Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ KINH TẾ NÔNG THÔN 1. Tổng quan về kinh tế nông thôn 1. Nông thôn và kinh tế nông thôn 1. Khái niệm nông thôn Trong quá trình phát triển của mình, các quốc gia trên thế giới đều phân chia lãnh thổ thành hai khu vực là nông thôn và thành thị.
Trình độ phát triển kinh tế - xã hội, mức độ phúc lợi xã hội, điều kiện sinh hoạt thường ngày của khu vực nông thôn là kém hơn so với khu vực thành thị. Hiện nay, có nhiều quan niệm về nông thôn nhưng chưa có sự thống nhất. Tùy theo mục tiêu nghiên cứu khác nhau mà các nhà nghiên cứu đưa ra các khái niệm khác nhau. Tuy nhiên, thông thường, có hai cách tiếp cận để đưa ra định nghĩa về nông thôn, cụ thể như sau: Cách tiếp cận thứ nhất là đưa ra khái niệm nông thôn đặt trong sự đối lập với khái niệm “đô thị”.
“Nông thôn là khu vực dân cư tập trung chủ yếu làm nghề nông” (Viện Ngôn ngữ học, 1994) còn “thành thị là khu vực dân cư làm các nghề ngoài nông nghiệp” (Từ điển Bách khoa Matsxcova, 1986). Với quan niệm này, nông thôn được phân biệt với thành thị thông qua đặc trưng nghề nghiệp của cư dân. Tuy nhiên, sự phân biệt này khá hạn chế. Chính vì vậy, từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê (1988) đã chỉ ra sự khác biệt giữa nông thôn và thành thị được xem xét cả đặc điểm nghề nghiệp lẫn điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội.
Về điều kiện tự nhiên, “nông thôn là vùng không gian rộng lớn, có quỹ đất đai rộng lớn, thường bao quanh các đô thị (các e 9 thành phố, thị trấn, khu công nghiệp)” (Hoàng Phê, 1988). Về điều kiện kinh tế - xã hội, “hoạt động kinh tế chủ yếu ở nông thôn là nông nghiệp” (Hoàng Phê, 1988). So sánh với đô thị thì thông thường, cơ sở hạ tầng, thu nhập, trình độ dân trí, kinh tế hàng hóa ở nông thôn thấp kém hơn. Tuy nhiên, nông thôn là khu vực giữ các phong tục tập quán cổ truyền lâu hơn, phong phú hơn đô thị.
Đặc biệt, lối sống của người nông thôn rất khác biệt với người thành thị. Cách tiếp cận thứ hai là làm rõ khái niệm nông thôn trong mối quan hệ với nông nghiệp và nông dân. “Nông nghiệp là một ngành sản xuất vật chất hay một khu vực của nền kinh tế”. Nông nghiệp bao gồm những ngành sản xuất là: trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và ngư nghiệp (Hoàng Phê, 1988).
Như vậy, nông nghiệp là một lĩnh vực của nền kinh tế cung cấp lương thực, thực phẩm cho con người. Nói cách khác, nông nghiệp là nghề nghiệp sản xuất chính trong một khu vực kinh tế. Nông dân là người lao động tập trung trong một khu vực lãnh thổ, là chủ thể tham gia hoạt động sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, theo cách hiểu rộng hơn, nông dân cũng là những người sản xuất trong khu vực nông thôn ngay cả trong lĩnh vực phi nông nghiệp như buôn bán nhỏ, tiêu thủ công nghiệp.
Nông dân là chủ thể thực hiện hoạt động sản xuất nông nghiệp. Như vậy, trong mối quan hệ với nông nghiệp và nông dân, nông thôn là phần lãnh thổ mà ở đó hạt nhân chủ yếu là nông dân sinh sống. Nền kinh tế nông thôn có trụ cột là nông nghiệp, ngoài ra còn có các ngành kinh tế khác như công nghiệp, dịch vụ có liên quan tới nông nghiệp. Cùng với sự phát triển chung về kinh tế - xã hội, hiện nay, còn có quan điểm về nông thôn mới.
