư 36/2014/TT-NHNN và xây dựng các chỉ tiêu giám sát rủi ro hệ thống theo chuẩn quốc tế.

Nhóm thứ hai là Hội đồng quản trị và Ban điều hành tại các ngân hàng thương mại. Luận văn cung cấp cái nhìn toàn diện về rủi ro tập trung tín dụng và suy giảm thanh khoản do liên kết sở hữu, từ đó giúp ban lãnh đạo xây dựng chiến lược tái cấu trúc danh mục cổ đông, thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ và tối ưu hóa hệ số an toàn vốn.

Nhóm thứ ba là các chuyên viên phân tích tài chính, công ty chứng khoán và các quỹ đầu tư. Nghiên cứu cung cấp phương pháp nhận diện 6 nhóm cấu trúc sở hữu phức tạp, giúp các nhà đầu tư bóc tách số liệu vốn ảo để định giá chính xác cổ phiếu ngân hàng và đánh giá rủi ro tín dụng tiềm ẩn của từng mã niêm yết.

Nhóm thứ tư là các giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng. Đề tài đóng vai trò như một nghiên cứu điển hình chuẩn mực về ứng dụng phương pháp kinh tế lượng GMM trên dữ liệu bảng 5 năm, kết hợp hài hòa giữa lý thuyết ủy quyền - thừa hành và thực tiễn thị trường tài chính Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Sở hữu chéo tác động như thế nào đến tỷ lệ nợ xấu trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam? Kết quả hồi quy GMM trên dữ liệu 28 ngân hàng giai đoạn 2010 đến 2014 khẳng định tỷ lệ sở hữu chéo có tương quan dương với nợ xấu. Do áp lực từ cổ đông chi phối, các ngân hàng thường nới lỏng quy trình thẩm định để cấp vốn cho các doanh nghiệp sân sau, dẫn đến các khoản nợ khó đòi khi thị trường bất động sản và chứng khoán đóng băng.

Tại sao áp lực tăng vốn theo Nghị định 141/2006/NĐ-CP lại thúc đẩy hiện tượng sở hữu chéo? Quy định bắt buộc đạt mức vốn pháp định tối thiểu 3.000 tỷ đồng vào năm 2010 khiến nhiều ngân hàng nhỏ gặp áp lực tài chính lớn. Để vượt qua rào cản này mà không có nguồn tiền thực, các ngân hàng đã liên kết cho vay chéo hoặc dùng doanh nghiệp sân sau phát hành trái phiếu để tạo dòng tiền góp vốn lòng vòng, hình thành tình trạng tăng vốn ảo trên sổ sách.

Vì sao phương pháp hồi quy GMM được lựa chọn thay cho phương pháp OLS thông thường? Mô hình ước lượng hoạt động tín dụng thường xuất hiện hiện tượng nội sinh do độ trễ của biến phụ thuộc và mối quan hệ hai chiều giữa nợ xấu và tăng trưởng tín dụng. Phương pháp GMM trên dữ liệu bảng 140 quan sát cho phép kiểm soát triệt để hiện tượng nội sinh và tự tương quan, mang lại kết quả ước lượng vững và không chệch so với OLS hay FEM.

Thông tư 36/2014/TT-NHNN đóng vai trò then chốt gì trong việc hạn chế sở hữu chéo? Thông tư 36/2014/TT-NHNN siết chặt tỷ lệ nắm giữ của một ngân hàng thương mại tại tối đa 2 tổ chức tín dụng khác với mức không quá 5% vốn cổ phần. Đồng thời, văn bản này mở rộng phạm vi xác định người có liên quan và quy định chặt chẽ giới hạn cấp tín dụng 15% vốn tự có, ngăn chặn hành vi thâu tóm và chuyển dịch nợ xấu.

Sở hữu chéo dạng mạng lưới gây ra những khó khăn gì cho công tác thanh tra giám sát? Cấu trúc mạng lưới đan xen quyền sở hữu trực tiếp và gián tiếp qua nhiều tầng công ty con, công ty liên kết và cá nhân ủy thác. Sự thiếu minh bạch này tạo thành ma trận sở hữu phức tạp, khiến các cơ quan thanh tra khó có thể xác định chính xác danh tính của chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng và quy mô thực tế của các tập đoàn tài chính.

