CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN CHO VAY TIÊU DÙNG TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Cho vay tiêu dùng tại các Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm cho vay tiêu dùng Theo Luật của các Tổ chức tín dụng (2017), “Cho vay là một dạng cấp tín dụng, mà bên cho vay chuyển hoặc cam kết chuyển cho KH một khoản tiền để KH sử dụng theo mục đích của họ trong một thời gian nhất định như thỏa thuận, đảm bảo hoàn trả cả gốc và lãi” [2] Hoạt động dịch vụ của NH rất đa dạng, phong phú và đáp ứng nhu cầu của nhiều đối tượng KH khác nhau. Đối với NH thì dịch vụ cho vay chiếm tỷ trọng lớn trong các loại hình dịch vụ và có hai loại hình cho vay là cho vay kinh doanh và cho vay tiêu dùng.
Cho vay tiêu dùng là hoạt động kinh doanh chủ yếu của NH. Cho vay tiêu dùng bao gồm hai loại: cho vay kinh doanh và cho vay tiêu dùng. Kinh tế thị trường ngày càng phát triển mạnh, nhu cầu của người dân ngày càng tăng lên, đáp ứng nhu cầu mua sắm phục vụ cho mục đích của họ để trang trải cho cuộc sống một phần từ thu nhập và phần còn lại có thể được huy động từ NH thông qua dịch vụ cho vay tiêu dùng của hệ thống NH. Xuất phát từ nhu cầu của thị trường mà ngành NH phát triển với tốc độ nhanh về nhu cầu vay tiêu dùng của người dân.
Có rất nhiều cách hiểu khác nhau về cho vay tiêu dùng tuy nhiên về bản chất thì cho vay tiêu dùng được hiểu như sau: “Cho vay tiêu dùng là đáp ứng nhu cầu về tiêu dùng của KH, không giới hạn đối tượng có thể là KH cá nhân hay KH hộ gia đình. Nhu cầu tiêu dùng của KH chủ yếu là nhu cầu mua sắm bất động sản, mua sắm nhà ở, mua sắm xe cộ, mua sắm nội thất gia đình,… và KH vay tiêu dùng được sở hữu một số tiền thỏa mãn những dịch vụ như du lịch, phương tiện,… Để có thể vay tiêu dùng được thì phải đáp ứng việc cung cấp thông tin tài chính bản thân chính xác và được NH thẩm định hồ sơ và 8 hoàn tất các thủ tục bên phía NH cho vay tín dụng. Mục đích của dịch vụ cho vay tiêu dùng của NH là giúp KH có được những nhu cầu về hàng hóa, dịch vụ tốt nhất, cuộc sống cải thiện.” [2] Chính vì vậy, dịch vụ cho vay tiêu dùng của NH ngày càng trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, điều này hoàn toàn phù hợp với nhu cầu tiêu dùng của con người phát triển, giữa bên cho vay tiêu dùng và bên đi vay tiêu dùng sẽ có hợp đồng cam kết chuyển nhượng số tiền, đôi bên cùng có lợi trong một khoảng thời gian nhất định nhằm đáp ứng nhu cầu của bên cho vay tiêu dùng là hưởng một khoản lãi và bên đi vay tiêu dùng là sử dụng đúng mục đích công việc mà họ mong muốn. Đặc điểm của cho vay tiêu dùng - Quy mô của các hợp đồng cho vay tiêu dùng thường nhỏ và có số lượng lớn các khoản vay.
KH vay tiêu dùng với mục đích đáp ứng nhu cầu cuộc sống của họ có thể mua sắm nhà đất, mua sắm đồ dùng trong gia đình, mua sắm xe ô tô, xe máy hoặc mục đích khác của họ. Đối tượng KH sử dụng dịch vụ cho vay tiêu dùng là các cá nhân và hộ gia đình. Chính vì vậy, các khoản vay tiêu dùng này thường có số dư nợ không lớn, mọi đối tượng trong xã hội đều có thể vay tiêu dùng của NH với điều kiện thỏa mãn yêu cầu của NH về mặt thủ tục. Do đó, các khoản vay tiêu dùng sẽ gia tăng về mặt số lượng.
