Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới sau hơn một thập kỷ triển khai đã tạo nên bước ngoặt căn bản làm thay đổi diện mạo kinh tế và xã hội nông thôn Việt Nam. Tại tỉnh Tây Ninh, xã Long Thành Nam thuộc thị xã Hòa Thành đã hoàn thành 19/19 tiêu chí và chính thức được Ủy ban nhân dân tỉnh công nhận đạt chuẩn nông thôn mới vào năm 2016 theo Quyết định số 1287/QĐ-UBND. Với tổng diện tích tự nhiên 1.076,15 ha và quy mô dân số 16.394 người phân bổ trên 4.015 hộ gia đình, địa phương đã đạt được những chuyển biến rõ nét về hạ tầng và tổ chức sản xuất. Tuy nhiên, bước sang giai đoạn duy trì và phấn đấu đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao, công tác quản lý nhà nước tại cơ sở bộc lộ nhiều khó khăn mang tính cấu trúc.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là đánh giá thực trạng hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước trong việc thực thi các tiêu chí nông thôn mới nâng cao tại xã Long Thành Nam. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa khung lý luận, phân tích thực trạng công tác chỉ đạo điều hành giai đoạn 2016-2020, nhận diện nguyên nhân khiến 4/16 tiêu chí nâng cao chưa đạt chuẩn và đề xuất hệ thống giải pháp khả thi giai đoạn 2021-2025. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian địa bàn xã Long Thành Nam với chuỗi dữ liệu thực tế từ năm 2016 đến năm 2020.

Ý nghĩa của đề tài được thể hiện qua các chỉ số mục tiêu rõ ràng: cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện 100% các tiêu chí nông thôn mới nâng cao, hỗ trợ địa phương nâng mức thu nhập bình quân đầu người đạt trên 65 triệu đồng/người/năm và giảm tỷ lệ hộ nghèo đa chiều tối thiểu 0,5 lần so với giai đoạn trước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý luận về quản lý nhà nước đối với kinh tế nông thôn của tác giả Phạm Kim Giao và lý thuyết về công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn của tác giả Nguyễn Kế Tuấn. Quá trình phân tích được chuẩn hóa theo mô hình đánh giá chức năng quản lý hành chính công kết hợp khung Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2016-2020 ban hành theo Quyết định số 1980/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Bộ tiêu chí xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao của Ủy ban nhân dân tỉnh Tây Ninh theo Quyết định số 192/QĐ-UBND.

Khung lý thuyết của đề tài xoay quanh các khái niệm then chốt:

  • Nông thôn mới: Kiểu tổ chức không gian kinh tế - xã hội nông thôn văn minh, hạ tầng hiện đại, sản xuất bền vững và đời sống người dân được nâng cao.
  • Quản lý nhà nước về xây dựng nông thôn mới: Quá trình các cơ quan công quyền hoạch định, tổ chức bộ máy, huy động nguồn lực và kiểm tra việc thực thi 19 tiêu chí chuẩn mực.
  • Nông thôn mới nâng cao: Mức độ phát triển cao hơn về chất lượng các tiêu chí nhằm hướng đến nông thôn kiểu mẫu và bền vững.
  • Huy động nguồn lực cộng đồng: Cơ chế phát huy nội lực của người dân gắn với sự hỗ trợ từ ngân sách công và vốn đầu tư doanh nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hai kênh chính: dữ liệu thứ cấp gồm các báo cáo thống kê định kỳ giai đoạn 2016-2020 của Ủy ban nhân dân thị xã Hòa Thành, Ủy ban nhân dân xã Long Thành Nam và Cục Thống kê tỉnh Tây Ninh; dữ liệu sơ cấp thu thập qua quan sát thực địa và điều tra xã hội học.

Cỡ mẫu nghiên cứu thực nghiệm gồm 120 phiếu khảo sát ý kiến đánh giá, được thực hiện với phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên đại diện cho các nhóm cán bộ quản lý xã, ban phát triển ấp, các cơ sở kinh doanh và người dân trong tổng số 4.015 hộ gia đình. Tác giả sử dụng phương pháp thống kê kinh tế, phân tích so sánh chỉ số tương đối và tuyệt đối, cùng phương pháp phân tích hệ thống.