Hội nhập kinh tế quốc tế và cách mạng công nghệ 4.0 kéo khu vực nông thôn vào vòng xoáy của nó. Khái niệm nông thôn mới gắn với mô hình kinh tế tri thức khi nền sản xuất nông nghiệp dựa trên nền tảng công nghệ hiện đại, năng suất cao, người lao động có trình độ chuyên môn để e 10 phát triển nền kinh tế hàng hóa với chuyên môn hóa phù hợp với lợi thế so sánh của địa phương. Nông thôn mới không chỉ có cơ sở hạ tầng hiện đại mà còn có môi trường sinh thái tốt, gìn giữ được bản sắc văn hóa dân tộc, đời sống văn hóa, tinh thần và vật chất người dân được cải thiện. Như vậy, khái niệm về nông thôn được hiểu theo nhiều quan điểm khác nhau, có sự thay đổi theo thời gian để phù hợp với sự biến động của kinh tế - xã hội.
Với nghiên cứu của luận văn, tác giả đưa ra khái niệm về nông thôn là một vùng lãnh thổ nơi phần đông dân cư là nông dân, họ sản xuất nông nghiệp là chủ yếu và tham gia vào một số lĩnh vực kinh tế khác phục vụ cho nông nghiệp. Mặc dù, các điều kiện kinh tế - xã hội ở khu vực nông thôn chưa ở mức cao như thành thị nhưng nông thôn luôn có sự biến động tích cực để phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế chung. Khái niệm kinh tế nông thôn Kinh tế nông thôn là nền kinh tế thuộc về khu vực nông thôn. Chính vì vậy, kinh tế nông thôn là một phần của nền kinh tế địa phương mang những nét đặc trưng liên quan đến nông nghiệp, nông thôn.
Quá trình phát triển của mỗi quốc gia luôn gắn liền với quá trình đô thị hóa, nhưng không vì vậy mà khu vực kinh tế nông thôn mất đi, mà trái lại nó luôn tồn tại và phát triển. Về sản xuất, kinh tế nông thôn bao gồm nhiều ngành kinh tế như nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp, dịch vụ nhưng nông nghiệp vẫn giữ vai trò chủ chốt (bao gồm: trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, ngư nghiệp). Cũng như các nền kinh tế khác, kinh tế nông thôn có nhiều thành phần kinh tế tham gia và hướng tới nền kinh tế hàng hóa. Với tầm quan trọng đặc biệt như vậy, cho tới nay, có một số định nghĩa về kinh tế nông thôn, dưới nhiều góc độ khác nhau như: Từ điển Bách khoa Việt Nam, nêu định nghĩa về kinh tế nông thôn như sau: “Kinh tế nông thôn là các hoạt động sản xuất nông nghiệp và phi nông e 11 nghiệp nhằm tạo ra sự tăng trưởng, phát triển của các đơn vị sản xuất, hộ gia đình vùng nông thôn và thương mại liên vùng.
Tương tác kinh tế trong khu vực nông thôn là các giao dịch kinh tế trong bối cảnh mối quan hệ họ hàng, nhóm hàng, hàng xóm, bạn bè” (Viện Khoa học xã hội Việt Nam, 2008). Một quan niệm khác cho rằng: “Kinh tế nông thôn là một phức hợp những nhân tố cấu thành của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong nông – lâm – ngư nghiệp, cùng với các ngành như công nghiệp truyền thống, các ngành tiểu – thủ công nghiệp, công nghiệp chế biến và phục vụ nông nghiệp, các ngành thương nghiệp và dịch vụ … tất cả có quan hệ hữu cơ với nhau trong kinh tế vùng và lãnh thổ và trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân” (Chu Văn Cấp, Phạm Quang Phan, Trần Bình Trọng, 2006, tr. Cho đến nay, chưa có một định nghĩa thống nhất về kinh tế nông thôn, nhưng có thể thấy các định nghĩa đều có điểm chung: coi kinh tế nông thôn là một khu vực của nền kinh tế gắn liền với địa bàn nông thôn. Kinh tế nông thôn là bao gồm tất cả các quan hệ kinh tế diễn ra trên địa bàn nông thôn, có quan hệ không thể tách rời với nông nghiệp và nông dân.