Để có thể sở hữu được số tiền vay tiêu dùng từ phía NH, thì KH phải đáp ứng được việc thẩm định tài chính của NH, thực hiện các thủ tục vay và có trách nhiệm trả nợ vay NH theo đúng cam kết trong hợp đồng tín dụng. Đối với NH sẽ có trách nhiệm giám sát sau cho vay, đây cũng là một trong những lý do và lãi suất của cho vay tiêu dùng bao giờ cũng cao hơn so với lãi suất vay kinh doanh. - Đối tượng KH có nhu cầu vay tiêu dùng của NH phần lớn tỷ lệ với chu kì kinh tế. Nhu cầu vay tiêu dùng của KH sẽ gia tăng khi mục đích sử dụng tiền của KH tăng do mua sắm, đời sống của người dân được cải thiện, mức sống 9 tăng lên, nhu cầu tăng lên, thu nhập tăng lên, giảm tải được tỷ lệ không có việc làm cho xã hội, từ đó đầu tư của KH tăng lên, thúc đẩy nền kinh tế phát triển, đa dạng được các loại hình dịch vụ trong đó có dịch vụ vay tiêu dùng của KH.
Ngược lại, khi nền kinh tế trì trệ, kém hoạt động, thu nhập của người dân giảm, kèm theo tỷ lệ không có việc làm gia tăng, người dân sẽ phải tiết kiệm chi tiêu, hạn chế mua sắm thì nhu cầu tiêu dùng sẽ giảm sút và nhu cầu vay tiêu dùng cũng sẽ bị hạn chế nhiều. Như vậy, sự phát triển của nền kinh tế thị trường tỷ lệ thuận với hoạt động dịch vụ cho vay tiêu dùng của NH. - Đối tượng KH có nhu cầu vay tiêu dùng ít co giãn với lãi suất. Bất kể đối tượng nam hay nữ, già hay trẻ thì đều có nhu cầu tiêu dùng đáp ứng cuộc sống hàng ngày của mỗi đối tườn là khác nhau.
Họ đáp ứng đủ điều kiện được NH thẩm định là có thể tiến hành vay tiêu dùng với mục đích rõ ràng và các cam kết trong hợp đồng tín dụng. Khi họ cần vay tiêu dùng thì điều mà KH quan tâm là có đủ điều kiện để vay hay không, sau đó mới đến mức lãi suất cam kết, cho dù lãi suất biến động có thể tăng hay giảm nhưng chỉ cần phục vụ nhu cầu cấp bách của họ và đôi khi có thể do thị hiếu của bản thân thì họ vẫn quyết định vay tiêu dùng. Chính vì vậy, KH vay tiêu dùng thường ít co giãn với lãi suất biến động của hệ thống NH theo từng thời điểm khác nhau. - Sự liên hệ mật thiết giữa nhu cầu vay tiêu dùng của KH và thu nhập cũng như trình độ văn hóa của KH.
Trên thực tế thì tiêu dùng của người dân sẽ tương xứng với thu nhập của họ. Người dân có thu nhập cao thì nhu cầu tiêu dùng lớn và nếu họ có thu nhập thấp thì chắc chắn nhu cầu tiêu dùng của họ cũng bị hạn chế. Mặt khác, để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng thì họ sẽ có những lựa chọn khác nhau về sản phẩm và dịch vụ, họ sẽ sử dụng những hàng hóa, dịch vụ với chất lượng cao, dẫn đến họ sẽ có nhu cầu vay tiêu dùng hơn đối tượng có phần hạn chế về thu 10 nhập, mức sống, trình độ và văn hóa. Nhu cầu sinh hoạt, tiêu dùng của người dân phù hợp với thu nhập của họ kiếm được.