Kết luận

Nghiên cứu về sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2010 đến 2014 đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu học thuật và thực tiễn:

• Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về 3 hình thái và 6 nhóm cấu trúc liên kết sở hữu đặc thù trong hệ sinh thái ngân hàng Việt Nam.
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm qua mô hình GMM trên 28 ngân hàng thương mại chứng minh sở hữu chéo thúc đẩy tăng trưởng tín dụng thiếu kiểm soát và làm gia tăng nợ xấu.
• Vạch trần cơ chế tăng vốn ảo và thủ thuật vô hiệu hóa giới hạn cấp tín dụng 15% vốn tự có phục vụ nhóm lợi ích chi phối.
• Đề xuất gói giải pháp 4 trọng tâm bao gồm thoái vốn ngoài ngành, nâng trần sở hữu ngoại lên 35% đến 40%, nhận diện chủ sở hữu cuối cùng và áp dụng chuẩn mực an toàn vốn.
• Định hình lộ trình hành động giai đoạn 2015 đến 2020 gắn liền với triển khai Thông tư 36/2014/TT-NHNN và khung quản trị rủi ro Basel II.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là việc kết hợp phương pháp định tính và định lượng để phân tích rủi ro hệ thống của sở hữu chéo trong hoạt động cho vay. Các bước nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng thu thập dữ liệu sau giai đoạn tái cơ cấu 2015 để đánh giá hiệu lực thực tế của các chính sách thoái vốn bắt buộc. Các nhà nghiên cứu và chuyên gia phân tích tài chính được khuyến khích tiếp tục khai thác khung dữ liệu bảng này nhằm phát triển các mô hình cảnh báo sớm rủi ro tín dụng trong kỷ nguyên chuyển đổi số ngành ngân hàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm Chương 3: Thực trạng vấn đề sở hữu chéo tại các NHTM Việt Nam Chương 4: Phân tích thực nghiệm về tác động của sở hữu chéo đến cho vay Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách download by : [e-mail] 4 CHƢƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ SỞ HỮU CHÉO 2. Cơ sở lý thuyết về sở hữu chéo Sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng là một thuộc tính khách quan và đã tồn tại từ lâu ở nhiều nền kinh tế trên thế giới, đặc biệt ở các quốc gia mà hệ thống tài chính phát triển dựa trên hoạt động ngân hàng (bank-based), điển hình là Đức, Nhật và Ý. Bằng chứng của Đức và Nhật đã cho thấy sở hữu chéo giữa ngân hàng và doanh nghiệp là yếu tố quan trọng thúc đẩy sự thành công của quá trình công nghiệp hóa ở cả hai quốc gia này. Trong khi đó, vấn đề sở hữu chéo giữa ngân hàng và doanh nghiệp lại không phổ biến nhiều ở Anh hay Mỹ, do những quốc gia này có nền tài chính phát triển định hướng theo thị trường từ lâu đời (huy động vốn dựa vào thị trường – market-based).

Theo Onetti và Pisoni (2009), sở hữu chéo là việc các công ty thuộc lĩnh vực công nghiệp và tài chính, nắm giữ lâu dài cổ phần của nhau. Scher (2001) nghiên cứu vấn đề sở hữu chéo ở Nhật Bản đã định nghĩa sở hữu chéo là việc hai hay nhiều công ty nắm giữ cổ phần của nhau. Cũng nghiên cứu về sở hữu chéo tại doanh nghiệp, Trịnh Thanh Huyền (2012) định nghĩa rằng sở hữu chéo đơn giản là việc hai tổ chức sở hữu cổ phần lẫn nhau, chẳng hạn như công ty A đầu tư vào công ty B, sau đó B lại đầu tư vào A. Đây là hình thức sở hữu chéo trực tiếp giữa các doanh nghiệp.

Ngoài ra, sở hữu chéo có thể tồn tại một cách gián tiếp, chẳng hạn như một nhà đầu tư (hoặc một nhóm nhà đầu tư) sở hữu cả doanh nghiệp C và doanh nghiệp D thì thực chất doanh nghiệp C và doanh nghiệp D là sở hữu chéo của nhau. Việc sở hữu cổ phần chéo giữa các công ty liên kết chúng và một mạng lưới rất phức tạp, làm giảm đi sự minh bạch của thị trường, cũng như gây khó khăn cho các cơ quan quản lý nhà nước trong việc kiểm soát hoạt động của các chủ thể trong nền kinh tế. Sở hữu chéo trong hệ thống NHTM Việt Nam cũng đã có từ khá lâu. Thời gian đầu chủ yếu do các ngân hàng quốc doanh góp vốn với tư cách cổ đông Nhà nước nhằm mục đích giúp Nhà nước kiểm soát hoạt động của các ngân hàng cổ phần.