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm phản ánh chính xác các chỉ số định lượng về tỷ lệ đạt chuẩn tiêu chí, đồng thời lượng hóa được sự hài lòng của người dân đối với sự điều hành của bộ máy quản lý nhà nước cơ sở trong mốc thời gian hoàn thành đề tài năm 2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, xã Long Thành Nam đã giữ vững 19/19 tiêu chí nông thôn mới cơ bản (đạt tỷ lệ 100%), tuy nhiên tiến độ thực hiện nông thôn mới nâng cao đến tháng 9 năm 2021 mới hoàn thành 12/16 tiêu chí (đạt tỷ lệ 75%). Còn lại 4/16 tiêu chí chưa đạt, tương ứng với 10/40 chỉ tiêu thành phần chưa hoàn thành thuộc các nhóm: Tổ chức sản xuất, Lao động việc làm, Giáo dục và Môi trường.

Thứ hai, cơ cấu kinh tế địa phương có sự bứt phá nhờ công nghiệp và dịch vụ, nhưng sản xuất nông nghiệp chưa tạo được giá trị gia tăng cao. Cụm công nghiệp Bến Kéo với 3 doanh nghiệp dệt may có vốn đầu tư nước ngoài đã giải quyết việc làm cho hơn 8.000 lao động; Cụm cảng sông Bến Kéo quy tụ 3 doanh nghiệp logistics lớn và địa bàn có 713 cơ sở kinh doanh cá thể. Dù vậy, khu vực nông nghiệp có 420 ha đất lúa với hơn 550 hộ canh tác vẫn chủ yếu sản xuất truyền thống, chưa hình thành mô hình ứng dụng công nghệ cao hay chuỗi giá trị nông sản hữu cơ đạt chuẩn.

Thứ ba, hệ thống hạ tầng kỹ thuật và thiết chế văn hóa - giáo dục còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Toàn xã có 100 tuyến đường giao thông với chiều dài 59,6 km thì có tới 38,2 km đường đất nông thôn cần đầu tư cứng hóa. Về giáo dục, xã chỉ có 2/4 trường học đạt chuẩn quốc gia (đạt mức 50%). Tỷ lệ lao động qua đào tạo có việc làm chưa đạt ngưỡng chuẩn 65% theo yêu cầu nâng cao.

Thứ tư, công tác quản lý môi trường nông thôn chịu nhiều áp lực lớn. Ngân sách sự nghiệp môi trường được phân bổ hàng năm còn khiêm tốn ở mức khoảng 50 triệu đồng, tỷ lệ phân loại rác tại nguồn và thu gom bao gói thuốc bảo vệ thực vật trên đồng ruộng chưa đạt yêu cầu của tiêu chí số 14.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên xuất phát từ việc đội ngũ cán bộ công chức cấp xã chủ yếu làm việc theo chế độ kiêm nhiệm, khối lượng công việc chuyên môn lớn dẫn đến công tác theo dõi, kiểm tra đôi lúc còn mang tính hình thức. Bên cạnh đó, thói quen canh tác nhỏ lẻ của người nông dân và tâm lý trông chờ vào vốn hỗ trợ trực tiếp từ nhà nước vẫn còn tồn tại.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu quản lý nông thôn mới của tác giả Lê Thị Thu Thảo tại Quảng Nam và tác giả Nguyễn Thị Ánh Hồng tại Quảng Ngãi, kết quả tại Long Thành Nam phản ánh rõ tính chất đặc thù: địa phương có trên 90% dân số theo đạo Cao Đài Tây Ninh. Đây là nhân tố xã hội thuận lợi giúp chính quyền khơi dậy sức mạnh đoàn kết tôn giáo và huy động đóng góp tự nguyện từ nhân dân, tạo lợi thế vượt trội so với các địa bàn thuần nông khác.