- KH cung cấp thông tin tài chính chất lượng không cao cho NH để vay tiêu dùng. Đối tượng vay tiêu dùng là KH cá nhân hoặc hộ gia đình, chính vì vậy NH sẽ gặp phải một số trở ngại trong khâu thẩm định KH về điều kiện tài chính và các thủ tục vay tín dụng. Bên cạnh đó, một số KH không minh bạch và cung cấp đầy đủ thông tin sẽ làm ảnh hưởng đến tiến độ thẩm định, xác minh hồ sơ tốn nhiều thời gian và thủ tục sẽ chậm hoàn thành. Dịch vụ vay tiêu dùng của KH có thể là các khoản vay tiêu dùng trung hạn và dài hạn, hơn nữa thu nhập, tài chính của KH lệ thuộc vào tình hình kinh tế, công việc ổn định của KH.
Giả sử tình huống công việc của KH gặp vấn đề ảnh hưởng đến thu nhập đến tài chính của họ hoặc biến động không ổn định về kinh tế sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến nhu cầu tiêu dùng của KH. KH sẽ gặp khó khăn đối với các cam kết hợp đồng tín dụng, nếu không thực hiện được thì NH sẽ đứng trước tình huống xấu là không thể thu hồi vốn, chính vì vậy NH phải có biện pháp giám sát chặt chẽ từ khâu thẩm định hồ sơ và tài chính của KH lâu dài và KH sẽ phải có trách nhiệm cung cấp thông tin chuẩn xác nhất đảm bảo độ tin cậy của các nguồn thông tin đó. Chính vì vậy, hệ thống NH có thể căn cứ các đặc điểm của cho vay tiêu dùng xây dựng những chính sách, quy định về dịch vụ cho vay tiêu dùng khoa học, hợp lý nhằm đáp ứng tối đa nhu cầu của KH về vay tiêu dùng. Phân loại cho vay tiêu dùng * Dựa vào mục đích sử dụng vay tiêu dùng của KH: - Cho vay tiêu dùng cư trú: Là các khoản cho vay đáp ứng nhu cầu mua sắm, xây dựng hoặc cải tạo nhà ở của KH là cá nhân hoặc hộ gia đình.
- Cho vay tiêu dùng phi cư trú: 11 Là các khoản cho vay phục vụ việc trang trải các chi phí mua sắm xe cộ, đồ dùng gia đình, chi phí học hành, giải trí và du lịch. * Dựa vào cách thức thanh toán nợ vay tiêu dùng: - Cho vay tiêu dùng trả góp: Là KH vay tiêu dùng trả nợ cho NH (cả gốc và lãi) theo nhiều lần, theo những kỳ hạn nhất định do NH quy định. Thông thường cách thức vay tiêu dùng này được áp dụng với những KH có thu nhập không lớn và không ổn định họ sẽ tiến hành thanh toán dần một phần nào đó, bời vì khả năng của KH không đủ để trả nợ vay tiêu dùng một lần. - Cho vay tiêu dùng phi trả góp: Là KH vay tiêu dùng trả nợ vay tiêu dùng một lần khi đến hạn cho NH theo đúng cam kết của hợp đồng tín dụng.
NH cho vay tiêu dùng phi trả góp sẽ có quy mô nhỏ, thời hạn cho vay không kéo dài. * Dựa vào nguồn gốc của khoản vay tiêu dùng: - Cho vay tiêu dùng trực tiếp: Là các giao dịch diễn ra trực tiếp giữa nhân viên NH và KH vay tiêu dùng. Đến thời hạn thanh toán thì cũng diễn ra giao dịch trực tiếp của NH với việc thu hồi nợ vay tiêu dùng của KH một cách trực tiếp. - Cho vay tiêu dùng gián tiếp: Là NH tiến hành mua lại các khoản nợ phát sinh từ nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho KH vay tiêu dùng.