Sự hiện diện của những ngân hàng quốc doanh nhằm mục đích hạn chế những hoạt động vượt ra ngoài khuôn khổ pháp lý nếu có, cũng như giúp các ngân hàng cổ phần vượt qua những yếu kém ban đầu khi mới được thành lập. Đồng thời, xét từ góc độ nghiệp vụ, các ngân hàng quốc doanh lớn đã chia sẻ kinh nghiệm kinh doanh, quản trị thậm chí chia sẻ cả nguồn download by : [e-mail] 5 nhân lực với tất cả các ngân hàng họ góp vốn. Tuy nhiên, cùng với thời gian và sự phát triển nhanh chóng của hệ thống ngân hàng Việt Nam, ảnh hưởng của các hình thức sở hữu chéo cũng có nhiều biến đổi. Trong thời gian ngắn trở lại đây (2004 – 2011), sở hữu chéo là một vấn đề đang được quan tâm rất nhiều do sự phức tạp ngày càng gia tăng cũng như những ảnh hưởng tiêu cực của nó đối với ngành ngân hàng nước ta.

Sở hữu chéo là một mối quan hệ phức tạp trong các hình thức khác nhau. Một cách đơn giản nhất thì sở hữu chéo đề cập đến việc một công ty A nắm giữ cổ phần trong một công ty B và ngược lại, công ty B cũng có cổ phần trong công ty A (Sơ đồ 2. Nói cách khác, sở hữu chéo là một hiện tượng trong đó các công ty nắm giữ cổ phần trong một hay một số công ty khác.1: Sở hữu chéo giản đơn A B Nguồn: Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright (2013) Trong hình thức đơn giản nhất, hình thức sở hữu chéo chỉ có hai công ty. Tuy nhiên, có những hình thức sở hữu chéo phức tạp hơn.

Một trong số đó là sở hữu chéo tuần hoàn, trong đó công ty A sở hữu cổ phần trong công ty B, khi B sở hữu cổ phần trong C, và lần lượt, C sở hữu cổ phần trong A (Sơ đồ 2. Sở hữu tuần hoàn có thể mở rộng với các công ty trung gian hơn. Trong sở hữu tuần hoàn, rất khó để nhìn thấy nơi bắt đầu và kết thúc của mối quan hệ sở hữu. Trong trường hợp này, việc xác định số cổ phần thực tế trong các công ty khó khăn hơn nhiều.

Ví dụ, A không trực tiếp sở hữu C, nhưng B thuộc sở hữu của A và B trực tiếp sở hữu C, vì vậy A đương nhiên sở hữu C. Tuy nhiên, việc xác định tỷ lệ sở hữu thực tế (hoặc quyền biểu quyết) của A trong C đòi hỏi việc xác định thông qua B và số dư của các mối quan hệ sở hữu lẫn nhau giữa A và C. Trong ngắn hạn, khó có thể xác định số cổ phần thực tế trong các doanh nghiệp có sở hữu tuần hoàn.2: Sở hữu chéo tuần hoàn A B C Nguồn: Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright (2013) download by : [e-mail] 6 Tuy nhiên, sở hữu tuần hoàn không phải là hình thức phức tạp nhất của sở hữu chéo. Có một hiện tượng trong đó các quan hệ sở hữu giữa các doanh nghiệp được xen kẽ với quyền sở hữu trực tiếp và gián tiếp như một ma trận, và nó được gọi là sở hữu chéo mạng lưới.

Như thể hiện trong Sơ đồ 2.3, không chỉ các cặp công ty A-B, B-C, C-D và A-D mà còn A-C và B-D được liên kết. Hơn nữa, đây chỉ là sở hữu trực tiếp, chưa tính đến những mối quan hệ sở hữu gián tiếp. Ví dụ, A đã không chỉ trực tiếp mà còn quan hệ sở hữu gián tiếp với C, vì A trực tiếp sở hữu D và D trực tiếp sở hữu C. Các quyền sở hữu mạng lưới là rất phức tạp, dẫn đến việc khó khăn, hoặc thậm chí không thể xác định quyền sở hữu thực sự chi phối của một công ty trong một số công ty khác trong bối cảnh không minh bạch và chưa được kiểm chứng thông tin.3: Sở hữu chéo dạng mạng lƣới A B D C Nguồn: Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright (2013) 2.