Trên cơ sở tiếp thu các quan điểm của các nhà khoa học đi trước, cũng như dựa trên những đặc điểm kinh tế của khu vực nông thôn, tác giả luận văn cho rằng: Kinh tế nông thôn là tổng thể các nhân tố tạo nên lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong khu vực nông thôn mà trọng điểm là nông, lâm, ngư nghiệp cũng như các ngành tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ đặc thù. Kinh tế nông thôn bao gồm tất cả các mối quan hệ kinh tế hữu cơ giữa khu vực nông thôn với vùng, địa phương cũng như nền kinh tế quốc dân. Đặc điểm của kinh tế nông thôn Với tư cách là một trong hai khu vực kinh tế quan trọng nhất của mỗi quốc gia, kinh tế nông thôn có đầy đủ những đặc trưng chung của nền kinh tế về lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và cơ chế kinh tế, … bên cạnh đó, kinh e 12 tế nông thôn cũng có những đặc điểm riêng gắn liền với khu vực nông thôn, nông nghiệp và nông dân. Kinh tế nông thôn có những đặc điểm cơ bản như sau: Thứ nhất, hoạt động kinh tế cơ bản của kinh tế nông thôn là nông, lâm, ngư nghiệp.
Đây là hoạt động quan trọng nhất của kinh tế nông thôn, khu vực này có nhiệm vụ đảm bảo nhu cầu về lương thực, thực phẩm cho xã hội, nguyên liệu cho ngành công nghiệp chế biến, các sản phầm hàng hóa phục vụ cho thị trường trong nước và xuất khẩu ra nước ngoài. Theo đó, GĐP và tỷ trọng lao động của các ngành kinh tế ở nông thôn cũng thay đổi theo hướng gia tăng cho công nghiệp, đặc biệt là công nghiệp chế biến. Ngoài ra, nông thôn còn bao gồm một bộ phận tiểu thủ công nghiệp ở các làng nghề truyền thống với trình độ và công nghệ khác nhau, sản xuất các hàng hóa cho tiêu dùng trong nước và xuất khẩu. Điều này đã làm cho công nghệ và nông nghiệp kết hợp ngay tại chổ thành cơ cấu ngành nghề (Hoàng Việt, Vũ Đinh Thắng, 2013).
Thứ hai, trong kinh tế nông thôn hiện nay, ngoài nông, lâm, ngư nghiệp và công nghiệp còn có dịch vụ, thương nghiệp và khoa học – công nghệ. Sự xuất hiện của các ngành dịch vụ và thương mại cùng với các cơ sở hạ tầng ở nông thôn. (Bao gồm điện, đường giao thông, hệ thống thủy lợi, hệ thông tin liên lạc, trường học, …) sẽ là những yếu tố hợp thành của kinh tế nông thôn. Sự phát triển mạnh mẽ và hợp lý của chúng chính là một trong những thước đo trình độ phát triển của kinh tế nông thôn (Đỗ Thế Tùng, 1996).
Thứ ba, các hoạt động kinh tế nông thôn không thể tách rời với điều kiện tự nhiên, môi trường, sinh thái. Bởi ngành kinh tế chủ chốt của khu vực nông thôn là nông nghiệp nên phụ thuộc nhiều vào điều kiện đất đai, môi trường, tài nguyên thiên nhiên. Đối tượng lao động chủ yếu của kinh tế nông thôn chính là cây trồng, vật nuôi, đất. Chủ thể sản xuất chủ yếu ở đây là hộ gia đình, cá thể, tiểu chủ và quan hệ huyết thống có vai trò chi phối rất lớn tới các quan hệ e 13 kinh tế.