CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.1 Khái niệm quản lý thu Bảo hiểm xã hội Trong quá trình tồn tại và phát triển cùa lịch sử loài người, con người luôn luôn phải lao động tạo ra của cải vật chất để thỏa mãn nhu cầu ăn, mặc, ở…Thực tiễn cuộc sống, không phải lúc nào con người cũng có đủ sức khỏe, khả năng lao động để phục vụ cuộc sống của chính mình và chăm lo đời sống cho gia đình, cống hiến cho xã hội. Bất kỳ ai cũng có thể phải đối mặt với rủi ro trong cuộc sống như ốm đau, bệnh tật, bị mất hay suy giảm khả năng lao động do những ảnh hưởng tiêu cực từ tự nhiên, từ tuổi tác, môi trường sống xung quanh và các tác nhân xã hội khác… Để khắc phục những rủi ro không may xảy đến, đảm bảo được nhu cầu sống tối thiểu, con người cần đến sự tương trợ của cộng đồng và xã hội thông qua các quỹ tương thân, tương ái đồng thời đòi hỏi giới chủ và Nhà nước phải có sự trợ giúp để đảm bảo cuộc sống cho họ. Hệ thống BHXH dần được hình thành và hình thành đầu tiên ở Đức năm 1850, chủ yếu do giai cấp công nhân đóng góp. Từ năm 1880, hệ thống BHXH đã có bước phát triển tiếp theo khi việc tham gia là bắt buộc và không chỉ người lao động mà giới chủ và Nhà nước cũng phải tham gia tạo nên mối quan hệ ba bên.
Hệ thống BHXH nhanh chóng trở thành trụ cột cơ bản của chính sách an sinh xã hội tại mỗi quốc gia. Ở Việt Nam, năm 2006, khi Luật BHXH ra đời, thuật ngữ BHXH mới có khái niệm chính thức. Hiện nay, theo Khoản 1 và Khoản 2 Điều 3 Luật BHXH số 58/2014/QH13 của Quốc hội ban hành ngày 20/1/2014 thì “Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội” và “Bảo 9 hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia” [29]. Thu bảo hiểm xã hội bắt buộc trong phạm vi nghiên cứu đề tài luận văn được hiểu là việc Nhà nước bắt buộc các đối tượng phải đóng BHXH theo mức phí nhất định theo quy định của pháp luật vào quỹ bảo hiểm xã hội [29].
Thu BHXH thực chất là sự phân phối lại một phần thu nhập của đối tượng tham gia BHXH, phân phối và phân phối lại một phần của cải xã hội dưới dạng giá trị nhằm giải quyết hài hòa các mặt lợi ích kinh tế và thực hiện các chức năng kinh tế- xã hội của Nhà nước. Trong phạm vi nghiên cứu đề tài, luận văn nghiên cứu tập trung về quản lý thu BHXH bắt buộc và được hiểu là các hoạt động quản lý Nhà nước của cơ quan có thẩm quyền trong lĩnh vực thu BHXH bắt buộc gồm xây dựng, ban hành chính sách, pháp luật; tổ chức bộ máy và quy trình thu BHXH bắt buộc; thanh tra, kiểm tra việc chấp hành thu BHXH bắt buộc nhằm mục tiêu thu đúng, thu đủ, thu kịp thời số tiền đóng BHXH từ các đối tượng tham gia BHXH.2 Mục tiêu quản lý thu Bảo hiểm xã hội *) Phát triển quỹ Bảo hiểm xã hội Theo Khoản 4 Điều 3 Luật BHXH số 58/2014/QH13 thì “Quỹ BHXH là quỹ tài chính độc lập với ngân sách nhà nước, được hình thành từ đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và có sự hỗ trợ của Nhà nước” [29]. Ở nước ta hiện nay, quỹ BHXH được hình thành từ phần đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và phần hỗ trợ từ Ngân sách nhà nước; tiền sinh lời từ hoạt động đầu tư quỹ; tiền xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực BHXH; ngoài ra còn từ các nguồn hỗ trợ, viện trợ và các nguồn thu hợp pháp khác. Quỹ BHXH là bộ phận quan trọng nhất của ngành BHXH bao gồm quỹ ốm đau thai sản, quỹ tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, quỹ hưu trí và tử tuất.
Quỹ BHXH được sử dụng để chi trả các chế độ BHXH cho người lao động; đóng BHYT cho người hưởng lương hưu và trợ cấp BHXH hàng tháng; các chi phí quản lý BHXH theo quy định của luật; trả chi phí giám định mức suy giảm khả năng lao 10 động đối với trường hợp đang bảo lưu thời gian đóng đồng thời còn đầu tư để bảo toàn và tăng trưởng quỹ theo luật định [29]. Thực tế hiện nay việc chi trả các chế độ BHXH ngắn hạn gồm ốm đau thai sản, TNLĐ-BNN diễn ra thường xuyên, liên tục tại hầu khắp các đơn vị có tham gia đóng BHXH; việc chi trả lương hưu và trợ cấp BHXH cũng tăng lên do hàng năm Nhà nước đều có lộ trình điều chỉnh tăng mức lương hưu và trợ cấp BHXH, tuổi thọ của người dân cũng có xu hướng tăng; mức hưởng BHXH một lần cũng được điều chỉnh tăng từ sau Luật BHXH năm 2014… Do vậy, mục tiêu đầu tiên của quản lý thu BHXH là phải tổ chức thu đúng, thu đủ, thu kịp thời số tiền phải thu từ các đối tượng tham gia BHXH để phát triển quỹ BHXH, đảm bảo quỹ BHXH luôn dương để chi trả kịp thời các chế độ BHXH cho người lao động đồng thời góp phần duy trì bộ máy ngành BHXH hoạt động ổn định, có hiệu quả. *) Chống thất thoát quỹ Bảo hiểm xã hội Bên cạnh mục tiêu phát triển quỹ BHXH thì việc chống thất thoát quỹ BHXH cũng là mục tiêu quan trọng được đặt ra song song đồng thời trong công tác quản lý thu BHXH. Thực tế cho thấy, mặc dù quỹ BHXH phát triển ổn định nhưng công tác quản lý thu BHXH không chặt chẽ, không hiệu quả dẫn đến thu thiếu đối tượng, thu không đủ số tiền phải thu thì sẽ gây ra tình trạng thất thoát quỹ BHXH, làm tăng nguy cơ mất cân đối quỹ trong dài hạn, ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống chính sách BHXH.