Các lý thuyết giải thích tác động của sở hữu chéo đến hoạt động của NHTM 2. Lý thuyết ủy quyền – thừa hành Jensen và Meckling (1976) đã định nghĩa quan hệ người sở hữu – người điều hành là một hợp đồng theo đó một hay nhiều người (người sở hữu) thuê một người khác (người điều hành) thay mặt họ thực hiện một số dịch vụ và được phép đưa ra quyết định có liên quan. Để người điều hành thực hiện việc ủy quyền, người sở hữu phải trả công cho họ. Nhằm mục tiêu tối đa hóa lợi ích, người sở hữu sẽ phải thiết kế các động cơ khuyến khích thích hợp và phải mất chi phí giám sát nhằm hạn chế hoạt động gây tổn hại lợi ích cho mình từ người điều hành.

Thêm vào đó, trong nhiều trường hợp, người điều hành sẽ chấp nhận tiêu tốn các nguồn lực khác hoặc chịu chi phí ràng buộc để đảm bảo với người sở hữu rằng mình sẽ không có những hành động gây tổn hại cho họ hoặc chấp nhận đền bù thiệt hại nếu mình thực hiện các hành động gây thiệt hại cho người sở hữu. Do trong hầu hết các mối quan hệ giữa người sở hữu người điều hành luôn phát download by : [e-mail] 7 sinh chi phí giám sát và chi phí ràng buộc, đồng thời luôn có sự khác biệt về lợi ích của các bên. Nguyễn Đức Mậu (2012) đã sử dụng lý thuyết ủy quyền – thừa hành này để giải thích tác động của sở hữu chéo đến việc tuân thủ quy định về bảo đảm an toàn hoạt động của NHTM. Vì ngân hàng cũng là một doanh nghiệp nên xung đột lợi ích nảy sinh giữa bên ủy quyền là chủ sở hữu và bên được ủy quyền là người quản trị điều hành luôn hiện hữu.

Bên cạnh đó, ngân hàng là một tổ chức tài chính trung gian, theo đó người gửi tiền ủy thác cho ngân hàng để đầu tư tiền của mình. Do vậy, mâu thuẫn giữa mối quan hệ sở hữu – điều hành có thể gây ra các tổn hại cho người gửi tiền. Trong hoạt động của NHTM, do việc người sở hữu – cổ đông không giám sát được các hoạt động của người điều hành (nhà quản lý ngân hàng), dẫn đến việc người quản lý ngân hàng có thể lựa chọn các dự án rủi ro để cho vay nhằm hưởng lợi ích cá nhân thay vì lựa chọn các dự án an toàn. Cổ đông lớn thậm chí có thể yêu cầu tổng giám đốc ngân hàng cho vay, đầu tư theo chỉ định hay dựa trên quan hệ của họ mà đúng ra các quyết định này phải dựa trên tính khả thi của dự án và năng lực tài chính quản trị của người vay vốn.

Cổ đông và nhiều người khác sẽ gánh chịu thiệt hại nếu các hành động rủi ro này gây ra tổn thất. Hoạt động chủ yếu của NHTM là đi vay để cho vay và nguồn vốn vay chủ yếu của ngân hàng chính là tiền gửi trong nền kinh tế. Lượng tiền huy động từ dân cư và tổ chức của NHTM luôn lớn gấp nhiều lần vốn điều lệ của ngân hàng. Do đó, khi có rủi ro xảy ra thì người gửi tiền luôn phải chịu tổn thất.4 mô tả mối quan hệ ba chiều giữa cổ đông, người quản lý và chủ nợ – người gửi tiền trong hoạt động của NHTM.4: Tam giác quan hệ ủy quyền – thừa hành Người quản lý Cổ đông Chủ nợ/Người gửi tiền Nguồn: Nguyễn Đức Mậu (2012) NHTMNN do nhân dân sở hữu, từ đó nảy sinh hai xung đột.

Thứ nhất, Chính phủ đại diện cho người dân sở hữu ngân hàng nhưng có khi Chính phủ không hành download by : [e-mail] 8 động vì lợi ích của người dân. Thứ hai, hội đồng quản trị và ban điều hành, những người được Chính phủ ủy quyền, không phải luôn hành động vì lợi ích của Chính phủ. Đối với các NHTMCP, mối quan hệ ủy quyền nảy sinh hai vấn đề khác.