Các kết quả đánh giá thực trạng trên có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng đối chiếu tiến độ 16 tiêu chí nông thôn mới nâng cao và biểu đồ cột so sánh tỷ trọng kinh tế giữa khu vực nông nghiệp và phi nông nghiệp, giúp các cấp lãnh đạo dễ dàng theo dõi mức độ tiệm cận chuẩn hóa của từng lĩnh vực.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiện toàn và chuẩn hóa bộ máy cán bộ quản lý cơ sở. Ủy ban nhân dân thị xã Hòa Thành phối hợp cùng Đảng ủy xã tổ chức đào tạo, bồi dưỡng định kỳ cho 100% cán bộ, công chức xã phụ trách công tác nông thôn mới về kỹ năng hoạch định và giám sát dự án công; thực hiện phân công nhiệm vụ gắn trách nhiệm cá nhân với từng chỉ tiêu cụ thể. Lộ trình triển khai thực hiện ngay từ năm 2021 đến năm 2023.

Thứ hai, đẩy mạnh cơ cấu lại sản xuất nông nghiệp gắn với chuỗi liên kết giá trị. Ban Quản lý Xây dựng Nông thôn mới xã phối hợp với Hội Nông dân tổ chức chuyển đổi diện tích 420 ha đất lúa kém hiệu quả sang cây trồng có giá trị kinh tế cao, phấn đấu xây dựng tối thiểu 02 mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao hoặc đạt chứng nhận VietGAP; củng cố hoạt động của Hợp tác xã đan lác và các tổ hợp tác hiện có để bảo đảm mục tiêu thu nhập bình quân đầu người đạt trên 65 triệu đồng/người/năm. Thời gian hoàn thành mục tiêu trong giai đoạn 2021-2025.

Thứ ba, đa dạng hóa nguồn lực nâng cấp hạ tầng giao thông và giáo dục. Ủy ban nhân dân xã chủ trì vận động các nguồn vốn xã hội hóa từ doanh nghiệp tại Cụm công nghiệp Bến Kéo và nhân dân địa phương nhằm nhựa hóa hoặc bê tông hóa thêm tối thiểu 5% chiều dài các tuyến đường giao thông nông thôn mỗi năm trong tổng số 38,2 km đường đất; đồng thời lập hồ sơ đầu tư cơ sở vật chất để nâng tỷ lệ trường đạt chuẩn quốc gia lên 100% cho 4 trường học trên địa bàn trước năm 2024.

Thứ tư, tạo chuyển biến căn bản trong công tác bảo vệ môi trường nông thôn. Hội Liên hiệp Phụ nữ xã và Đoàn Thanh niên đẩy mạnh mô hình 5 không 3 sạch, vận động trên 90% số hộ dân trong tổng số 4.015 hộ thực hiện phân loại rác tại nguồn; huy động nhân dân lắp đặt hệ thống đèn chiếu sáng đạt tỷ lệ trên 40% tại các trục đường ấp và trên 30% tại các đường ngõ xóm theo chương trình Thắp sáng đường quê. Hoạt động này được triển khai thường xuyên xuyên suốt giai đoạn 2021-2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cán bộ lãnh đạo và công chức quản lý nhà nước cấp cơ sở tại các xã, thị xã và huyện đang thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. Tài liệu cung cấp cẩm nang thực hành về quy trình điều hành, phân bổ ngân sách và cách thức tháo gỡ khó khăn tại 4 nhóm tiêu chí phức tạp gồm tổ chức sản xuất, môi trường, việc làm và cơ sở hạ tầng.

Học viên cao học, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế phát triển và Quản lý công. Luận văn là tài liệu tham khảo khoa học hữu ích về phương pháp nghiên cứu thực chứng, bộ công cụ khảo sát 120 mẫu thực tế và khung phân tích chính sách công tại một đơn vị hành chính cấp xã đặc thù.

Ban lãnh đạo các tổ chức chính trị - xã hội như Mặt trận Tổ quốc, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ và Đoàn Thanh niên ở cấp địa phương. Công trình đưa ra các bài học kinh nghiệm sinh động trong việc vận động quần chúng, lồng ghép phong trào thi đua và phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết tôn giáo với hơn 90% tín đồ đạo Cao Đài tham gia chỉnh trang cảnh quan làng xóm.

Các doanh nghiệp, hợp tác xã và nhà đầu tư quan tâm đến lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao và logistics. Luận văn cung cấp bức tranh tổng thể về tiềm năng 666,95 ha đất nông nghiệp, lợi thế Cụm cảng sông Bến Kéo dài 7,2 km trên sông Vàm Cỏ Đông cùng các chính sách khuyến khích đầu tư theo Nghị định số 210/2013/NĐ-CP của Chính phủ.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết thách thức lớn nhất nào của xã Long Thành Nam trong giai đoạn 2021-2025?