Hiện tượng thất thoát quỹ BHXH do những yếu kém trong công tác quản lý thu BHXH thường được nhận diện đó là: việc buông lỏng quản lý dẫn đến không nắm bắt kịp thời tình hình sử dụng lao động của các đơn vị, không phát hiện được việc đơn vị kê khai lao động bắt buộc tham gia BHXH thấp hơn số lao động làm việc thực tế; đăng ký mức lương làm căn cứ đóng BHXH thấp hơn mức lương thực trả cho người lao động; không có hoặc thiếu các giải pháp quyết liệt để xử lý dứt điểm tình trạng nợ đọng BHXH dẫn đến số nợ tăng nhanh và kéo dài; không bám sát tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh của đơn vị dẫn đến nợ ảo trở thành vấn 11 đề khó kiểm soát, khiến cho quyền lợi về BHXH của người lao động tại những đơn vị này không được giải quyết do thiếu các quy định làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động. Vì vậy, để chống thất thoát quỹ BHXH, đòi hỏi phải luôn quản lý chặt chẽ các yếu tố đầu vào đó chính là công tác thu BHXH bằng các công cụ quản lý như việc rà soát, nắm bắt tình hình; việc thanh tra chuyên ngành đóng và kiểm tra của nội bộ cơ quan BHXH; việc phối hợp với các cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền để thanh tra, kiểm tra làm cơ sở cho các biện pháp xử lý khác theo các quy định của pháp luật. *) Mở rộng diện bao phủ Bảo hiểm xã hội hướng tới Bảo hiểm xã hội toàn dân, góp phần đảm bảo an sinh xã hội Nghị quyết số 28-NQ/TW đặt mục tiêu tổng quát “Từng bước mở rộng vững chắc diện bao phủ BHXH, hướng tới BHXH toàn dân” [2]. Đây là mục tiêu quan trọng nhất của quản lý thu BHXH cũng là nhiệm vụ mà Đảng và Nhà nước đã giao cho ngành BHXH.
Thực hiện tốt công tác quản lý thu BHXH góp phần mở rộng diện bao phủ BHXH. Khi diện bao phủ BHXH được mở rộng đồng nghĩa với việc ngày càng có nhiều hơn người dân được hưởng các chế độ BHXH, chính sách an sinh xã hội của quốc gia ngày càng được đảm bảo từ đó góp phần ổn định chính trị, thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế. Đây là mục tiêu song cũng là thách thức của công tác quản lý thu BHXH, bởi lẽ, tuy liên tục được đổi mới, bổ sung, sửa đổi nhưng chính sách BHXH hiện nay vẫn đang tồn tại nhiều bất cập, chưa theo kịp với tình hình phát triển kinh tế - xã hội, chưa thích ứng với quá trình già hóa dân số và sự xuất hiện của các quan hệ lao động mới; một số cơ quan quản lý Nhà nước chưa thực sự quyết liệt vào cuộc với cơ quan BHXH; bộ máy tổ chức quản lý thu cùng quy trình thu còn nhiều hạn chế…ảnh hưởng đến hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý thu BHXH.3 Tiêu chí đánh giá kết quả hoạt động quản lý thu Bảo hiểm xã hội *) Mức độ hoàn thành kế hoạch thu trong năm Đây là tiêu chí đầu tiên, quan trọng nhất để đánh giá hiệu quả công tác quản 12 lý thu. Hàng năm, căn cứ vào dân số, số lao động trên địa bàn từng tỉnh, số lao động đã tham gia BHXH của năm trước và khả năng phát triển người tham gia; BHXH Việt Nam dự kiến số người tham gia BHXH, số tiền phải thu BHXH để xây dựng kế hoạch thu chung của cả nước làm căn cứ giao kế hoạch thu cho BHXH tỉnh.
Công tác xây dựng kế hoạch thu của BHXH Việt Nam có tính đến tình hình phát triển kinh tế - xã hội của từng tỉnh; khả năng phát triển lao động và các yếu tố ảnh hưởng (một số chính sách tác động đến công tác thu, phát triển người tham gia BHXH) để xác định tỷ lệ tăng lao động cho phù hợp. BHXH Việt Nam thực hiện công bố kế hoạch thu bằng văn bản vào ngày 10/1 hàng năm và được coi là một trong những tiêu chí quan trọng hàng đầu để đánh giá hiệu quả công tác quản lý BHXH của từng tỉnh. Theo đó, BHXH các tỉnh, thành phố trong cả nước vào ngày cuối cùng của năm phải thu đạt hoặc vượt mức kế hoạch thu được giao thì mới được coi là hoàn thành nhiệm vụ công tác năm [10].