Đề tài tập trung tháo gỡ điểm nghẽn tại 4/16 tiêu chí nông thôn mới nâng cao chưa đạt chuẩn. Trong đó, thách thức cốt lõi là chuyển đổi 420 ha đất lúa sang mô hình chuỗi giá trị ứng dụng công nghệ cao và kiên cố hóa 38,2 km đường giao thông nông thôn nền đất để hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật đồng bộ.

Yếu tố nhân khẩu và văn hóa tôn giáo tác động như thế nào đến quản lý nông thôn mới tại địa phương?

Với trên 90% dân số theo đạo Cao Đài Tây Ninh, sự đồng thuận của các chức sắc và tín đồ tôn giáo đóng vai trò quyết định. Luận văn chứng minh việc gắn kết quy chế dân chủ cơ sở với các giá trị đạo đức tôn giáo đã giúp địa phương huy động thành công ngày công, hiến đất làm đường và giữ gìn an ninh trật tự vững chắc.

Chỉ tiêu thu nhập và giảm nghèo đa chiều được đề xuất nâng cao bằng những căn cứ nào?

Luận văn dựa trên Quyết định số 192/QĐ-UBND của tỉnh Tây Ninh để định hình mục tiêu đưa thu nhập bình quân đầu người vượt mức 65 triệu đồng/người/năm. Đòn bẩy thực hiện dựa vào Cụm công nghiệp Bến Kéo tạo việc làm cho hơn 8.000 lao động kết hợp với đề án phát triển mỗi xã một sản phẩm.

Nguồn lực tài chính nào được xem là then chốt để xã không phát sinh nợ đọng xây dựng cơ bản?

Bên cạnh nguồn hỗ trợ từ ngân sách nhà nước, luận văn nhấn mạnh việc huy động tổng lực nguồn vốn tín dụng chính sách, thu hút vốn doanh nghiệp tư nhân và khơi dậy nội lực đóng góp tự nguyện từ 4.015 hộ dân theo phương châm dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra và dân thụ hưởng.

Điểm đóng góp khoa học mới của công trình nghiên cứu này là gì?

Đây là công trình nghiên cứu toàn diện đầu tiên về thực trạng quản lý nhà nước đối với nông thôn mới nâng cao ở cấp xã tại thị xã Hòa Thành, tỉnh Tây Ninh. Luận văn đã xây dựng bộ giải pháp quản lý kinh tế đồng bộ, gắn kết chặt chẽ giữa quản trị hành chính công và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Kết luận

  • Luận văn đã đánh giá toàn diện kết quả đạt 19/19 tiêu chí nông thôn mới cơ bản và tiến độ hoàn thành 12/16 tiêu chí nâng cao của xã Long Thành Nam.
  • Nhận diện chính xác 4 rào cản lớn gồm tổ chức sản xuất nông nghiệp chưa hiện đại, tỷ lệ lao động qua đào tạo còn thấp, thiếu 50% trường học đạt chuẩn và công tác xử lý môi trường chưa triệt để.
  • Khẳng định giá trị thực tiễn của việc kết hợp nguồn lực công nghiệp Bến Kéo với sức mạnh đoàn kết của hơn 90% đồng bào theo tôn giáo trên địa bàn 1.076,15 ha.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý khả thi, đồng bộ về cán bộ, hạ tầng, nông nghiệp công nghệ cao và cảnh quan sinh thái.
  • Cung cấp cơ sở khoa học tin cậy giúp cấp ủy và chính quyền cơ sở hoàn thành mục tiêu đạt chuẩn xã nông thôn mới nâng cao.

Đóng góp chính của luận văn là hoàn thiện mô hình quản lý kinh tế cấp xã, giải quyết hài hòa giữa phát triển hạ tầng và nâng cao chất lượng cuộc sống người dân. Lộ trình tiếp theo trong giai đoạn 2021-2025 đòi hỏi Ủy ban nhân dân xã Long Thành Nam khẩn trương triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm sớm đưa địa phương về đích nông thôn mới nâng cao. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hãy khai thác sâu các giá trị thực tiễn của công trình để thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn bền vững.